ChuyenSau.comChuyên Sâu
Nước, đất và lương thực

Cây chỉnh sửa gen khác cây biến đổi gen ra sao: khoa học và cách quản lý

Cây biến đổi gen mang gen ngoại lai, cây chỉnh sửa gen thường chỉ sửa vài chữ cái ADN sẵn có. Phân tích kỹ thuật, bằng chứng an toàn và vì sao các nước quản lý khác nhau.

Rows of young rice seedlings in small pots inside a plant science greenhouse, gloved hands holding a seedling up to soft daylight, glass roof, faces not visible

Cây biến đổi gen theo nghĩa truyền thống là cây được đưa thêm một đoạn gen từ loài khác vào bộ gen, ví dụ gen kháng sâu từ vi khuẩn; còn cây chỉnh sửa gen, phần lớn dùng công cụ CRISPR, thường chỉ cắt và sửa vài chữ cái ADN có sẵn của chính cây đó, tạo ra thay đổi giống đột biến tự nhiên mà không để lại gen lạ. Khác biệt kỹ thuật này là lý do nhiều nước đang quản lý hai loại cây theo cách khác nhau, nhưng ranh giới không phải lúc nào cũng rõ.

Tranh luận về thực phẩm biến đổi gen đã kéo dài gần ba mươi năm, với rất nhiều cảm xúc và không ít thông tin sai. Khi công cụ chỉnh sửa gen ra đời, cuộc tranh luận được mở lại theo hướng mới. Bài này giải thích hai loại công nghệ khác nhau ở đâu, bằng chứng về an toàn nói gì, các cách tiếp cận quản lý trên thế giới, và vị trí của Việt Nam, nơi ngô biến đổi gen đã được trồng thương mại từ năm 2015.

Từ lai tạo truyền thống tới biến đổi gen

Mọi giống cây trồng hiện nay đều đã khác xa tổ tiên hoang dã nhờ hàng nghìn năm chọn lọc của con người. Lai tạo truyền thống trộn hàng nghìn gen của hai cây bố mẹ, rồi chọn ra cá thể có đặc tính mong muốn qua nhiều thế hệ. Từ giữa thế kỷ hai mươi, người ta còn dùng tia phóng xạ và hoá chất để gây đột biến ngẫu nhiên hàng loạt, rồi sàng lọc cây có ích. Nhiều giống lúa, lúa mạch, cây ăn quả hiện nay có nguồn gốc từ cách tạo đột biến này và không bị quản lý như cây biến đổi gen.

Kỹ thuật biến đổi gen xuất hiện vào thập niên 1980 cho phép đưa một gen cụ thể từ bất kỳ sinh vật nào vào cây trồng. Hai đặc tính phổ biến nhất trong các cây thương mại là kháng sâu, nhờ gen từ vi khuẩn Bacillus thuringiensis tạo ra protein độc với một số loài sâu, và chịu thuốc diệt cỏ. Ngô, đậu tương, bông và cải dầu biến đổi gen chiếm phần lớn diện tích cây biến đổi gen trên thế giới, tập trung ở châu Mỹ.

Điểm then chốt về kỹ thuật là vị trí gen được đưa vào bộ gen trước đây khá ngẫu nhiên, và sản phẩm cuối cùng chứa ADN của loài khác. Chính yếu tố ngoại lai này là trung tâm của các quy định an toàn sinh học xây dựng trong thập niên 1990 và 2000, bao gồm Nghị định thư Cartagena về an toàn sinh học.

Chỉnh sửa gen làm gì khác

Cắt đúng chỗ. Công cụ CRISPR, được phát triển mạnh từ năm 2012 và đem lại giải Nobel Hoá học năm 2020 cho hai nhà khoa học tiên phong, dùng một đoạn ARN dẫn đường để đưa enzyme cắt ADN tới đúng vị trí cần sửa. Tế bào tự vá vết cắt, và quá trình vá thường làm mất hoặc thêm vài chữ cái, làm một gen ngừng hoạt động.

Ba mức độ can thiệp. Giới khoa học thường chia thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất chỉ cắt rồi để tế bào tự vá, tạo đột biến nhỏ. Nhóm thứ hai đưa vào một khuôn mẫu để sửa vài chữ cái theo ý muốn. Nhóm thứ ba chèn cả một gen mới, về bản chất gần với biến đổi gen truyền thống.

Không để lại dấu vết ngoại lai. Trong nhiều trường hợp, bộ công cụ CRISPR được đưa vào tạm thời rồi loại bỏ qua lai tạo, cây cuối cùng không mang ADN lạ. Thay đổi của nhóm thứ nhất và thứ hai có thể giống hệt đột biến tự nhiên hoặc đột biến do tia phóng xạ tạo ra.

Nhanh và rẻ hơn. Với lai tạo truyền thống, đưa một đặc tính tốt vào giống cây có thể mất cả chục năm. Chỉnh sửa gen rút ngắn đáng kể thời gian này và chi phí phòng thí nghiệm thấp hơn nhiều so với biến đổi gen, mở cửa cho viện nghiên cứu công và doanh nghiệp nhỏ.

Ví dụ đã có. Nhật Bản cho phép bán một giống cà chua chỉnh sửa gen giàu GABA từ năm 2021. Các nhóm nghiên cứu trên thế giới đang phát triển lúa kháng bệnh bạc lá, lúa mì giảm chất gây hại khi nướng, nấm không thâm khi cắt, chuối kháng bệnh héo. Nhiều sản phẩm còn ở giai đoạn thử nghiệm.

Bằng chứng về an toàn nói gì

Câu hỏi được hỏi nhiều nhất là ăn thực phẩm biến đổi gen có an toàn không. Các tổng quan lớn, như báo cáo năm 2016 của Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia Hoa Kỳ xem xét hàng trăm nghiên cứu, kết luận không tìm thấy bằng chứng thực phẩm từ các cây biến đổi gen đã được cấp phép gây hại sức khoẻ con người nhiều hơn cây trồng thông thường. Tổ chức Y tế Thế giới cũng nêu các thực phẩm biến đổi gen đã qua đánh giá an toàn và có trên thị trường quốc tế được coi là không có nguy cơ cao hơn.

Lưu ý quan trọng là kết luận này áp dụng cho các sản phẩm đã được đánh giá từng trường hợp, không phải lời bảo đảm cho mọi sản phẩm tương lai. Các nhà khoa học vẫn đánh giá từng cây cụ thể về chất gây dị ứng, độc tố và thành phần dinh dưỡng. Với cây chỉnh sửa gen, lo ngại được nêu nhiều là tác động lệch mục tiêu, khi công cụ cắt nhầm chỗ khác trong bộ gen. Các nghiên cứu cho thấy hiện tượng này có xảy ra nhưng thường ít hơn số đột biến tự nhiên mà cây tích luỹ mỗi thế hệ, và có thể loại bỏ qua chọn lọc.

Những tranh luận thực chất hơn nằm ở khía cạnh sinh thái và kinh tế xã hội: sâu và cỏ dại tiến hoá để kháng lại đặc tính của cây, sự phụ thuộc vào thuốc diệt cỏ, quyền sở hữu trí tuệ với hạt giống và ảnh hưởng tới nông dân nhỏ. Đây là những câu hỏi có thật, không phụ thuộc vào việc ăn có an toàn hay không, và cần được tách riêng khi thảo luận.

Các nước quản lý theo hai triết lý khác nhau

Cách quản lý trên thế giới đi theo hai hướng chính: dựa trên quy trình tạo ra cây, hoặc dựa trên đặc điểm của sản phẩm cuối cùng. Bảng dưới tóm tắt ở dạng định tính, người đọc cần tra văn bản mới nhất vì quy định đang thay đổi nhanh.

NơiHướng tiếp cậnVới cây chỉnh sửa gen không mang gen lạ
ArgentinaDựa trên sản phẩm, một trong các nước đi đầu từ năm 2015Xem xét từng trường hợp, có thể không quản lý như biến đổi gen
Nhật BảnDựa trên sản phẩmThông báo với cơ quan quản lý, không qua thẩm định như biến đổi gen
Hoa KỳPhân tán qua nhiều cơ quan, dựa trên rủi ro sản phẩmNhiều sản phẩm được miễn, khung pháp lý còn đang điều chỉnh
Liên minh châu ÂuTừng dựa trên quy trình, toà án năm 2018 xếp chỉnh sửa gen vào nhóm biến đổi genĐang xây dựng khung riêng cho kỹ thuật gen mới
Nhiều nước khácĐang xây dựng quy địnhRất khác nhau, cần tra từng nước

Sự khác nhau này có hệ quả thương mại: một giống cây được coi là thông thường ở nước này có thể bị coi là biến đổi gen ở nước khác. Thêm vào đó, đột biến nhỏ do chỉnh sửa gen thường không phân biệt được với đột biến tự nhiên bằng xét nghiệm, khiến việc kiểm tra ở cửa khẩu khó thực hiện nếu không có hồ sơ khai báo từ nhà sản xuất.

Việt Nam: từ ngô biến đổi gen tới chỉnh sửa gen

Việt Nam cho phép trồng thương mại ngô biến đổi gen từ năm 2015, sau khi các giống được cấp giấy chứng nhận an toàn sinh học và được phép dùng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Đặc tính chủ yếu là kháng sâu đục thân và chịu thuốc diệt cỏ. Song song, Việt Nam nhập khẩu khối lượng lớn ngô và đậu tương làm thức ăn chăn nuôi, trong đó phần nhiều có nguồn gốc từ cây biến đổi gen trồng ở châu Mỹ. Thực tế này ít được người tiêu dùng để ý.

Các viện nghiên cứu trong nước như Viện Di truyền Nông nghiệp và một số trường đại học đã nghiên cứu ứng dụng chỉnh sửa gen trên lúa, đậu tương và các cây khác, chẳng hạn hướng chịu mặn, kháng bệnh. Với một quốc gia chịu tác động mạnh của xâm nhập mặn và thời tiết cực đoan, công cụ rút ngắn thời gian tạo giống là một lợi thế tiềm năng.

Về quản lý, khung pháp lý cho cây chỉnh sửa gen ở Việt Nam đang được thảo luận và hoàn thiện. Các quy định về an toàn sinh học, giống cây trồng và ghi nhãn thực phẩm có thay đổi theo thời gian, người đọc nên tra văn bản hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường thay vì dựa vào các bài viết cũ.

Những câu hỏi còn tranh luận

Khi nghe tin về một giống cây chỉnh sửa gen mới, người đọc có thể đặt những câu hỏi sau để tách khoa học với cảm xúc và tách an toàn với các vấn đề kinh tế xã hội:

  • Thay đổi trong bộ gen thuộc nhóm nào: đột biến nhỏ, sửa vài chữ cái hay chèn cả gen mới.
  • Đặc tính mới giải quyết vấn đề gì có thật với nông dân, như kháng bệnh, chịu hạn, hay chủ yếu phục vụ chế biến.
  • Giống cây thuộc quyền sở hữu của ai, nông dân có được giữ hạt cho vụ sau hay phải mua mới.
  • Có nguy cơ sâu bệnh hoặc cỏ dại tiến hoá vượt qua đặc tính đó không, và kế hoạch quản lý tính kháng thế nào.
  • Người tiêu dùng có quyền biết qua ghi nhãn không, và ghi nhãn theo quy trình hay theo sản phẩm.

Những câu hỏi về quyền sở hữu hạt giống và ghi nhãn có thể quan trọng với xã hội không kém câu hỏi về an toàn khi ăn, và chúng không thể trả lời chỉ bằng sinh học phân tử.

Nguồn để đọc thêm

Báo cáo năm 2016 của Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia Hoa Kỳ về cây trồng biến đổi gen là một tổng quan dài và cân bằng. Trang hỏi đáp của Tổ chức Y tế Thế giới về thực phẩm biến đổi gen trình bày quan điểm chung về đánh giá an toàn. Cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu có các ý kiến khoa học về cây trồng từ kỹ thuật gen mới. Bài giảng Nobel Hoá học năm 2020 giải thích nguyên lý CRISPR cho người không chuyên.

Trong nước, các văn bản về an toàn sinh học đối với sinh vật biến đổi gen và danh mục giống được cấp phép do Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố. Khi đọc tin, nên phân biệt các bài viết bàn về an toàn thực phẩm với các bài bàn về kinh tế hạt giống, vì hai chủ đề này hay bị trộn lẫn.

Câu hỏi thường gặp

Cây chỉnh sửa gen có phải là cây biến đổi gen không?

Tuỳ cách định nghĩa và tuỳ nước. Về kỹ thuật, cây chỉnh sửa gen loại đột biến nhỏ không mang ADN của loài khác, khác cây biến đổi gen truyền thống. Một số nước coi chúng như cây thông thường, một số nước khác vẫn quản lý như biến đổi gen.

Ăn thực phẩm biến đổi gen có an toàn không?

Các tổng quan khoa học lớn, như của Viện Hàn lâm Quốc gia Hoa Kỳ năm 2016 và quan điểm của WHO, kết luận các thực phẩm biến đổi gen đã được đánh giá và cấp phép không gây rủi ro sức khoẻ lớn hơn thực phẩm thông thường. Mỗi sản phẩm mới vẫn cần được đánh giá riêng.

CRISPR hoạt động như thế nào?

CRISPR dùng một đoạn ARN dẫn đường để đưa enzyme cắt ADN tới đúng vị trí trong bộ gen. Tế bào tự vá vết cắt, quá trình vá có thể làm một gen ngừng hoạt động hoặc, nếu có khuôn mẫu, sửa vài chữ cái ADN theo ý muốn.

Có thể xét nghiệm để phát hiện cây chỉnh sửa gen không?

Với cây biến đổi gen mang gen lạ, xét nghiệm tìm đoạn gen đó khá dễ. Với cây chỉnh sửa gen chỉ có đột biến nhỏ, thay đổi thường giống hệt đột biến tự nhiên nên rất khó phân biệt nếu không có thông tin khai báo từ nhà sản xuất.

Việt Nam đã trồng cây biến đổi gen chưa?

Việt Nam cho phép trồng thương mại ngô biến đổi gen từ năm 2015, sau khi giống được cấp chứng nhận an toàn sinh học. Việt Nam cũng nhập khẩu nhiều ngô và đậu tương làm thức ăn chăn nuôi, phần nhiều có nguồn gốc biến đổi gen.

Lo ngại thực chất nhất về cây biến đổi gen là gì?

Ngoài an toàn thực phẩm, các lo ngại thực chất thường nằm ở sinh thái và kinh tế: sâu và cỏ dại tiến hoá kháng lại đặc tính của cây, phụ thuộc thuốc diệt cỏ, và quyền sở hữu hạt giống tập trung vào một số công ty lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138