ChuyenSau.comChuyên Sâu
Trí tuệ nhân tạo và xã hội số

AI tạo sinh tác động việc làm: nghề nào thay đổi nhiều nhất theo các nghiên cứu

Các nghiên cứu lớn cho thấy AI tạo sinh chạm vào từng đầu việc hơn là xoá cả nghề. Phân tích nhóm nghề phơi nhiễm cao, bằng chứng thực địa và điều còn chưa rõ.

Office clerks in a bright open-plan room in Hanoi sorting paper files beside laptops with blank screens, seen from behind at shoulder height, soft morning daylight

Theo các nghiên cứu lớn đến nay, AI tạo sinh tác động mạnh nhất tới công việc văn phòng có nhiều thao tác với chữ và số: thư ký, nhập liệu, chăm sóc khách hàng qua kênh viết, biên soạn, dịch thuật, lập trình phần việc lặp lại. Nhưng điều các nghiên cứu thống nhất hơn cả là AI chạm vào từng đầu việc trong một nghề, chứ hiếm khi xoá trọn một nghề. Ở phần lớn nghề, khả năng AI hỗ trợ người làm cao hơn khả năng thay thế hẳn.

Bài này đi qua cách các tổ chức đo "mức phơi nhiễm" của một nghề với AI, nhóm nghề nằm ở đầu danh sách, những gì các thí nghiệm thực địa ghi nhận được, ai dễ chịu thiệt nhất, tình hình riêng của lao động Việt Nam, và những câu hỏi mà chưa nghiên cứu nào trả lời được dứt khoát.

Đo "mức phơi nhiễm" của một nghề với AI bằng cách nào

Phần lớn nghiên cứu về AI và việc làm không đo việc ai đó mất việc, vì tới nay dữ liệu mất việc do AI còn quá ít và khó tách khỏi các nguyên nhân khác như suy giảm kinh tế hay doanh nghiệp tái cơ cấu. Thay vào đó, các nhà nghiên cứu làm một phép tính gián tiếp: chia mỗi nghề thành danh sách đầu việc (soạn thư, tra cứu hồ sơ, gặp khách, sửa máy…), rồi chấm xem từng đầu việc có thể được một mô hình ngôn ngữ làm nhanh hơn đáng kể hay không. Nghề nào có nhiều đầu việc như vậy thì được coi là "phơi nhiễm cao".

Cần hiểu đúng chữ phơi nhiễm. Phơi nhiễm cao không đồng nghĩa với sắp biến mất. Một bác sĩ chẩn đoán hình ảnh hay một luật sư có thể phơi nhiễm cao vì đọc, viết, tổng hợp rất nhiều, nhưng phần quyết định và chịu trách nhiệm vẫn nằm ở người. Ngược lại, thợ xây hay người chăm sóc người già phơi nhiễm thấp vì việc của họ gắn với tay chân và tiếp xúc trực tiếp, nhưng điều đó cũng không có nghĩa nghề họ không đổi gì.

Phép chấm điểm này có điểm yếu đã được chính tác giả các nghiên cứu thừa nhận: nó dựa trên bảng mô tả nghề của các nước giàu, chủ yếu là hệ thống phân loại nghề của Mỹ; việc chấm điểm đôi khi lại do chính một mô hình AI thực hiện rồi người kiểm lại; và nó đo khả năng kỹ thuật chứ không đo việc doanh nghiệp có thật sự áp dụng hay không. Vì vậy các con số phơi nhiễm nên đọc như bản đồ rủi ro, không phải dự báo.

Nhóm nghề phơi nhiễm cao, trung bình và thấp

Bảng dưới tổng hợp xu hướng chung mà nhiều nghiên cứu cùng chỉ ra, trong đó có báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) năm 2023 và phân tích của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đầu năm 2024. Đây là xếp nhóm định tính, không phải bảng điểm chính thức của tổ chức nào.

Mức phơi nhiễmVí dụ nhóm nghềKiểu tác động hay gặp
CaoThư ký, nhập liệu, kế toán viên phần việc ghi sổ, chăm sóc khách hàng qua tin nhắn, biên dịch, biên tập, lập trình phần lặp lạiMột phần lớn đầu việc có thể giao cho AI làm nháp; người chuyển sang kiểm, sửa, xử lý ngoại lệ
Trung bìnhGiáo viên, nhân viên kinh doanh, chuyên viên phân tích, luật sư, nhà báo, kỹ sưAI làm trợ lý cho phần đọc, viết, tóm tắt; phần quan hệ, phán đoán và trách nhiệm giữ nguyên
ThấpThợ xây, thợ điện, điều dưỡng, nông dân, đầu bếp, lái xeÍt bị chạm trực tiếp bởi mô hình ngôn ngữ; nếu đổi thì do robot hoặc tự động hoá khác

Một chi tiết đáng chú ý trong báo cáo của ILO: ở các nước thu nhập cao, phụ nữ chiếm tỷ lệ lớn trong nhóm việc văn thư nên phơi nhiễm cao hơn nam giới. Phân tích của IMF thì nêu rằng các nền kinh tế phát triển có tỷ lệ việc làm phơi nhiễm cao hơn các nước thu nhập thấp, vì cơ cấu việc làm ở đó nghiêng về dịch vụ văn phòng.

Bằng chứng từ thực địa: năng suất tăng, nhưng không đều

Ngoài các phép tính trên giấy, đã có một số thí nghiệm theo dõi người làm việc thật khi được dùng AI. Một nghiên cứu công bố qua Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER) năm 2023 theo dõi nhân viên tổng đài hỗ trợ khách hàng được cấp trợ lý AI gợi ý câu trả lời. Kết quả: số vụ xử lý được mỗi giờ tăng rõ, và mức tăng lớn nhất rơi vào nhân viên mới, ít kinh nghiệm; người giỏi nhất gần như không được lợi thêm. Lý do được giải thích là AI đã "đóng gói" cách làm của người giỏi rồi truyền cho người mới.

Các thí nghiệm với nhân viên tư vấn, lập trình viên và người viết nội dung cho kết quả cùng chiều: với việc nằm trong khả năng của mô hình, người dùng AI làm nhanh hơn và chất lượng trung bình khá hơn. Nhưng cũng có kết quả ngược: khi giao việc nằm ngoài sở trường của mô hình, nhóm dùng AI lại sai nhiều hơn nhóm không dùng, vì họ tin vào câu trả lời nghe rất trôi chảy. Ranh giới giữa việc AI làm tốt và việc AI làm hỏng thường không lộ ra bằng mắt thường.

Điều các thí nghiệm này chưa nói được là chuyện dài hạn. Năng suất tăng có thể dẫn tới hai hướng rất khác: doanh nghiệp giữ người và làm được nhiều việc hơn, hoặc giữ lượng việc và cắt bớt người. Hướng nào thắng phụ thuộc vào nhu cầu của thị trường với sản phẩm đó, vào chính sách của doanh nghiệp và vào luật lao động, chứ không do công nghệ quyết định.

Ai dễ chịu thiệt nhất trong giai đoạn chuyển đổi

Người mới vào nghề ở các vị trí khởi đầu. Nhiều nghề văn phòng vốn để người trẻ học việc bằng các đầu việc đơn giản: soạn thảo nháp, tổng hợp tài liệu, trả lời thư thường. Nếu những đầu việc này giao hết cho AI, nấc thang học nghề có thể bị rút ngắn, và người trẻ khó tích được kinh nghiệm để lên vị trí cao hơn. Đây là mối lo được nhiều nhà kinh tế nêu, dù dữ liệu xác nhận còn đang được thu thập.

Người làm việc lặp lại không có kỹ năng chuyển đổi. Nhân viên nhập liệu, trực tổng đài theo kịch bản, người làm các bản dịch thông thường là nhóm có nhiều đầu việc trùng với thế mạnh của AI. Nếu không được đào tạo thêm, họ dễ bị dồn vào phần việc còn lại với thu nhập thấp hơn.

Lao động tự do bán sản phẩm chữ và hình. Người viết bài thuê, dịch thuê, vẽ minh hoạ theo đơn chịu áp lực giá trực tiếp vì khách hàng có lựa chọn rẻ hơn. Một số phân tích trên các sàn việc tự do quốc tế ghi nhận số đơn ở nhóm việc viết và dịch giảm sau khi các công cụ chat AI phổ biến, nhưng mức độ và độ bền của xu hướng này còn tranh luận.

Người lớn tuổi ít tiếp xúc công nghệ. Khi quy trình trong cơ quan chuyển sang có AI hỗ trợ, người quen cách làm cũ cần thời gian thích nghi lâu hơn. Nếu doanh nghiệp không bố trí đào tạo, khoảng cách năng suất trong cùng một phòng ban sẽ doãng ra.

Bức tranh riêng của lao động Việt Nam

Cơ cấu lao động Việt Nam khác các nước giàu ở chỗ tỷ trọng nông nghiệp, xây dựng, sản xuất chế biến và lao động phi chính thức còn cao. Những nhóm này ít chạm trực tiếp với mô hình ngôn ngữ, nên nếu chỉ tính phơi nhiễm theo AI tạo sinh, tỷ lệ việc làm bị ảnh hưởng ở Việt Nam thấp hơn mức trung bình của các nước phát triển. Nhưng thấp hơn không có nghĩa an toàn: các ngành gia công dịch vụ như tổng đài thuê ngoài, nhập liệu, kiểm thử phần mềm, dịch thuật và thiết kế theo đơn lại chính là nhóm phơi nhiễm cao, và là nguồn việc làm văn phòng quan trọng của người trẻ ở các thành phố lớn.

Một khía cạnh khác là năng lực hấp thụ. Lợi ích năng suất chỉ đến khi người lao động có kỹ năng số cơ bản, biết kiểm tra kết quả và doanh nghiệp có quy trình rõ để gắn AI vào. Doanh nghiệp nhỏ và vừa, vốn chiếm phần lớn số doanh nghiệp, thường thiếu cả ba. Vì vậy cùng một công nghệ, doanh nghiệp lớn có thể tăng năng suất trong khi doanh nghiệp nhỏ đứng yên, làm khoảng cách giữa hai khu vực rộng thêm.

Các con số về lao động trong nước nên tra từ báo cáo điều tra lao động việc làm định kỳ của Cục Thống kê (Bộ Tài chính). Bài này không đưa ra con số dự báo mất việc riêng cho Việt Nam vì chưa có nghiên cứu đủ tin cậy làm điều đó.

Các luận điểm còn đang tranh cãi

Lần này có khác các làn sóng tự động hoá trước? Phía lạc quan dẫn lịch sử: máy dệt, máy tính, internet đều xoá một số việc nhưng sinh ra nhiều việc mới hơn. Phía thận trọng cho rằng AI tạo sinh khác ở chỗ chạm vào việc trí óc, vốn là nơi người lao động từng "chạy tới" khi việc tay chân bị máy thay. Cả hai bên đều chưa có bằng chứng quyết định.

Năng suất có chuyển thành lương không? Nếu AI làm mỗi người làm nhiều hơn mà phần tăng thêm chủ yếu về phía chủ doanh nghiệp, bất bình đẳng thu nhập sẽ tăng. Đây là lo ngại được IMF nêu trực tiếp, kèm đề xuất về an sinh và đào tạo lại.

Đo phơi nhiễm có đáng tin? Các bảng phơi nhiễm khác nhau tuỳ cách chia đầu việc và ai chấm điểm. Cùng một nghề có thể nằm ở nhóm cao trong nghiên cứu này và nhóm trung bình trong nghiên cứu khác. Người đọc nên nhìn xu hướng chung hơn là xếp hạng từng nghề.

Tốc độ áp dụng thật nhanh tới đâu? Khảo sát doanh nghiệp ở nhiều nước cho thấy tỷ lệ dùng AI trong vận hành còn thấp hơn nhiều so với mức độ bàn tán. Công nghệ có sẵn chưa có nghĩa đã được dùng, và khoảng trễ này cho xã hội thêm thời gian chuẩn bị.

Nguồn để đọc thêm

Các nguồn dưới đây đều do tổ chức có thật công bố; tên chỉ ghi bằng chữ, bạn đọc tìm theo tên tổ chức và chủ đề để lấy bản mới nhất.

  • Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), báo cáo nghiên cứu năm 2023 về AI tạo sinh và việc làm, phân tích mức phơi nhiễm theo nhóm nghề và theo giới; tổ chức này có các bản cập nhật sau đó.
  • Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), bản thảo luận của nhân viên đầu năm 2024 về AI và tương lai việc làm, nêu tác động khác nhau giữa nền kinh tế phát triển và đang phát triển.
  • Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER), các bài nghiên cứu làm việc về năng suất nhân viên tổng đài khi dùng trợ lý AI.
  • Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), báo cáo triển vọng việc làm, có chương riêng về AI và thị trường lao động.
  • Cục Thống kê (Bộ Tài chính), báo cáo điều tra lao động việc làm định kỳ, để đối chiếu cơ cấu ngành nghề của Việt Nam.

Khi đọc các báo cáo này, nên xem kỹ phần phương pháp và phần giới hạn: hầu hết đều nói rõ rằng họ đo khả năng kỹ thuật, không dự báo số người mất việc.

Câu hỏi thường gặp

AI tạo sinh có làm mất việc hàng loạt không?

Đến nay chưa có bằng chứng cho thấy mất việc hàng loạt do AI tạo sinh. Các nghiên cứu lớn chủ yếu ghi nhận thay đổi ở cấp đầu việc: một phần công việc được AI làm nháp, người chuyển sang kiểm và xử lý ngoại lệ. Tác động dài hạn còn phụ thuộc vào cách doanh nghiệp dùng năng suất tăng thêm.

Nghề nào phơi nhiễm với AI tạo sinh cao nhất?

Các báo cáo cùng chỉ ra nhóm việc văn thư và văn phòng: thư ký, nhập liệu, chăm sóc khách hàng qua kênh viết, biên dịch, biên tập, một phần lập trình. Đây là những việc xoay quanh đọc, viết và xử lý thông tin có cấu trúc, đúng thế mạnh của mô hình ngôn ngữ.

Phơi nhiễm cao có nghĩa là nghề đó sẽ biến mất?

Không. Phơi nhiễm cao chỉ nói rằng nhiều đầu việc của nghề có thể được AI hỗ trợ. Nghề có thể biến đổi theo hướng người làm ít việc lặp lại hơn và nhiều việc phán đoán hơn. Việc nghề có thu hẹp hay không còn phụ thuộc nhu cầu thị trường và quyết định của doanh nghiệp.

Vì sao người mới vào nghề lại được lợi nhiều nhất trong một số thí nghiệm?

Trong thí nghiệm với nhân viên tổng đài, trợ lý AI gợi ý câu trả lời học từ cách làm của nhân viên giỏi. Người mới nhờ đó làm gần bằng người có kinh nghiệm, còn người giỏi vốn đã biết cách nên không tăng thêm bao nhiêu. Tuy vậy về lâu dài, người mới lại có nguy cơ mất cơ hội học việc.

Lao động Việt Nam có bị ảnh hưởng ít hơn các nước giàu không?

Nếu tính theo cơ cấu ngành, tỷ lệ việc làm phơi nhiễm ở Việt Nam thấp hơn vì nông nghiệp, xây dựng và sản xuất còn chiếm phần lớn. Nhưng các ngành dịch vụ thuê ngoài như tổng đài, nhập liệu, kiểm thử phần mềm và dịch thuật lại phơi nhiễm cao, và đó là nguồn việc quan trọng của lao động trẻ đô thị.

Người lao động nên chuẩn bị gì trước tác động của AI?

Các tổ chức như ILO và OECD đều nhấn mạnh hai việc: học cách dùng AI cho chính phần việc của mình, và rèn những kỹ năng AI làm kém như phán đoán, giao tiếp, xử lý tình huống ngoại lệ. Về phía chính sách, đào tạo lại và lưới an sinh cho người chuyển nghề được coi là điều kiện để chuyển đổi không để ai bị bỏ lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138