Hydro xanh là khí hydro được tách từ nước bằng máy điện phân chạy điện tái tạo, nên gần như không phát thải khí nhà kính khi sản xuất. Nó đắt chủ yếu vì ba khâu: lượng điện rất lớn cần cho điện phân, chi phí máy điện phân khi chỉ chạy theo giờ nắng gió, và hạ tầng nén, chứa, vận chuyển một loại khí nhẹ và dễ rò. Vì đắt và mất nhiều năng lượng qua mỗi lần chuyển đổi, hydro xanh có lý nhất ở những việc khó điện hoá trực tiếp: sản xuất phân bón, luyện thép, lọc hoá dầu và nhiên liệu cho tàu biển đường dài.
Ở những việc điện dùng trực tiếp được, như ô tô con hay sưởi ấm nhà, hydro thường thua về hiệu suất. Bài phân tích này đi qua cơ chế sản xuất, cấu trúc chi phí, bằng chứng về các dự án đã chạy, những tranh luận quanh "nền kinh tế hydro" và vị trí của Việt Nam.
Hydro đã có mặt khắp nơi, chỉ là chưa xanh
Hydro không phải nhiên liệu mới. Thế giới đã dùng một lượng hydro rất lớn mỗi năm, chủ yếu trong hai ngành: sản xuất amoniac để làm phân đạm và lọc dầu để khử lưu huỳnh. Theo các báo cáo tổng quan về hydro của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, gần như toàn bộ lượng hydro này được làm từ khí tự nhiên hoặc than, gọi là hydro xám, và quá trình đó phát thải một lượng khí CO2 đáng kể ở quy mô toàn cầu.
Cách gọi theo màu giúp phân biệt nguồn gốc. Hydro xám làm từ khí tự nhiên bằng phương pháp cải tạo hơi nước, CO2 thải thẳng ra khí quyển. Hydro nâu hoặc đen làm từ than. Hydro lam cũng từ khí tự nhiên nhưng thu giữ một phần CO2 để chôn dưới lòng đất. Hydro xanh tách từ nước bằng điện tái tạo. Các màu khác như hồng cho điện hạt nhân hay ngọc lam cho nhiệt phân khí metan cũng xuất hiện trong tài liệu.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải là "dùng hydro vào việc gì mới", mà là "thay hydro xám đang dùng bằng hydro xanh được không". Đây là thị trường có sẵn, có nhà máy, có đường ống, có khách hàng. Nhiều nhà phân tích cho rằng thay thế lượng hydro xám này mới là bước đi hợp lý đầu tiên, trước khi nghĩ tới những ứng dụng xa hơn.
Hydro xanh được làm ra thế nào
Quy trình sản xuất gồm nhiều khâu nối tiếp, mỗi khâu đều có tổn thất năng lượng và chi phí riêng.
- Nguồn điện tái tạo. Điện mặt trời hoặc điện gió cấp cho máy điện phân. Muốn hydro thật sự xanh, điện phải là điện tái tạo bổ sung, không lấy bớt điện sạch mà lưới đang dùng cho việc khác.
- Xử lý nước. Máy điện phân cần nước rất tinh khiết. Ở vùng khô hạn hay ven biển, khâu khử khoáng hoặc lọc nước biển thêm chi phí, dù nhỏ so với tiền điện.
- Điện phân. Dòng điện tách phân tử nước thành hydro ở một cực và oxy ở cực kia. Hai công nghệ phổ biến là điện phân kiềm, lâu đời và rẻ hơn, và điện phân màng trao đổi proton, phản ứng nhanh hơn với nguồn điện dao động nhưng dùng kim loại quý như bạch kim, iridi.
- Nén hoặc hoá lỏng. Hydro rất nhẹ, muốn chứa phải nén ở áp suất cao hoặc làm lạnh sâu để hoá lỏng, cả hai đều tốn thêm năng lượng.
- Chuyển thành chất mang. Để chở đi xa, hydro thường được chuyển thành amoniac hoặc metanol, dễ chứa và dễ vận chuyển hơn, rồi tách lại hoặc dùng trực tiếp ở nơi nhận.
- Sử dụng. Hydro hoặc chất mang đi vào nhà máy phân bón, lò luyện thép, nhà máy lọc dầu, hoặc động cơ, pin nhiên liệu.
Mỗi lần chuyển đổi mất một phần năng lượng. Nếu dùng hydro xanh để chạy lại thành điện, lượng điện thu về chỉ còn một phần nhỏ so với điện ban đầu, thường dưới một nửa. Đây là lý do cơ bản khiến hydro không phải cách hiệu quả để lưu trữ điện cho mục đích thông thường.
Tốn kém ở khâu nào
Tiền điện là khoản lớn nhất. Điện phân cần một lượng điện rất lớn cho mỗi ki-lô-gam hydro. Vì vậy giá điện tái tạo quyết định phần lớn giá thành. Những nơi có nắng gió mạnh, đất rộng và rẻ có lợi thế tự nhiên.
Máy điện phân chạy ít giờ. Nếu chỉ chạy theo giờ có nắng, máy điện phân đứng yên phần lớn thời gian, chi phí đầu tư chia cho ít ki-lô-gam hydro hơn. Kết hợp gió và nắng, hoặc thêm lưu trữ, làm tăng giờ chạy nhưng cũng tăng chi phí.
Hạ tầng chứa và chở. Đường ống khí tự nhiên cũ không phải lúc nào cũng dùng lại được cho hydro, vì hydro có thể làm giòn một số loại thép. Chứa lượng lớn cần hang muối ngầm hoặc bồn áp suất cao.
Chi phí vốn và rủi ro. Các dự án hydro xanh lớn còn ít, mỗi dự án mang nhiều rủi ro công nghệ và thị trường, nên ngân hàng đòi lãi cao hơn. Theo nhiều phân tích của Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế, chi phí vốn là một trong những yếu tố làm giá hydro xanh chênh lệch mạnh giữa các quốc gia.
Khoảng cách với hydro xám. Ở hầu hết thị trường hiện nay, hydro xanh vẫn đắt hơn rõ so với hydro xám. Khoảng cách này chỉ thu hẹp khi giá điện tái tạo và máy điện phân tiếp tục giảm, hoặc khi phát thải CO2 bị định giá qua thuế hay thị trường carbon.
Dùng vào việc gì có lý
Một số nhà phân tích đề xuất cách xếp các ứng dụng hydro thành bậc thang, từ chỗ gần như không có lựa chọn khác tới chỗ điện trực tiếp rõ ràng tốt hơn. Bảng dưới tóm tắt logic đó ở mức định tính.
| Ứng dụng | Lý do hợp lý | Lựa chọn cạnh tranh |
|---|---|---|
| Phân bón amoniac | Đang dùng hydro xám, thay nguồn mà không đổi quy trình | Gần như không có |
| Luyện thép khử trực tiếp | Hydro thay than cốc làm chất khử quặng sắt | Tái chế thép phế bằng lò điện hồ quang, nhưng không đủ phế liệu cho mọi nhu cầu |
| Lọc hoá dầu | Đang dùng hydro xám | Giảm nhu cầu nhiên liệu hoá thạch về lâu dài |
| Tàu biển đường dài | Amoniac hoặc metanol xanh làm nhiên liệu, pin quá nặng cho hành trình dài | Nhiên liệu sinh học, còn hạn chế nguồn |
| Xe tải đường dài | Có thể, đang thử nghiệm | Xe tải điện pin đang tiến nhanh |
| Ô tô con | Kém hiệu quả | Xe điện pin hiệu quả hơn rõ rệt |
| Sưởi ấm nhà | Kém hiệu quả | Bơm nhiệt dùng điện hiệu quả hơn nhiều lần |
Bậc thang này không phải luật cứng. Vị trí của từng ứng dụng có thể dịch chuyển khi công nghệ thay đổi, nhưng nó giúp người đọc nhận ra khi nào một dự án hydro được quảng bá ở chỗ điện trực tiếp làm tốt hơn.
Tranh luận quanh nền kinh tế hydro
Lạc quan hay thổi phồng. Đầu thập niên này, nhiều quốc gia công bố chiến lược hydro với mục tiêu rất lớn. Các báo cáo theo dõi gần đây cho thấy phần lớn dự án công bố chưa đi tới quyết định đầu tư cuối cùng, và một số dự án lớn đã bị hoãn hoặc huỷ. Phía lạc quan cho rằng đây là giai đoạn sàng lọc bình thường của một ngành mới.
Tiêu chuẩn thế nào là xanh. Nếu máy điện phân lấy điện từ lưới vẫn còn nhiều than, hydro có thể phát thải còn hơn hydro xám. Liên minh châu Âu đặt ra quy tắc về tính bổ sung, tương quan thời gian và vị trí địa lý của nguồn điện, gây tranh cãi vì làm tăng chi phí nhưng được cho là cần để giữ ý nghĩa của chữ xanh.
Rò rỉ hydro. Hydro không phải khí nhà kính trực tiếp, nhưng các nghiên cứu khí quyển cho thấy nó có thể kéo dài thời gian tồn tại của metan, nên rò rỉ có tác động gián tiếp. Mức độ tác động thực tế còn đang được đo đạc.
Nước dùng cho điện phân. Lượng nước tuy nhỏ so với nông nghiệp nhưng vẫn là câu hỏi ở vùng khô hạn, nơi có nhiều nắng gió nhất.
Việt Nam ở đâu trên bản đồ hydro
Việt Nam đã có chiến lược phát triển năng lượng hydro được Thủ tướng phê duyệt năm 2024, đặt định hướng sản xuất hydro từ năng lượng tái tạo và các mục tiêu cho giai đoạn tới năm 2030 và tầm nhìn xa hơn. Một số dự án hydro và amoniac xanh đã được các nhà đầu tư đề xuất, chủ yếu ở các tỉnh có nắng gió tốt và có cảng biển. Người cần số liệu mục tiêu cụ thể nên tra văn bản gốc và các bản cập nhật, vì định hướng có thể được điều chỉnh theo quy hoạch điện.
Lợi thế của Việt Nam nằm ở nguồn điện gió ngoài khơi tiềm năng lớn, bờ biển dài và các nhà máy phân đạm hiện có, vốn là khách hàng tự nhiên cho hydro xanh. Thách thức nằm ở chỗ điện tái tạo trong nước còn phải ưu tiên thay than cho lưới điện, chi phí vốn cao và khung pháp lý về an toàn, tiêu chuẩn cho hydro còn mới.
Một hướng được thảo luận là sản xuất amoniac xanh để xuất khẩu sang các nước thiếu đất, thiếu nắng gió trong khu vực, những nước đang tìm nguồn nhiên liệu sạch cho nhà máy điện và công nghiệp. Hướng này phụ thuộc vào việc giá cả có cạnh tranh được với các nhà cung cấp khác có điều kiện tự nhiên thuận lợi hơn hay không.
Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm
Ba câu hỏi lớn còn mở. Một là chi phí máy điện phân sẽ giảm nhanh tới đâu khi sản xuất hàng loạt, liệu có theo đường cong giảm giá của pin mặt trời hay không. Hai là các quốc gia sẽ định giá phát thải carbon mạnh tới mức nào, vì đây là yếu tố quyết định hydro xanh có cạnh tranh với hydro xám hay không. Ba là thương mại hydro và amoniac xanh giữa các nước sẽ hình thành theo luật chơi nào, từ chứng nhận nguồn gốc tới tiêu chuẩn an toàn tàu chở.
Tài liệu nên đọc gồm báo cáo Tổng quan Hydro Toàn cầu được Cơ quan Năng lượng Quốc tế cập nhật hằng năm, các báo cáo về chi phí và thương mại hydro xanh của Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế, các quy định về nhiên liệu tái tạo nguồn gốc phi sinh học của Liên minh châu Âu, và chiến lược phát triển năng lượng hydro của Việt Nam. Khi đọc thông cáo dự án, nên hỏi: điện lấy từ đâu, máy chạy bao nhiêu giờ một năm, hydro bán cho ai và đã có hợp đồng mua chưa.
Câu hỏi thường gặp
Hydro xanh khác hydro xám như thế nào?
Hydro xám làm từ khí tự nhiên và thải CO2 ra khí quyển, chiếm gần hết lượng hydro dùng hiện nay. Hydro xanh tách từ nước bằng máy điện phân chạy điện tái tạo, gần như không phát thải khi sản xuất nhưng đắt hơn rõ rệt ở hầu hết thị trường.
Vì sao hydro xanh đắt?
Vì điện phân cần rất nhiều điện, máy điện phân có chi phí đầu tư lớn mà thường chỉ chạy theo giờ nắng gió, và việc nén, chứa, vận chuyển hydro tốn thêm năng lượng và hạ tầng. Chi phí vốn cao của dự án mới cũng góp phần.
Có nên dùng hydro để chạy ô tô con không?
Phần lớn phân tích cho rằng không hiệu quả bằng xe điện pin, vì mỗi khâu sản xuất, nén, chuyển ngược thành điện đều mất năng lượng. Xe điện pin dùng điện trực tiếp nên đi được quãng đường xa hơn trên cùng một lượng điện ban đầu.
Hydro xanh dùng vào việc gì là hợp lý nhất?
Những việc khó điện hoá trực tiếp hoặc đang dùng hydro xám: sản xuất amoniac làm phân bón, luyện thép bằng phương pháp khử trực tiếp, lọc hoá dầu và nhiên liệu cho tàu biển đường dài dưới dạng amoniac hoặc metanol.
Việt Nam có chiến lược hydro chưa?
Có, chiến lược phát triển năng lượng hydro được Thủ tướng phê duyệt năm 2024, định hướng sản xuất hydro từ năng lượng tái tạo. Mục tiêu và cơ chế cụ thể nên tra văn bản gốc và các bản cập nhật hiện hành vì có thể được điều chỉnh.
Dùng hydro để lưu trữ điện có tốt không?
Hydro có thể lưu năng lượng lâu dài, kể cả theo mùa, nhưng hiệu suất cả vòng từ điện sang hydro rồi về lại điện thấp, thường chỉ thu về dưới một nửa. Với lưu trữ vài giờ, pin hiệu quả hơn nhiều.