Thực phẩm mất đi ở hai nhóm khâu khác nhau: thất thoát xảy ra từ sau thu hoạch tới trước khi đến tay người bán lẻ, do kho chứa kém, thiếu chuỗi lạnh, vận chuyển và chế biến; còn lãng phí xảy ra ở cửa hàng, nhà hàng và bếp gia đình, khi thực phẩm còn ăn được bị bỏ đi. Ở nước có thu nhập thấp và trung bình, phần mất lớn thường ở khâu đầu; ở nước giàu, phần lớn ở khâu cuối, dù ranh giới này đang thay đổi.
Con số hay được trích là khoảng một phần ba lương thực sản xuất ra bị mất hoặc bỏ đi, xuất phát từ một nghiên cứu của FAO năm 2011. Từ đó, cách đo đã được tinh chỉnh và tách bạch hơn. Bài này phân tích hai khái niệm, con số đang được dùng và ý nghĩa của chúng, những khâu hao hụt lớn trong chuỗi nông sản Việt Nam, tác động môi trường, và các giải pháp có bằng chứng thay vì chỉ kêu gọi tiết kiệm.
Thất thoát và lãng phí: vì sao phải tách hai khái niệm
Ở các tài liệu quốc tế hiện nay, FAO phụ trách theo dõi phần thất thoát, đo bằng chỉ số thất thoát lương thực, còn Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) theo dõi phần lãng phí, đo bằng chỉ số lãng phí thực phẩm. Sự phân công này gắn với mục tiêu phát triển bền vững số 12.3, đặt ra mục tiêu giảm một nửa lãng phí thực phẩm bình quân đầu người ở khâu bán lẻ và tiêu dùng, đồng thời giảm thất thoát dọc chuỗi sản xuất và cung ứng vào năm 2030.
Tách hai khái niệm quan trọng vì nguyên nhân và giải pháp khác nhau hoàn toàn. Thất thoát ở ruộng, kho, xe tải là chuyện hạ tầng, công nghệ bảo quản, tổ chức thị trường và vốn đầu tư. Lãng phí ở nhà hàng, siêu thị, bếp nhà là chuyện thói quen mua sắm, cách ghi hạn sử dụng, khẩu phần và văn hoá ăn uống. Gộp chung thành một con số khiến người ta dễ đưa ra lời khuyên sai chỗ, như kêu gọi người tiêu dùng ở nước nghèo đừng bỏ thức ăn thừa, trong khi phần mất lớn nhất của họ nằm trong kho thóc ẩm.
Các báo cáo gần đây của FAO ước tính khoảng mười bốn phần trăm thực phẩm bị thất thoát giữa sau thu hoạch và trước khi đến bán lẻ. Báo cáo chỉ số lãng phí thực phẩm của UNEP ước tính khoảng gần một phần năm thực phẩm có sẵn cho người tiêu dùng bị lãng phí ở khâu bán lẻ, dịch vụ ăn uống và hộ gia đình, trong đó hộ gia đình chiếm phần lớn nhất. Hai con số đo những phần khác nhau nên không cộng thẳng được.
Hao hụt diễn ra ở những khâu nào trong chuỗi nông sản
Thu hoạch. Thu hoạch không đúng độ chín, thu bằng tay hoặc máy không phù hợp làm rơi rụng, dập nát. Lúa thu hoạch muộn dễ đổ ngã và rụng hạt; trái cây thu non phải bỏ hoặc bán rẻ.
Phơi sấy và kho chứa. Thóc phơi ngoài sân gặp mưa dễ nảy mầm, mốc. Kho chứa không kín bị chuột, mọt phá hoại. Ngô, lạc bảo quản ẩm còn có nguy cơ nhiễm nấm sinh độc tố, biến lương thực thành thứ nguy hiểm.
Vận chuyển. Rau quả chở trong xe không có làm lạnh, xếp chồng chất, đường xa và nắng nóng, khi tới chợ đầu mối đã héo, dập một phần. Thuỷ sản không đủ đá lạnh giảm chất lượng nhanh chóng.
Chế biến và phân loại. Nông sản không đạt chuẩn kích thước, màu sắc bị loại khỏi kênh xuất khẩu hoặc siêu thị, dù vẫn ăn được. Nếu không có kênh tiêu thụ hoặc chế biến cho hàng loại hai, phần này dễ bị bỏ.
Chợ đầu mối và bán lẻ. Hàng dư khi giá xuống, hàng tồn quá lâu trên kệ, hàng dập do khách lựa chọn. Ở siêu thị, thực phẩm gần hết hạn có khi bị loại sớm để giữ hình ảnh quầy hàng.
Bếp nhà và nhà hàng. Mua nhiều hơn nhu cầu, nấu quá khẩu phần, bảo quản sai cách trong tủ lạnh, hiểu sai ngày ghi trên bao bì. Ở tiệc cưới, liên hoan, phần thức ăn thừa có thể rất lớn.
Bối cảnh Việt Nam: rau quả, thuỷ sản và mùa vụ dồn dập
Việt Nam là nước sản xuất lớn rau quả và thuỷ sản, những mặt hàng tươi sống dễ hư hỏng nhất. Các đánh giá của ngành nông nghiệp và các tổ chức quốc tế nhiều năm qua đều ghi nhận tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch với rau quả, thuỷ sản cao hơn đáng kể so với các nước có chuỗi lạnh phát triển. Với lúa gạo, hao hụt ở khâu phơi sấy và bảo quản đã giảm nhờ máy gặt đập liên hợp và lò sấy phổ biến hơn, nhưng vẫn còn ở các vùng sản xuất nhỏ lẻ.
Một đặc điểm khiến thất thoát tăng là mùa vụ dồn dập. Khi cả vùng thu hoạch cùng một loại trái cây trong vài tuần, thương lái và kho lạnh không đủ sức nhận, giá xuống thấp đến mức chi phí thu hoạch còn cao hơn giá bán, và một phần nông sản bị bỏ lại trên cây hoặc đổ bỏ. Những hình ảnh giải cứu nông sản lặp lại nhiều năm là biểu hiện của vấn đề cấu trúc này, không phải chuyện riêng một vụ.
Ở khâu tiêu dùng, đô thị hoá, siêu thị và dịch vụ giao đồ ăn làm thay đổi hành vi. Văn hoá mâm cơm gia đình truyền thống thường tận dụng thức ăn thừa cho bữa sau, nhưng tiệc tùng, cỗ cưới và đồ ăn mang về làm phát sinh dạng lãng phí mới. Dữ liệu đo lường lãng phí hộ gia đình ở Việt Nam còn ít, nên các ước tính hiện nay có độ bất định lớn.
Tác động môi trường: không chỉ là đồ ăn bị bỏ đi
Mỗi ký thực phẩm bị bỏ đi mang theo toàn bộ đất, nước, phân bón, năng lượng và lao động đã dùng để làm ra nó. Các báo cáo của UNEP và các nghiên cứu khí hậu ước tính thất thoát và lãng phí thực phẩm góp một phần đáng kể vào tổng phát thải khí nhà kính toàn cầu, khoảng từ tám đến mười phần trăm theo nhiều ước tính. Nếu coi thực phẩm bị lãng phí là một quốc gia, lượng phát thải đó sẽ xếp vào nhóm nước phát thải lớn.
Thực phẩm bỏ vào bãi chôn lấp còn sinh khí mê-tan khi phân huỷ trong điều kiện thiếu ô-xy. Ở các đô thị Việt Nam, chất thải hữu cơ chiếm tỷ lệ cao trong rác sinh hoạt, làm bãi chôn lấp nhanh đầy, sinh mùi và nước rỉ rác. Phân loại rác tại nguồn, theo quy định mới về chất thải rắn sinh hoạt, có mục tiêu tách phần hữu cơ để làm phân hoặc xử lý riêng.
Tuy nhiên, giảm lãng phí không phải lúc nào cũng tự động giảm phát thải theo tỷ lệ một một. Nếu thực phẩm giảm lãng phí chỉ dẫn tới sản xuất ít đi ở nơi có hiệu quả thấp, tác động thực tế phụ thuộc chuỗi cung ứng cụ thể. Các phân tích nghiêm túc thường tránh câu khẩu hiệu kiểu giảm lãng phí là giải quyết được khí hậu, mà xếp nó vào danh sách nhiều biện pháp cùng thực hiện.
Giải pháp theo từng khâu và mức bằng chứng
Không có giải pháp chung cho mọi khâu. Bảng dưới sắp xếp các giải pháp hay được nêu theo khâu tương ứng, kèm nhận xét định tính về bằng chứng hiện có.
| Khâu | Giải pháp | Bằng chứng và điều kiện |
|---|---|---|
| Kho chứa ngũ cốc | Túi kín khí, silo nhỏ, sấy đúng ẩm độ | Nhiều thử nghiệm ở châu Á, châu Phi cho thấy giảm hao hụt rõ |
| Rau quả tươi | Sơ chế, làm mát nhanh sau thu hoạch, kho lạnh gần vùng trồng | Hiệu quả rõ nhưng cần vốn đầu tư và điện ổn định |
| Hàng không đạt chuẩn | Kênh tiêu thụ hàng loại hai, chế biến sấy, nước ép | Phụ thuộc thị trường và doanh nghiệp chế biến |
| Bán lẻ | Giảm giá hàng gần hết hạn, liên kết ngân hàng thực phẩm | Phổ biến ở nhiều nước, cần khung pháp lý về trách nhiệm |
| Hộ gia đình | Hiểu đúng hạn sử dụng, lên kế hoạch mua, bảo quản đúng | Chiến dịch truyền thông có hiệu quả vừa phải, khó đo |
| Phần còn lại | Làm phân, nuôi ruồi lính đen, khí sinh học | Biến chất thải thành tài nguyên, không thay thế phòng ngừa |
Thứ tự ưu tiên được nhiều tổ chức đồng thuận là: phòng ngừa trước, tái phân phối cho người cần, rồi mới làm thức ăn chăn nuôi, phân bón, năng lượng, và cuối cùng mới là chôn lấp. Đầu tư vào khâu phòng ngừa thường đem lại lợi ích lớn nhất.
Phân biệt hạn dùng và hạn tốt nhất trước
Một nguồn lãng phí hộ gia đình đáng kể đến từ việc hiểu sai ngày ghi trên bao bì. Nhiều nước phân biệt hai loại ngày: hạn sử dụng, áp cho thực phẩm dễ hư như sữa tươi, thịt tươi, sau ngày đó không nên ăn vì lý do an toàn; và hạn tốt nhất trước, áp cho thực phẩm khô, đồ hộp, bánh kẹo, sau ngày đó chất lượng có thể giảm nhưng chưa chắc không an toàn nếu bao bì nguyên vẹn và bảo quản đúng.
Ở Việt Nam, quy định về ghi nhãn hàng hoá yêu cầu ghi hạn sử dụng và có các cách diễn đạt khác nhau tuỳ loại sản phẩm; người đọc nên tra văn bản hiện hành về nhãn hàng hoá để hiểu chính xác. Nguyên tắc an toàn chung vẫn là: thực phẩm tươi sống, sữa, thịt, hải sản quá hạn hoặc có dấu hiệu hỏng thì không nên dùng, không nên dựa vào cảm quan để mạo hiểm với các nhóm dễ tổn thương như trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai.
Một số chuỗi bán lẻ ở các nước đã bỏ ghi hạn tốt nhất trước trên rau quả tươi để khách tự đánh giá, và ghi nhận lượng bỏ đi giảm. Đây là ví dụ cho thấy thay đổi nhỏ về thiết kế thông tin có thể ảnh hưởng hành vi trên quy mô lớn, dù cần đánh giá thêm.
Nguồn để đọc thêm
Báo cáo của FAO năm 2011 về thất thoát và lãng phí lương thực toàn cầu là nguồn gốc của con số một phần ba, nên đọc để hiểu phương pháp và giới hạn. Báo cáo tình trạng lương thực và nông nghiệp năm 2019 của FAO trình bày chỉ số thất thoát lương thực. Các báo cáo chỉ số lãng phí thực phẩm của UNEP, công bố lần đầu năm 2021 và cập nhật sau đó, trình bày ước tính lãng phí theo quốc gia và hướng dẫn phương pháp đo.
Trong nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường và các viện cơ điện nông nghiệp, công nghệ sau thu hoạch có nghiên cứu về hao hụt lúa gạo, rau quả và thuỷ sản. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn về phân loại chất thải rắn sinh hoạt là cơ sở cho việc xử lý phần hữu cơ. Khi đọc con số lãng phí, nên hỏi: con số đo thất thoát hay lãng phí, ở khâu nào, và đo bằng cách nào.
Câu hỏi thường gặp
Thất thoát và lãng phí thực phẩm khác nhau thế nào?
Thất thoát là phần mất đi từ sau thu hoạch tới trước khâu bán lẻ, do kho chứa, vận chuyển, chế biến. Lãng phí là phần thực phẩm còn ăn được bị bỏ đi ở cửa hàng, nhà hàng và hộ gia đình. Hai phần có nguyên nhân và giải pháp khác nhau.
Có thật một phần ba lương thực bị bỏ đi không?
Con số này xuất phát từ nghiên cứu của FAO năm 2011. Các ước tính mới tách riêng: khoảng mười bốn phần trăm thất thoát trước bán lẻ theo FAO, và gần một phần năm bị lãng phí ở bán lẻ, dịch vụ ăn uống và hộ gia đình theo UNEP.
Ở Việt Nam, khâu nào mất nhiều thực phẩm nhất?
Với rau quả và thuỷ sản, thất thoát sau thu hoạch do thiếu chuỗi lạnh, vận chuyển và mùa vụ dồn dập là đáng kể. Với lúa gạo, khâu phơi sấy, bảo quản đã cải thiện nhưng vẫn còn hao hụt ở vùng sản xuất nhỏ. Số liệu lãng phí hộ gia đình còn ít.
Lãng phí thực phẩm liên quan gì tới biến đổi khí hậu?
Thực phẩm bị bỏ đi mang theo phát thải từ sản xuất, vận chuyển, và khi phân huỷ ở bãi chôn lấp còn sinh mê-tan. Nhiều ước tính cho rằng thất thoát và lãng phí thực phẩm chiếm khoảng tám đến mười phần trăm phát thải khí nhà kính toàn cầu.
Thực phẩm quá hạn tốt nhất trước còn ăn được không?
Với thực phẩm khô, đồ hộp, bao bì nguyên vẹn và bảo quản đúng, chất lượng có thể giảm nhưng chưa chắc không an toàn. Với thực phẩm tươi sống như sữa, thịt, hải sản, quá hạn sử dụng hoặc có dấu hiệu hỏng thì không nên dùng.
Giải pháp nào giảm thất thoát hiệu quả nhất?
Các tổ chức quốc tế ưu tiên phòng ngừa: kho chứa kín, sấy đúng ẩm độ, làm mát nhanh rau quả sau thu hoạch, kênh tiêu thụ hàng loại hai. Tái phân phối cho người cần đứng thứ hai, sau đó mới tới làm phân, thức ăn chăn nuôi hay năng lượng.