Côn trùng có thể là một nguồn đạm khả thi, nhưng con đường thực tế nhất hiện nay không phải đặt dế lên đĩa của người ăn ở mọi nơi, mà là dùng ấu trùng như ruồi lính đen nuôi bằng phụ phẩm nông nghiệp để làm thức ăn cho cá, gà và lợn, thay một phần bột cá và khô đậu tương nhập khẩu. Ở vai trò thực phẩm cho người, côn trùng có lợi thế dinh dưỡng rõ nhưng vướng tâm lý người ăn, chi phí và quy định an toàn.
Năm 2013, FAO công bố một báo cáo lớn về côn trùng ăn được, đưa chủ đề này từ chuyện lạ vào bàn thảo luận chính sách lương thực. Hơn mười năm sau, ngành nuôi côn trùng đã có những nhà máy lớn, nhưng cũng có những dự án thất bại. Bài này phân tích vì sao côn trùng được quan tâm, bằng chứng dinh dưỡng và môi trường, các mối nguy an toàn, sự khác nhau giữa thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, và vị trí của Việt Nam, nơi ăn côn trùng vốn là một phần ẩm thực địa phương.
Vì sao côn trùng được coi là nguồn đạm hiệu quả
Côn trùng là động vật biến nhiệt, không phải dùng năng lượng để giữ thân nhiệt như gà, lợn, bò. Nhờ vậy chúng chuyển thức ăn thành khối lượng cơ thể hiệu quả hơn. Nhiều tổng quan cho thấy để tạo ra cùng một lượng đạm, một số loài như dế hay sâu bột cần lượng thức ăn ít hơn đáng kể so với bò, và phần ăn được của cơ thể côn trùng chiếm tỷ lệ lớn hơn nhiều so với gia súc, vì gần như ăn được cả con.
Về dinh dưỡng, nhiều loài côn trùng có hàm lượng đạm cao tính theo khối lượng khô, chứa đủ các axit amin thiết yếu, cùng chất béo, sắt, kẽm và vitamin nhóm B. Thành phần thay đổi nhiều theo loài, giai đoạn phát triển và thức ăn nuôi. Phần vỏ chứa chitin, một loại chất xơ khó tiêu với người nhưng có thể có ích cho đường ruột vật nuôi, đang được nghiên cứu thêm.
Nuôi côn trùng cũng cần ít đất và nước hơn vì có thể nuôi theo tầng trong nhà xưởng. Lượng khí nhà kính và a-mô-ni-ắc phát ra từ trại côn trùng theo các nghiên cứu đầu tiên thấp hơn chăn nuôi gia súc. Tuy nhiên, kết quả tốt nhất thường đến khi côn trùng được nuôi bằng phụ phẩm vốn bị bỏ đi; nếu phải nuôi bằng ngũ cốc chất lượng cao thì lợi thế môi trường giảm đáng kể.
Ruồi lính đen: nhân vật chính của mảng thức ăn chăn nuôi
Ăn được nhiều loại phụ phẩm. Ấu trùng ruồi lính đen ăn được rau quả hỏng, bã đậu, bã bia, phụ phẩm chế biến và nhiều loại chất hữu cơ khác, giảm khối lượng chất thải đáng kể trong thời gian ngắn. Đây là lý do chúng được xem là công cụ kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp.
Con trưởng thành không gây phiền. Ruồi lính đen trưởng thành không ăn, không đậu vào thức ăn của người, sống ngắn ngày chỉ để sinh sản, nên ít nguy cơ truyền bệnh như ruồi nhà. Điều này giúp việc nuôi gần khu dân cư dễ chấp nhận hơn.
Sản phẩm đầu ra đa dạng. Ấu trùng sấy khô hoặc nghiền thành bột làm thức ăn cho cá, tôm, gà; dầu chiết từ ấu trùng dùng trong thức ăn chăn nuôi; phần bã còn lại sau khi nuôi là phân hữu cơ bón cây. Một trại nuôi thu được nhiều dòng sản phẩm từ cùng một nguồn phụ phẩm.
Thay một phần bột cá và khô đậu. Bột cá phụ thuộc đánh bắt cá biển, khô đậu tương nhiều nước phải nhập khẩu. Các thí nghiệm nuôi cá, gà cho thấy bột ấu trùng có thể thay một phần các nguyên liệu này mà không giảm tăng trưởng, với tỷ lệ thay thế phù hợp tuỳ loài vật nuôi.
Giới hạn về nguồn thức ăn nuôi. Ở nhiều nước, quy định không cho dùng một số loại chất thải như phân hay thức ăn thừa có thịt để nuôi côn trùng làm thức ăn chăn nuôi, vì lo ngại lây bệnh qua chuỗi thức ăn. Điều này hạn chế lợi thế tuần hoàn và đòi hỏi nguồn phụ phẩm sạch, ổn định.
Côn trùng trên bàn ăn: chuyện văn hoá cũ và thị trường mới
Báo cáo của FAO ước tính có khoảng hai nghìn loài côn trùng được con người ở nhiều nơi trên thế giới ăn, chủ yếu ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh. Ở Việt Nam, nhộng tằm, dế, châu chấu, cà cuống, đuông dừa, ong non là những món quen ở nhiều vùng. Với các cộng đồng này, côn trùng không phải thực phẩm tương lai mà là món ăn truyền thống theo mùa, thường được bắt từ tự nhiên.
Ở châu Âu và Bắc Mỹ, nơi ăn côn trùng không phải thói quen, thị trường phát triển theo hướng khác: côn trùng được nghiền thành bột và trộn vào bánh quy, mì, thanh đạm để người ăn không nhìn thấy hình dạng con vật. Liên minh châu Âu từ năm 2021 đã cấp phép một số loài như sâu bột vàng, châu chấu di cư, dế nhà là thực phẩm mới sau đánh giá của cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu. Dù vậy, doanh số vẫn khiêm tốn và một số doanh nghiệp đã đóng cửa vì nhu cầu không tăng như kỳ vọng.
Bài học ở đây là sự ghê sợ không biến mất chỉ vì lập luận dinh dưỡng và môi trường. Các nghiên cứu tâm lý người tiêu dùng cho thấy trải nghiệm thử trực tiếp, sản phẩm quen thuộc và giá hợp lý có tác dụng nhiều hơn thông điệp bảo vệ hành tinh.
Các mối nguy an toàn cần quản lý
Côn trùng là thực phẩm, nên phải được đánh giá an toàn như mọi thực phẩm khác. Tài liệu của FAO và cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu nêu các nhóm mối nguy chính sau, tóm tắt ở dạng định tính:
| Nhóm mối nguy | Nguồn gốc | Cách kiểm soát thường được nêu |
|---|---|---|
| Dị ứng | Protein của côn trùng giống protein của tôm, cua nên có thể gây phản ứng chéo | Ghi nhãn cảnh báo dị ứng rõ ràng |
| Vi sinh vật | Côn trùng mang vi khuẩn trong ruột, dễ hỏng sau khi chết | Nhịn ăn trước thu hoạch, chần, sấy, bảo quản lạnh |
| Kim loại nặng, thuốc trừ sâu | Tích tụ từ thức ăn nuôi hoặc môi trường tự nhiên | Kiểm soát nguồn thức ăn, xét nghiệm định kỳ |
| Độc tố tự nhiên | Một số loài hoặc côn trùng đã ăn cây độc | Chỉ dùng loài đã được đánh giá, nuôi thay vì bắt tự nhiên |
| Hư hỏng khi bảo quản | Côn trùng giàu đạm và chất béo, ôi nhanh | Chế biến ngay, đóng gói kín, bảo quản đúng cách |
Ở Việt Nam, các vụ ngộ độc sau khi ăn nhộng tằm hay côn trùng bắt ngoài tự nhiên thỉnh thoảng được báo chí đưa tin, thường liên quan nguyên liệu không rõ nguồn gốc hoặc bảo quản kém. Người có tiền sử dị ứng tôm, cua nên thận trọng với món côn trùng; khi có các biểu hiện như nổi mẩn, khó thở, nôn sau khi ăn, cần đến cơ sở y tế ngay.
Kinh tế ngành nuôi côn trùng: vì sao chưa rẻ như kỳ vọng
Trên giấy, nuôi côn trùng bằng phụ phẩm miễn phí để bán đạm có vẻ là mô hình lời chắc. Thực tế, các nhà máy quy mô công nghiệp phải đầu tư lớn cho hệ thống kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, thông gió, tự động hoá cho ăn, thu hoạch và sấy. Chi phí năng lượng cho sưởi ấm và sấy đặc biệt lớn ở xứ lạnh. Một số dự án lớn ở châu Âu và Bắc Mỹ đã gặp khó khăn tài chính trong vài năm gần đây.
Bột côn trùng còn phải cạnh tranh về giá với bột cá và khô đậu tương, những mặt hàng có chuỗi cung ứng lớn và ổn định. Khi giá bột cá cao, đạm côn trùng hấp dẫn hơn; khi giá giảm, lợi thế thu hẹp. Ngoài ra, nguồn phụ phẩm phải ổn định về khối lượng và chất lượng, điều không dễ khi phụ phẩm từ nhiều nguồn nhỏ.
Ở các nước nhiệt đới như Việt Nam, khí hậu ấm giúp giảm chi phí sưởi, nguồn phụ phẩm nông nghiệp dồi dào, và quy mô trại vừa hoặc nhỏ gắn với hộ chăn nuôi có thể phù hợp hơn nhà máy lớn. Nhiều trang trại đã tự nuôi ruồi lính đen để cho gà, cá ăn trực tiếp, giảm chi phí thức ăn và xử lý phụ phẩm tại chỗ. Mô hình nhỏ này ít được thống kê nhưng có thể có tác động thực tế lớn hơn các dự án công nghiệp được truyền thông nhiều.
Nguồn để đọc thêm
Báo cáo của FAO năm 2013 về côn trùng ăn được, với chủ đề triển vọng cho an ninh lương thực và thức ăn chăn nuôi, vẫn là tài liệu tổng quan cơ bản. FAO sau đó có thêm tài liệu về khía cạnh an toàn thực phẩm của côn trùng ăn được. Cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu đã công bố các ý kiến khoa học về từng loài côn trùng được xin cấp phép, nêu rõ mối nguy dị ứng và vi sinh.
Các tạp chí khoa học chuyên về côn trùng làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi có nhiều nghiên cứu về hiệu quả chuyển hoá thức ăn và phân tích vòng đời. Trong nước, các viện chăn nuôi, thuỷ sản và trường đại học nông nghiệp có nghiên cứu về ruồi lính đen trong thức ăn cho cá, gà; quy định về nguyên liệu thức ăn chăn nuôi và thực phẩm mới cần tra văn bản hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Y tế.
Câu hỏi thường gặp
Ăn côn trùng có bổ không?
Nhiều loài côn trùng có hàm lượng đạm cao, đủ axit amin thiết yếu, cùng chất béo, sắt, kẽm và vitamin nhóm B. Thành phần thay đổi theo loài và cách nuôi. Côn trùng là thực phẩm như mọi thực phẩm khác, cần nguồn gốc rõ và chế biến đúng cách.
Ruồi lính đen có gây hại như ruồi nhà không?
Ruồi lính đen trưởng thành không ăn và không bay vào thức ăn của người, chỉ sống ngắn ngày để sinh sản, nên ít nguy cơ truyền bệnh như ruồi nhà. Giá trị chính nằm ở ấu trùng, được nuôi để xử lý phụ phẩm và làm thức ăn chăn nuôi.
Người dị ứng tôm cua có ăn côn trùng được không?
Protein của côn trùng có cấu trúc giống protein của tôm, cua nên có thể gây phản ứng chéo. Người có tiền sử dị ứng hải sản có vỏ nên thận trọng và hỏi bác sĩ trước. Nếu có biểu hiện nổi mẩn, khó thở sau khi ăn, cần đến cơ sở y tế ngay.
Vì sao đạm côn trùng chưa rẻ hơn bột cá?
Nhà máy quy mô lớn cần đầu tư nhiều cho kiểm soát môi trường nuôi, tự động hoá và sấy, chi phí năng lượng cao. Nguồn phụ phẩm phải ổn định. Trong khi đó bột cá và khô đậu tương có chuỗi cung ứng lớn, giá cạnh tranh.
Châu Âu đã cho phép ăn côn trùng chưa?
Từ năm 2021, Liên minh châu Âu đã cấp phép một số loài như sâu bột vàng, châu chấu di cư và dế nhà là thực phẩm mới, sau khi cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu đánh giá. Sản phẩm phải ghi nhãn cảnh báo dị ứng.
Nuôi côn trùng có thật sự tốt cho môi trường không?
Lợi thế môi trường rõ nhất khi côn trùng được nuôi bằng phụ phẩm vốn bị bỏ đi. Nếu phải dùng ngũ cốc chất lượng cao làm thức ăn hoặc tốn nhiều năng lượng sưởi và sấy, lợi thế này giảm đáng kể.