ChuyenSau.comChuyên Sâu
Năng lượng và chuyển dịch xanh

Lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ: công nghệ sắp tới hay lời hứa còn xa

Lò mô-đun nhỏ hứa xây nhanh, rẻ nhờ sản xuất hàng loạt trong nhà máy. Vài lò đã chạy, nhưng lợi thế chi phí chưa được chứng minh vì chưa có dây chuyền đủ lớn.

Aerial view of a compact concrete reactor building and cooling structures on a flat coastal site at dusk, construction cranes idle nearby, muted blue and amber tones

Lò phản ứng mô-đun nhỏ hiện nằm ở giữa hai cách nói: không còn là ý tưởng trên giấy, vì đã có vài lò chạy thật ở Nga và Trung Quốc và một số thiết kế được cơ quan an toàn hạt nhân phê duyệt, nhưng cũng chưa phải công nghệ sẵn sàng thay thế điện than trên diện rộng. Lời hứa cốt lõi là xây nhanh và rẻ nhờ chế tạo hàng loạt trong nhà máy, và chính lời hứa đó chưa được chứng minh, vì chưa nơi nào có dây chuyền đủ lớn để đường cong học hỏi phát huy tác dụng.

Bài này phân tích lò mô-đun nhỏ khác lò hạt nhân lớn ở đâu, bằng chứng về các dự án đã chạy và đã huỷ, những tranh luận quanh chi phí, nhiên liệu, chất thải, và các câu hỏi còn để ngỏ với những nước mới bắt đầu như Việt Nam.

Nhỏ là bao nhiêu và vì sao phải nhỏ

Theo cách xếp loại thường được Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế dùng, lò phản ứng mô-đun nhỏ có công suất điện mỗi tổ máy tới khoảng 300 megawatt, so với khoảng một nghìn tới hơn một nghìn rưỡi megawatt của các lò lớn hiện đại. Dưới mức đó còn có lò vi mô, chỉ vài megawatt, hướng tới mỏ khai khoáng, đảo xa hay căn cứ biệt lập.

Lý do làm nhỏ xuất phát từ kinh nghiệm cay đắng của các dự án lò lớn ở phương Tây trong hai thập niên gần đây. Một số nhà máy ở Mỹ, Pháp, Phần Lan và Anh bị chậm nhiều năm và đội vốn gấp mấy lần dự toán. Nguyên nhân nằm nhiều ở khâu thi công tại công trường: hàng triệu chi tiết lắp ráp tại chỗ, mỗi dự án gần như là bản thiết kế riêng, đội ngũ thi công mất kinh nghiệm vì nhiều năm không xây lò mới.

Ý tưởng của lò mô-đun nhỏ là chuyển phần lớn công việc từ công trường vào nhà máy. Các mô-đun được chế tạo hàng loạt theo một thiết kế chuẩn, chở tới địa điểm và lắp ráp. Giống như máy bay hay tàu thuỷ, mỗi chiếc sau rẻ hơn chiếc trước nhờ học hỏi và quy mô. Vốn ban đầu cho mỗi tổ máy nhỏ hơn nhiều, giúp giảm rủi ro tài chính và cho phép tăng dần công suất theo nhu cầu.

Nhỏ còn có lợi về an toàn. Lõi lò nhỏ chứa ít nhiên liệu hơn, sinh ít nhiệt dư hơn sau khi dừng, nên dễ thiết kế hệ thống làm mát thụ động, dựa vào đối lưu tự nhiên và trọng lực thay vì máy bơm cần điện.

Các họ thiết kế chính

Lò mô-đun nhỏ không phải một công nghệ mà là cả một họ thiết kế rất khác nhau. Bảng dưới gom chúng thành vài nhóm ở mức nguyên lý.

NhómChất làm mátMức độ chínGhi chú
Lò nước nhẹ cỡ nhỏNước thườngGần nhất với thương mạiDựa trên công nghệ của hàng trăm lò đang chạy, nhiên liệu quen thuộc
Lò nhiệt độ cao làm mát bằng khíKhí heliĐã có lò trình diễn chạy thương mại ở Trung QuốcNhiên liệu dạng viên bọc nhiều lớp, nhiệt cao dùng được cho công nghiệp
Lò nơtron nhanhKim loại lỏng như natri, chìĐang thử nghiệm và xây dựngCó thể đốt bớt một phần chất thải sống lâu, kỹ thuật phức tạp
Lò muối nóng chảyMuối nóng chảyGiai đoạn nghiên cứu, trình diễnNhiên liệu hoà trong muối, áp suất thấp, vật liệu chịu ăn mòn còn là thách thức
Lò nổiThường là nước nhẹĐã có một nhà máy nổi vận hành ở NgaĐặt trên sà lan, cấp điện và nhiệt cho vùng ven biển xa

Khi một bản tin nói "lò mô-đun nhỏ sẽ có mặt vào năm nào đó", cần hỏi thiết kế thuộc nhóm nào. Lò nước nhẹ cỡ nhỏ có thể tới sớm hơn nhiều so với lò muối nóng chảy, dù cả hai đều mang cùng một cái nhãn.

Bằng chứng: những gì đã chạy, những gì đã dừng

Nhà máy điện hạt nhân nổi đặt trên sà lan của Nga bắt đầu cấp điện thương mại cho một vùng cực bắc từ năm 2020. Ở Trung Quốc, nhà máy lò nhiệt độ cao làm mát bằng khí tại tỉnh Sơn Đông được công bố đi vào vận hành thương mại cuối năm 2023, và một lò nước nhẹ cỡ nhỏ trên đảo Hải Nam đang được xây dựng. Đây là những bằng chứng cho thấy công nghệ chạy được về kỹ thuật.

Ở Mỹ, một thiết kế lò nước nhẹ cỡ nhỏ đã được Uỷ ban Điều tiết Hạt nhân Hoa Kỳ phê duyệt thiết kế, một mốc pháp lý quan trọng. Tuy nhiên, dự án đầu tiên định dùng thiết kế này ở bang Utah đã bị huỷ cuối năm 2023, chủ yếu vì chi phí dự kiến tăng mạnh và không đủ khách hàng cam kết mua điện. Sự kiện này thường được dẫn như minh chứng rằng phê duyệt kỹ thuật chưa đồng nghĩa với khả thi kinh tế.

Canada đang triển khai một dự án lò mô-đun nhỏ tại một địa điểm nhà máy hạt nhân hiện có ở Ontario, và một số nước châu Âu, châu Á đã ký các thoả thuận nghiên cứu, hợp tác với các nhà thiết kế. Một yếu tố mới là nhu cầu điện ổn định, sạch cho trung tâm dữ liệu khiến một số công ty công nghệ lớn công bố thoả thuận mua điện từ lò mô-đun nhỏ trong tương lai. Những thoả thuận này cho thấy có cầu, nhưng phần lớn chưa phải hợp đồng xây dựng cụ thể.

Những tranh luận chưa ngã ngũ

Chi phí thật sự rẻ hơn không. Lò nhỏ mất lợi thế quy mô của lò lớn: cùng một hệ thống an ninh, kiểm soát, nhân sự vận hành cho ít megawatt hơn. Lợi thế chỉ bù lại khi sản xuất hàng loạt đủ nhiều. Những nhà phê bình chỉ ra rằng chưa thiết kế nào có đủ đơn đặt hàng để đạt quy mô đó, tạo ra vòng luẩn quẩn: chưa rẻ vì chưa nhiều, chưa nhiều vì chưa rẻ.

Nhiên liệu. Nhiều thiết kế tiên tiến cần urani làm giàu ở mức cao hơn nhiên liệu lò nước nhẹ thông thường nhưng vẫn dưới mức vũ khí, gọi tắt là HALEU. Chuỗi cung ứng loại nhiên liệu này hiện rất hẹp, và đây là nút thắt được nhiều báo cáo của Bộ Năng lượng Hoa Kỳ nêu ra.

Chất thải. Một nghiên cứu năm 2022 của một nhóm nhà khoa học Mỹ lập luận rằng một số thiết kế lò nhỏ có thể sinh nhiều chất thải phóng xạ hơn trên mỗi đơn vị điện so với lò lớn, do rò nơtron nhiều hơn. Các nhà thiết kế phản bác rằng kết luận này không áp dụng đồng đều cho mọi thiết kế. Tranh luận này cho thấy cần đánh giá từng thiết kế cụ thể.

Phân tán địa điểm. Lò nhỏ cho phép đặt gần khu công nghiệp hay thành phố, nhưng nhiều địa điểm hơn cũng có nghĩa là nhiều điểm cần an ninh, ứng phó sự cố và vận chuyển nhiên liệu hơn. Cơ quan quản lý của mỗi nước phải quyết định khoảng cách an toàn tối thiểu cho thiết kế mới.

Với những nước mới bắt đầu như Việt Nam

Việt Nam đã nối lại định hướng phát triển điện hạt nhân, và lò mô-đun nhỏ thường được nhắc tới trong các thảo luận như một lựa chọn bên cạnh lò công suất lớn. Với một nước chưa có nhà máy điện hạt nhân nào vận hành, câu hỏi không chỉ là công nghệ nào tốt hơn, mà là nền móng nào phải xây trước.

Nền móng đó gồm cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân đủ năng lực thẩm định độc lập, đội ngũ kỹ sư và nhân viên vận hành được đào tạo bài bản, khung pháp lý về trách nhiệm bồi thường, phương án quản lý nhiên liệu đã cháy và chất thải, cùng sự tham gia của cộng đồng nơi đặt nhà máy. Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế có hướng dẫn chi tiết về các bước này cho các nước mới, gọi là cách tiếp cận theo các mốc.

Với lò mô-đun nhỏ, còn thêm một điểm: chọn một thiết kế chưa được xây ở bất kỳ đâu nghĩa là trở thành nơi đầu tiên gánh rủi ro của mẻ đầu. Nhiều chuyên gia khuyên các nước mới chỉ nên cân nhắc thiết kế đã có ít nhất một tổ máy tham chiếu chạy ổn định ở nước xuất xứ. Đây là chỗ cần đọc kỹ các văn bản chính thức hiện hành thay vì dựa vào các tuyên bố hợp tác ban đầu.

Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm

Câu hỏi quyết định là trong khoảng mười năm tới có thiết kế nào đạt được nhịp chế tạo hàng loạt hay không. Nếu có, chi phí có thể giảm như kỳ vọng và lò nhỏ trở thành một nguồn điện nền sạch đáng kể. Nếu không, lò mô-đun nhỏ có thể vẫn là lựa chọn ngách cho vùng xa, cho nhiệt công nghiệp hoặc cho các khách hàng sẵn sàng trả giá cao để có điện sạch ổn định. Câu hỏi phụ là các cơ quan an toàn hạt nhân có thống nhất được cách thẩm định để một thiết kế được duyệt ở nước này không phải làm lại từ đầu ở nước khác hay không.

Người muốn đọc thêm có thể bắt đầu với cơ sở dữ liệu và các báo cáo về lò mô-đun nhỏ của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, báo cáo về tương lai điện hạt nhân của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, các tài liệu của Cơ quan Năng lượng Hạt nhân thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, và hồ sơ thẩm định thiết kế công khai trên trang của Uỷ ban Điều tiết Hạt nhân Hoa Kỳ. Khi đọc thông cáo của các nhà thiết kế, nên tách rõ mốc pháp lý, mốc xây dựng và mốc vận hành thương mại, vì ba mốc này thường cách nhau nhiều năm.

Câu hỏi thường gặp

Lò phản ứng mô-đun nhỏ là gì?

Là lò phản ứng hạt nhân có công suất điện mỗi tổ máy tới khoảng 300 megawatt, được thiết kế để chế tạo phần lớn trong nhà máy theo mô-đun chuẩn rồi chở tới lắp ráp. Mục tiêu là xây nhanh hơn, vốn ban đầu nhỏ hơn và dễ tăng dần công suất.

Đã có lò mô-đun nhỏ nào chạy thật chưa?

Có một số ít. Nga vận hành một nhà máy điện hạt nhân nổi trên sà lan từ năm 2020, Trung Quốc công bố đưa lò nhiệt độ cao làm mát bằng khí vào vận hành thương mại cuối năm 2023. Phần lớn thiết kế khác còn ở giai đoạn cấp phép hoặc xây dựng.

Lò mô-đun nhỏ có an toàn hơn lò lớn không?

Nhiều thiết kế dùng làm mát thụ động dựa vào đối lưu tự nhiên và trọng lực, lõi nhỏ chứa ít nhiên liệu hơn, nên về nguyên lý dễ giữ an toàn khi mất điện. Tuy vậy mức an toàn thực tế phụ thuộc từng thiết kế và phải được cơ quan quản lý thẩm định.

Vì sao một dự án lò mô-đun nhỏ ở Mỹ bị huỷ?

Dự án dự định xây ở bang Utah bị huỷ cuối năm 2023 chủ yếu do chi phí dự kiến tăng mạnh và không đủ khách hàng cam kết mua điện. Đây là ví dụ cho thấy thiết kế được phê duyệt chưa có nghĩa là dự án khả thi về kinh tế.

HALEU là gì?

Là urani làm giàu ở mức cao hơn nhiên liệu lò nước nhẹ thông thường nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với mức dùng cho vũ khí. Nhiều thiết kế lò tiên tiến cần loại nhiên liệu này, trong khi chuỗi cung ứng hiện còn rất hẹp.

Lò mô-đun nhỏ có giải quyết được chất thải hạt nhân không?

Không tự động. Lò nước nhẹ cỡ nhỏ vẫn sinh nhiên liệu đã cháy cần quản lý lâu dài, và có nghiên cứu cho rằng một số thiết kế nhỏ sinh nhiều chất thải hơn trên mỗi đơn vị điện. Một số lò nơtron nhanh có thể đốt bớt chất thải sống lâu nhưng còn đang thử nghiệm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138