Sốt xuất huyết lan rộng hơn vì ba lực cùng đẩy một chiều: muỗi vằn truyền bệnh đã thích nghi rất tốt với đô thị, các thành phố lớn lên nhanh với nhiều vật chứa nước đọng, và khí hậu ấm lên mở rộng vùng sống, mùa sinh sản của muỗi. WHO ghi nhận số ca báo cáo trên thế giới tăng mạnh trong hai thập kỷ gần đây, và bệnh xuất hiện ở cả những nơi trước đây hiếm gặp như một số vùng ở nam châu Âu.
Ở Việt Nam, sốt xuất huyết đã là bệnh lưu hành nhiều thập kỷ, nhưng câu hỏi được đặt ra ngày càng nhiều là vì sao các đợt dịch lớn đến dày hơn, vì sao bệnh ghi nhận nhiều ở những vùng trước đây ít gặp, và vì sao biện pháp phun hoá chất quen thuộc không đủ. Bài này phân tích các cơ chế đó, các công cụ mới như vắc xin và muỗi mang vi khuẩn Wolbachia, cùng những điều khoa học còn chưa chắc.
Con muỗi đã thích nghi với đô thị như thế nào
Tác nhân truyền bệnh chính là muỗi vằn Aedes aegypti, cùng với Aedes albopictus ở một số nơi. Khác với muỗi truyền sốt rét thường đẻ ở ao, ruộng, muỗi vằn chọn nước sạch đọng trong vật chứa nhỏ: chum vại, lốp xe cũ, chậu cây cảnh, khay tủ lạnh, máng nước, mảnh vỡ chai lọ. Nghĩa là thành phố, với vô số chỗ chứa nước nhỏ do con người tạo ra, là môi trường lý tưởng của chúng.
Muỗi vằn cái hút máu chủ yếu vào ban ngày, nhất là sáng sớm và chiều tối, nên màn ngủ ban đêm ít tác dụng. Một con muỗi có thể đốt nhiều người trong một lần kiếm ăn, giúp virus lan nhanh trong một gia đình hay một con hẻm. Trứng muỗi vằn chịu được khô hạn nhiều tháng, chờ mưa xuống là nở, nên việc diệt muỗi trưởng thành bằng phun hoá chất chỉ giải quyết phần ngọn.
Thêm một yếu tố ít được để ý: muỗi vằn bay không xa. Phạm vi hoạt động của một con thường chỉ quanh vài ngôi nhà. Virus đi xa là nhờ con người: người mang virus đi làm, đi học, về quê, đi du lịch, rồi bị muỗi ở nơi mới đốt và truyền tiếp. Giao thông và di cư nội địa vì thế là một phần của câu chuyện lan rộng.
Đô thị hoá: dịch bệnh của những thành phố lớn lên nhanh
Mật độ dân cư cao. Muỗi bay ngắn nhưng nếu trong vài căn nhà có hàng chục người thì một con muỗi mang virus có nhiều cơ hội truyền bệnh. Khu nhà trọ, khu dân cư chen chúc là nơi các ổ dịch thường bắt đầu.
Nước trữ trong nhà. Ở những khu chưa có nước máy ổn định, người dân trữ nước trong chum, bể, thùng. Đây là nguồn sinh sản muỗi lớn nhất ở nhiều nơi. Khi cấp nước sạch được cải thiện, nguồn này giảm, nhưng lại xuất hiện những vật chứa mới như bể cảnh, chậu cây, đồ nhựa bỏ đi.
Rác thải nhựa và công trình xây dựng. Hộp nhựa, ly nhựa, lốp xe vứt ngoài trời đọng nước mưa. Công trình xây dựng dở dang có hố móng, thùng chứa đọng nước. Tốc độ xây dựng nhanh mà thu gom rác không theo kịp làm tăng số chỗ đẻ của muỗi.
Ven đô, nơi giao thoa. Các vùng ven đô vừa có đặc điểm đô thị vừa còn nhiều ao vườn, dịch vụ y tế và thu gom rác nhiều khi chưa theo kịp số dân tăng nhanh. Nghiên cứu ở nhiều nước Đông Nam Á cho thấy đây thường là nơi bệnh xuất hiện sớm và kéo dài.
Khí hậu ấm lên: tác động có thật nhưng không đơn giản
Nhiệt độ ảnh hưởng tới gần như mọi giai đoạn của muỗi và virus. Trong một khoảng nhiệt nhất định, trời ấm hơn làm muỗi phát triển nhanh hơn, đốt nhiều hơn, và thời gian virus nhân lên trong muỗi tới mức truyền được bệnh rút ngắn lại. Báo cáo của Ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) nhận định biến đổi khí hậu đang góp phần mở rộng vùng có điều kiện thuận lợi cho các bệnh do muỗi truyền.
Nhưng tác động không tuyến tính. Khi quá nóng, muỗi chết nhanh hơn và hoạt động kém đi. Mưa lớn có thể rửa trôi lăng quăng, trong khi hạn hán lại khiến người dân trữ nước nhiều hơn và vô tình tăng chỗ đẻ. Các hiện tượng như El Niño đã được nhiều nghiên cứu liên hệ với các năm dịch lớn ở Đông Nam Á, nhưng mối liên hệ khác nhau theo từng vùng.
Vì vậy, các nhà khoa học thận trọng khi quy một đợt dịch cụ thể cho biến đổi khí hậu. Cách nói chính xác hơn là: khí hậu ấm lên làm điều kiện thuận lợi cho sốt xuất huyết xuất hiện ở nhiều nơi và nhiều tháng hơn trong năm, còn một đợt dịch cụ thể là kết quả của nhiều yếu tố cùng lúc, trong đó miễn dịch của dân số và loại virus đang lưu hành là rất quan trọng.
Bốn type virus và vì sao lần nhiễm sau có thể nặng hơn
Virus Dengue có bốn type huyết thanh. Nhiễm một type tạo miễn dịch lâu dài với chính type đó, nhưng chỉ bảo vệ ngắn với các type khác. Điểm phức tạp là ở một số người, lần nhiễm type thứ hai có nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn, một hiện tượng thường được giải thích bằng cơ chế tăng cường phụ thuộc kháng thể: kháng thể từ lần trước không trung hoà được virus mới mà lại giúp nó xâm nhập tế bào dễ hơn.
Ở cấp cộng đồng, điều này có nghĩa là các đợt dịch lớn hay xảy ra khi một type virus ít lưu hành nhiều năm quay trở lại, gặp một thế hệ người chưa từng nhiễm type đó. Hệ thống giám sát vì vậy không chỉ đếm ca bệnh mà còn theo dõi type virus nào đang chiếm ưu thế để dự báo nguy cơ.
Về triệu chứng, bài này không thay thế lời khám của bác sĩ. Người bị sốt cao đột ngột, đặc biệt trong mùa dịch, nên đi khám. Cần đến cơ sở y tế ngay khi có các dấu hiệu như đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam, li bì, vật vã, chân tay lạnh, nhất là vào giai đoạn sốt vừa hạ, vì đây thường là lúc bệnh có thể chuyển nặng. Không tự dùng thuốc giảm đau, hạ sốt khi chưa hỏi nhân viên y tế, vì một số loại có thể làm tăng nguy cơ chảy máu.
Công cụ mới: vắc xin, Wolbachia và giám sát
Vắc xin. Sau nhiều năm khó khăn vì đặc điểm bốn type virus, một số vắc xin sốt xuất huyết đã được cấp phép ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Mỗi loại có đối tượng, lịch tiêm và giới hạn riêng; một vắc xin thế hệ trước từng gây tranh cãi vì có thể tăng nguy cơ bệnh nặng ở người chưa từng nhiễm. Người quan tâm cần hỏi trực tiếp cơ sở tiêm chủng và bác sĩ, không tự suy ra từ tin quảng cáo.
Muỗi mang Wolbachia. Wolbachia là vi khuẩn sống tự nhiên trong nhiều loài côn trùng. Khi được đưa vào muỗi vằn, nó làm giảm khả năng muỗi truyền virus Dengue. Muỗi mang Wolbachia được thả để dần thay thế quần thể muỗi tự nhiên. Việt Nam từng tham gia các thử nghiệm của Chương trình Muỗi Thế giới ở một số địa bàn; ở vài thành phố nước ngoài, thử nghiệm có đối chứng cho thấy số ca bệnh giảm rõ.
Muỗi đực vô sinh. Một hướng khác là thả muỗi đực đã được làm cho vô sinh để giảm số lượng muỗi. Phương pháp này cần thả liên tục, quy mô lớn và tốn kém, phù hợp với những khu vực xác định.
Giám sát và cảnh báo sớm. Kết hợp số ca bệnh, chỉ số lăng quăng, dữ liệu thời tiết và di chuyển dân cư để dự báo nơi có nguy cơ, cho phép chính quyền địa phương huy động diệt lăng quăng trước khi dịch lên đỉnh. Hiệu quả phụ thuộc nhiều vào dữ liệu được cập nhật kịp thời.
Vì sao diệt lăng quăng vẫn là việc chính và điều còn chưa biết
Phun hoá chất diệt muỗi trưởng thành có tác dụng ngắn hạn khi đã có ổ dịch, nhưng muỗi vằn có thể kháng hoá chất nếu dùng lặp lại, và trứng vẫn nằm chờ trong các vật chứa. Vì vậy, các chương trình phòng chống đều nhấn mạnh việc loại bỏ nơi đẻ của muỗi: đậy kín vật chứa nước, thay nước bình hoa, dọn vật dụng đọng nước quanh nhà, thả cá ăn lăng quăng vào bể lớn. Đây là việc cần cả cộng đồng làm đều đặn, một nhà làm mà hàng xóm không làm thì hiệu quả thấp.
Những câu hỏi còn mở: vắc xin mới sẽ được dùng ở quy mô nào và tác động tới dịch ra sao sau nhiều năm; phương pháp Wolbachia có bền vững ở các đô thị lớn, nóng ẩm như ở Việt Nam hay không; biến đổi khí hậu sẽ dịch chuyển vùng dịch tới đâu; và làm sao để người dân duy trì thói quen diệt lăng quăng khi không có dịch.
Nguồn để đọc thêm theo tên: tờ thông tin và báo cáo tình hình sốt xuất huyết toàn cầu của WHO; các chương về sức khoẻ trong báo cáo đánh giá lần thứ sáu của IPCC; tài liệu của Chương trình Muỗi Thế giới về phương pháp Wolbachia; hướng dẫn chẩn đoán, điều trị và giám sát sốt xuất huyết của Bộ Y tế; thông tin của Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương và Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh về giám sát véc tơ. Số ca bệnh cụ thể nên xem ở thông báo chính thức theo từng năm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sốt xuất huyết hay gặp ở thành phố hơn trước?
Muỗi vằn đẻ trong vật chứa nước nhỏ do con người tạo ra như chum vại, chậu cây, đồ nhựa vứt bỏ, và đốt người vào ban ngày. Thành phố đông dân, nhiều chỗ đọng nước và người đi lại nhiều nên virus có điều kiện lan nhanh.
Biến đổi khí hậu có làm sốt xuất huyết tăng không?
Khí hậu ấm hơn làm muỗi phát triển nhanh hơn và mở rộng vùng thuận lợi cho bệnh, theo nhận định của IPCC. Tuy vậy, một đợt dịch cụ thể là kết quả của nhiều yếu tố, gồm miễn dịch của dân số và type virus đang lưu hành.
Vì sao bị sốt xuất huyết lần hai có thể nặng hơn?
Virus có bốn type. Kháng thể từ lần nhiễm trước có thể không trung hoà được type mới mà còn giúp virus xâm nhập tế bào dễ hơn ở một số người. Vì vậy người từng mắc vẫn cần phòng bệnh và đi khám sớm khi sốt.
Khi nào người bị sốt cần đến cơ sở y tế ngay?
Khi có đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam, li bì, vật vã, chân tay lạnh, đặc biệt lúc sốt vừa hạ. Không tự dùng thuốc giảm đau khi chưa hỏi nhân viên y tế vì một số loại tăng nguy cơ chảy máu.
Muỗi mang Wolbachia có nguy hiểm cho người không?
Wolbachia là vi khuẩn sống tự nhiên trong nhiều loài côn trùng và không lây sang người. Muỗi mang Wolbachia vẫn đốt người nhưng khó truyền virus Dengue hơn. Các chương trình thả muỗi đều cần sự đồng thuận của cộng đồng địa phương.
Phun thuốc diệt muỗi có đủ để chặn dịch không?
Không đủ. Phun hoá chất chỉ diệt muỗi trưởng thành trong thời gian ngắn, trong khi trứng muỗi vẫn nằm trong các vật chứa nước. Loại bỏ nơi đẻ của muỗi ở từng hộ gia đình mới là biện pháp nền tảng và lâu dài.