ChuyenSau.comChuyên Sâu
Nước, đất và lương thực

Thịt nuôi cấy trong phòng thí nghiệm: công nghệ, chi phí và sự chấp nhận

Thịt nuôi cấy là tế bào động vật được nuôi lớn trong bồn phản ứng sinh học. Phân tích quy trình, nút thắt chi phí, tranh luận môi trường và cách các nước quản lý.

Stainless steel bioreactor tanks in a clean food science lab, gloved hands holding a glass flask of pale pink liquid, cool morning light, blurred background, faces not visible

Thịt nuôi cấy là thịt được tạo ra bằng cách lấy một lượng nhỏ tế bào từ động vật rồi nuôi cho chúng sinh sôi trong bồn phản ứng sinh học chứa dung dịch dinh dưỡng, thay vì nuôi cả con vật; về mặt sinh học đó vẫn là tế bào cơ, mỡ của bò, gà hay cá, nhưng muốn rẻ ngang thịt thường và được người ăn chấp nhận thì còn những nút thắt lớn về môi trường nuôi, quy mô sản xuất và lòng tin.

Từ chiếc bánh kẹp thịt nuôi cấy đầu tiên được giới thiệu công khai năm 2013 tới nay, lĩnh vực này đã đi từ ý tưởng phòng thí nghiệm tới vài sản phẩm được cấp phép bán ở một số nước. Nhưng kỳ vọng ban đầu về việc thay thế chăn nuôi trong một thập kỷ đã không thành. Bài này phân tích quy trình công nghệ, chỗ khó thật sự nằm ở đâu, tranh luận về lợi ích môi trường, cách các nước quản lý và câu hỏi về sự chấp nhận của người tiêu dùng, có liên hệ với bối cảnh Việt Nam.

Quy trình tạo ra một miếng thịt nuôi cấy

Dù mỗi nhóm nghiên cứu có công thức riêng, quy trình chung gồm các bước sau, được mô tả trong nhiều tổng quan khoa học về nông nghiệp tế bào:

  1. Lấy mẫu tế bào từ động vật sống bằng một mẫu sinh thiết nhỏ, hoặc dùng các dòng tế bào đã được thiết lập và lưu giữ.
  2. Chọn lọc và ổn định dòng tế bào có khả năng phân chia nhiều lần, ví dụ tế bào gốc cơ hoặc tế bào đã được biến đổi để không ngừng phân chia sau vài chục lần như tế bào bình thường.
  3. Nhân tế bào trong bồn phản ứng sinh học có kiểm soát nhiệt độ, ô-xy, độ pH, nuôi bằng môi trường gồm đường, axit amin, vitamin, muối khoáng và các yếu tố tăng trưởng.
  4. Biệt hoá tế bào thành tế bào cơ, tế bào mỡ bằng cách đổi thành phần môi trường nuôi.
  5. Tạo hình sản phẩm: xay nhuyễn thành dạng thịt băm, viên, hoặc gắn lên giá thể để tạo cấu trúc thớ như miếng phi lê, việc khó hơn nhiều.
  6. Thu hoạch, chế biến, kiểm tra an toàn và đóng gói như một thực phẩm.

Phần lớn sản phẩm đã ra thị trường hoặc đang chờ cấp phép là dạng thịt băm, viên chiên hoặc sản phẩm lai trộn tế bào nuôi cấy với protein thực vật. Một miếng bít tết nguyên khối có mạch máu, mỡ giắt và thớ cơ như thịt thật vẫn là thách thức kỹ thuật lớn, vì tế bào ở giữa khối dày không nhận đủ ô-xy và dinh dưỡng nếu không có hệ thống vi mạch dẫn.

Những nút thắt làm chi phí còn cao

Môi trường nuôi đắt. Các thí nghiệm ban đầu dùng huyết thanh bào thai bò, một chất lấy từ bào thai bê, vừa đắt vừa trái với mục tiêu không cần giết động vật. Nhiều nhóm đã phát triển môi trường không chứa huyết thanh, nhưng các yếu tố tăng trưởng trong đó vẫn thuộc loại protein đắt, vốn được sản xuất ở cấp dược phẩm cho y học với lượng nhỏ.

Quy mô bồn phản ứng. Ngành dược đã nuôi tế bào trong bồn lớn nhiều năm, nhưng để sản xuất thuốc, thứ có giá trị rất cao trên mỗi gam. Thực phẩm thì ngược lại, cần khối lượng khổng lồ với giá mỗi ký thấp. Mở rộng bồn lên hàng chục, hàng trăm nghìn lít gặp các vấn đề về trộn, cấp ô-xy, tản nhiệt và giữ vô trùng.

Nhiễm khuẩn. Tế bào động vật phân chia chậm hơn vi khuẩn rất nhiều. Chỉ một con vi khuẩn lọt vào bồn là có thể lấn át toàn bộ mẻ nuôi. Giữ vô trùng ở quy mô thực phẩm mà không dùng kháng sinh là bài toán kỹ thuật và chi phí lớn.

Năng lượng. Bồn phải giữ ấm khoảng nhiệt độ cơ thể động vật, khuấy liên tục, làm sạch, tiệt trùng. Toàn bộ quá trình tiêu tốn điện năng, và chi phí năng lượng gắn trực tiếp với cả giá thành lẫn dấu chân carbon của sản phẩm.

Đầu tư và thời gian. Sau giai đoạn được kỳ vọng nhiều, dòng vốn vào lĩnh vực này đã chậm lại từ đầu những năm 2020. Một số nhà máy quy mô lớn được công bố đã tạm hoãn. Đây là dấu hiệu thị trường đang điều chỉnh lại kỳ vọng cho phù hợp với khó khăn kỹ thuật thật.

Lợi ích môi trường: điều kiện cần là gì

Lý do chính được nêu cho thịt nuôi cấy là chăn nuôi chiếm một phần lớn đất nông nghiệp, nước và phát thải khí nhà kính toàn cầu, đặc biệt chăn nuôi bò với khí mê-tan từ dạ cỏ. Các báo cáo của FAO về chăn nuôi và môi trường đã ghi nhận rõ quy mô tác động này. Nuôi tế bào không có dạ cỏ, không cần đồng cỏ, nên về lý thuyết có thể giảm đáng kể nhu cầu đất và phát thải mê-tan.

Các phân tích vòng đời ban đầu thường đưa ra kết quả rất lạc quan. Nhưng chúng dựa trên giả định về môi trường nuôi rẻ, nhà máy lớn và điện sạch. Một số phân tích về sau đặt lại vấn đề: nếu môi trường nuôi phải tinh khiết ở mức dược phẩm, và nhà máy chạy bằng điện từ nhiên liệu hoá thạch, thì dấu chân carbon của thịt nuôi cấy có thể không thấp hơn, thậm chí cao hơn thịt bò trong một số kịch bản. Các phân tích này cũng gây tranh luận về phương pháp, nhưng chúng cho thấy lợi ích môi trường không đến tự động.

Một điểm tinh tế được các nhà khoa học khí hậu nêu: CO2 từ năng lượng tồn tại trong khí quyển rất lâu, còn mê-tan từ bò phân huỷ trong khoảng một thập kỷ. Vì vậy so sánh hai loại phát thải này còn tuỳ thuộc khung thời gian và cách quy đổi. Kết luận vững hiện nay là thịt nuôi cấy chỉ có lợi thế môi trường rõ khi đi kèm điện tái tạo và môi trường nuôi sản xuất hiệu quả.

Các nước quản lý thịt nuôi cấy ra sao

Singapore là nước đầu tiên cho phép bán thịt gà nuôi cấy vào cuối năm 2020, sau quá trình đánh giá an toàn thực phẩm mới. Hoa Kỳ cấp phép cho hai sản phẩm gà nuôi cấy năm 2023, theo cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm với bộ nông nghiệp. Một số nước khác đã cho phép hoặc đang xem xét các sản phẩm cụ thể, thường xếp vào nhóm thực phẩm mới cần đánh giá trước khi lưu hành.

Ngược lại, một số nơi đã cấm sản xuất hoặc bán. Ý thông qua luật cấm năm 2023, một số bang của Hoa Kỳ cũng ban hành lệnh cấm vào năm 2024. Lý do được nêu gồm bảo vệ ngành chăn nuôi và văn hoá ẩm thực truyền thống, cùng các lo ngại về an toàn còn chưa được kiểm chứng đủ lâu. Người ủng hộ thịt nuôi cấy phản biện rằng các lệnh cấm đi trước bằng chứng khoa học.

Câu hỏi về nhãn mác cũng là điểm tranh cãi: được gọi là thịt hay không, phải ghi rõ nuôi cấy hay tế bào như thế nào. Ở Việt Nam, thịt nuôi cấy chưa phải sản phẩm có trên thị trường; nếu có trong tương lai, việc quản lý sẽ phụ thuộc quy định về thực phẩm mới và an toàn thực phẩm, người đọc cần tra văn bản hiện hành khi chủ đề này được đặt ra.

So sánh các nguồn đạm theo các tiêu chí chính

Thịt nuôi cấy không đứng một mình mà cạnh tranh với nhiều nguồn đạm khác. Bảng dưới so sánh định tính theo hướng các tổng quan hiện nay, chỉ để thấy vị trí tương đối, không phải đánh giá tuyệt đối.

Nguồn đạmMức độ sẵn sàngÁp lực đất, nướcRào cản chính
Thịt chăn nuôi truyền thốngĐã phổ biếnCao, nhất là bòPhát thải, dịch bệnh, kháng sinh
Đạm thực vật như đậu, đậu phụĐã phổ biếnThấpThói quen ăn uống, vị
Sản phẩm giả thịt từ thực vậtCó trên thị trườngThấp tới trung bìnhGiá, mức chế biến cao
Đạm từ vi sinh vật, lên menĐang mở rộngThấpQuy mô, chấp nhận
Côn trùngCó ở một số nướcThấpTâm lý người ăn, quy định
Thịt nuôi cấyRất hạn chếThấp về đất, phụ thuộc năng lượngChi phí, quy mô, quy định

Nhiều nhà phân tích cho rằng tương lai gần không phải là một nguồn đạm thắng hẳn, mà là một bữa ăn đa dạng hơn, trong đó thịt nuôi cấy có thể giữ một chỗ nhỏ ở các sản phẩm giá trị cao trước khi rẻ đủ để đi vào bữa ăn hằng ngày.

Sự chấp nhận của người ăn và câu hỏi cho Việt Nam

Các khảo sát ở nhiều nước cho thấy thái độ với thịt nuôi cấy chia làm ba nhóm gần như rõ rệt: một nhóm sẵn sàng thử, một nhóm nghi ngại vì thấy không tự nhiên, và một nhóm chưa có ý kiến rõ. Người trẻ, sống ở đô thị thường cởi mở hơn. Cách gọi tên sản phẩm có ảnh hưởng lớn: thịt phòng thí nghiệm gợi cảm giác xa lạ hơn thịt nuôi cấy hay thịt từ tế bào. Nhưng khảo sát về ý định thường khác với hành vi mua thật khi đứng trước quầy hàng.

Với Việt Nam, nhu cầu thịt tăng theo thu nhập trong mấy chục năm qua, trong khi chăn nuôi chịu áp lực dịch bệnh như dịch tả lợn châu Phi, giá thức ăn chăn nuôi nhập khẩu và ô nhiễm môi trường. Về lý thuyết, đạm thay thế có thể giảm bớt một phần áp lực này. Nhưng văn hoá ẩm thực Việt gắn với thịt tươi, chợ truyền thống và sự tin cậy vào nguồn gốc. Một sản phẩm công nghệ cao, nguồn gốc khó hình dung, sẽ cần thời gian dài và sự minh bạch cao để được tin.

Điều có thể học hỏi ngay không nằm ở sản xuất thịt nuôi cấy, mà ở năng lực đánh giá thực phẩm mới: các phòng thí nghiệm, quy trình thẩm định an toàn và cơ chế ghi nhãn rõ ràng. Khi các loại thực phẩm mới từ công nghệ sinh học xuất hiện ngày một nhiều, năng lực này cần có trước khi sản phẩm tới chợ.

Nguồn để đọc thêm

FAO và Tổ chức Y tế Thế giới đã công bố tài liệu chung về các khía cạnh an toàn thực phẩm của sản phẩm từ tế bào nuôi cấy, liệt kê các mối nguy cần đánh giá ở từng bước sản xuất. Các báo cáo của FAO về chăn nuôi và phát thải khí nhà kính cung cấp bối cảnh môi trường. Cơ quan an toàn thực phẩm Singapore và cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ có công bố công khai về quy trình xem xét sản phẩm nuôi cấy.

Các tạp chí khoa học về công nghệ thực phẩm và phân tích vòng đời có nhiều nghiên cứu so sánh dấu chân môi trường; khi đọc nên chú ý giả định về nguồn điện và độ tinh khiết của môi trường nuôi, vì đây là hai biến làm kết quả khác nhau nhiều nhất. Viện nghiên cứu và trường đại học trong nước về công nghệ sinh học thực phẩm cũng có các hội thảo, bài tổng quan về protein thay thế.

Câu hỏi thường gặp

Thịt nuôi cấy có phải là thịt thật không?

Về sinh học, thịt nuôi cấy gồm tế bào cơ và mỡ của chính loài động vật đó, chỉ khác là được nuôi lớn trong bồn thay vì trong cơ thể con vật. Cấu trúc, mùi vị và thành phần có thể khác thịt thường tuỳ cách sản xuất và tạo hình.

Vì sao thịt nuôi cấy vẫn còn đắt?

Môi trường nuôi chứa các yếu tố tăng trưởng đắt tiền, việc mở rộng bồn phản ứng lên quy mô thực phẩm gặp khó về cấp ô-xy và vô trùng, và quy trình tiêu tốn nhiều năng lượng. Những nút thắt này chưa được giải quyết ở quy mô lớn.

Thịt nuôi cấy có tốt cho môi trường hơn thịt bò không?

Có thể, nhưng không tự động. Lợi thế rõ nhất là ít cần đất và không có mê-tan từ dạ cỏ. Tuy nhiên nếu nhà máy chạy điện từ nhiên liệu hoá thạch và môi trường nuôi phải tinh khiết cao, dấu chân carbon có thể không thấp hơn trong một số kịch bản.

Nước nào đã cho phép bán thịt nuôi cấy?

Singapore là nước đầu tiên cho phép từ cuối năm 2020, Hoa Kỳ cấp phép cho một số sản phẩm gà nuôi cấy năm 2023. Ngược lại, Ý và một số bang của Hoa Kỳ đã ban hành lệnh cấm. Danh sách thay đổi theo thời gian.

Ăn thịt nuôi cấy có an toàn không?

Các sản phẩm được cấp phép đã qua đánh giá an toàn thực phẩm mới của cơ quan quản lý nước đó. Vì đây là loại thực phẩm mới, dữ liệu dài hạn còn ít. FAO và WHO đã liệt kê các mối nguy cần đánh giá ở từng bước như dòng tế bào, môi trường nuôi và nhiễm khuẩn.

Việt Nam có thịt nuôi cấy trên thị trường chưa?

Hiện thịt nuôi cấy chưa phải sản phẩm phổ biến trên thị trường Việt Nam. Nếu xuất hiện, việc lưu hành sẽ theo quy định về thực phẩm mới và an toàn thực phẩm, người đọc nên tra văn bản hiện hành của cơ quan quản lý.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138