Không có một con số cố định cho câu hỏi lưới điện chịu được bao nhiêu điện mặt trời. Giới hạn thật nằm ở ba chỗ: đường dây truyền tải có đủ sức chở điện từ nơi nắng nhiều về nơi dùng nhiều không, các nguồn còn lại có đủ linh hoạt để bù khi mây kéo qua hay khi mặt trời lặn không, và luật chơi của thị trường điện có trả công cho sự linh hoạt đó không. Khi một trong ba chỗ này hụt, nhà vận hành buộc phải ra lệnh giảm phát, tức là bỏ đi điện sạch đã có sẵn.
Việt Nam từng trải qua tình huống này rõ rệt sau đợt lắp đặt điện mặt trời dồn dập quanh năm 2019 – 2020. Bài phân tích dưới đây đi từ vật lý của lưới điện, qua bằng chứng ở trong và ngoài nước, tới các luận điểm còn tranh cãi và những gì vẫn chưa ai trả lời chắc chắn.
Vì sao điện sạch có sẵn lại bị bỏ đi
Cắt giảm, hay còn gọi là giảm phát, là khi một nhà máy điện gió hoặc điện mặt trời có thể phát nhưng được lệnh phát thấp hơn khả năng. Nghe như lãng phí vô lý, nhưng với người điều độ đây thường là lựa chọn ít tệ nhất trong khoảnh khắc đó. Lưới điện phải cân bằng cung và cầu theo từng giây: điện phát ra bao nhiêu thì phải có nơi tiêu thụ bấy nhiêu, lệch nhiều là tần số dao động, thiết bị bảo vệ tự cắt và có thể gây mất điện diện rộng.
Lý do cắt giảm thường rơi vào ba nhóm. Nhóm thứ nhất là nghẽn truyền tải: đường dây và trạm biến áp quanh vùng có nhiều nhà máy đã chạy đầy, điện sinh ra không có đường đi. Nhóm thứ hai là dư cung toàn hệ thống: buổi trưa ngày nghỉ lễ, nhu cầu thấp mà nắng gắt, tổng điện phát vượt mức tiêu thụ cộng với khả năng xuất khẩu và tích trữ. Nhóm thứ ba là ràng buộc kỹ thuật: hệ thống cần giữ một số tổ máy truyền thống chạy ở mức tối thiểu để giữ ổn định điện áp và tần số, nên phần chừa cho điện tái tạo bị thu hẹp.
Ba nhóm này cần cách chữa khác nhau. Xây thêm đường dây chỉ giải quyết nhóm đầu. Lưu trữ và dịch chuyển phụ tải giải quyết nhóm hai. Nhóm ba đòi hỏi thay đổi công nghệ biến tần và quy tắc vận hành. Lẫn lộn ba nhóm là lý do nhiều cuộc tranh luận công khai về cắt giảm đi vòng quanh mà không tới đâu.
Vật lý của lưới điện: quán tính, tần số và đường cong con vịt
Lưới điện xoay chiều vận hành quanh một tần số danh định, ở Việt Nam là 50 héc. Các tổ máy nhiệt điện và thuỷ điện có rô-to khổng lồ quay đồng bộ với tần số đó. Khối quay nặng này tạo ra quán tính: khi một nhà máy lớn bất ngờ rời lưới, tần số tụt chậm lại trong vài giây đầu nhờ động năng tích trong rô-to, cho các hệ thống điều khiển kịp phản ứng.
Tấm pin mặt trời và phần lớn tua-bin gió hiện đại nối vào lưới qua bộ biến tần điện tử. Biến tần kiểu cũ chỉ bám theo tần số của lưới chứ không tự tạo ra quán tính. Khi tỷ lệ nguồn qua biến tần tăng lên, lưới trở nên "nhẹ" hơn, tần số thay đổi nhanh hơn sau mỗi sự cố. Đây là lý do kỹ thuật khiến nhiều nhà vận hành giữ lại một số tổ máy quay ngay cả khi điện mặt trời dư thừa.
Mặt thứ hai là hình dạng phụ tải. Khi điện mặt trời chiếm phần lớn buổi trưa, đường cong nhu cầu mà các nguồn khác phải đáp ứng có dạng lõm sâu giữa ngày rồi dốc đứng vào chiều tối, giới phân tích ở California gọi là đường cong con vịt. Phần dốc lúc hoàng hôn đòi hỏi hàng nghìn megawatt nguồn khác tăng công suất trong khoảng một hai giờ. Nguồn nào không leo nhanh được thì hệ thống phải giữ sẵn từ trước, và chính phần giữ sẵn ấy chiếm chỗ của điện mặt trời buổi trưa.
Hai mặt vật lý này giải thích vì sao câu hỏi "chịu được bao nhiêu phần trăm" không có đáp án chung. Một lưới có nhiều thuỷ điện hồ chứa linh hoạt, liên kết mạnh với nước láng giềng, sẽ chịu được tỷ lệ cao hơn hẳn một lưới đảo cô lập chạy chủ yếu bằng nhiệt điện than.
Bằng chứng từ Việt Nam: đợt điện mặt trời dồn dập 2019 – 2020
Cơ chế giá mua cố định cho điện mặt trời có hiệu lực tới cuối năm 2020 đã kéo một làn sóng đầu tư rất nhanh. Chỉ trong khoảng hai năm, công suất điện mặt trời trang trại và áp mái tăng lên mức hàng chục gigawatt cộng dồn với điện gió, phần lớn tập trung ở các tỉnh nắng gió miền Nam Trung Bộ như Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng sau sáp nhập. Tốc độ xây nhà máy nhanh hơn nhiều lần tốc độ xây đường dây, vốn cần nhiều năm cho khâu giải phóng mặt bằng và đầu tư.
Hệ quả là trong các năm 2020 – 2021, nhiều nhà máy ở vùng này phải giảm phát trong những giờ nắng đẹp nhất. Các báo cáo vận hành của ngành điện và phản ánh của hiệp hội doanh nghiệp năng lượng tái tạo khi đó đều ghi nhận tình trạng này, dù tỷ lệ cắt giảm cụ thể khác nhau tuỳ thời điểm và từng nhà máy. Việc đóng điện đường dây 500 kV mạch ba và một số công trình truyền tải bổ sung về sau đã giải toả một phần nghẽn.
Bài học thường được rút ra là quy hoạch nguồn và quy hoạch lưới đã đi lệch nhịp. Ngoài ra còn bài học về cơ chế giá: một mức giá cố định cho mọi giờ khiến nhà đầu tư không có động cơ đặt nhà máy ở nơi lưới còn trống hay lắp thêm lưu trữ để dịch điện sang giờ tối. Quy hoạch điện VIII và bản điều chỉnh về sau đặt lại trọng tâm vào truyền tải, lưu trữ và cơ chế mua bán điện trực tiếp, nhưng hiệu quả thực tế còn phải chờ thời gian kiểm chứng.
Bằng chứng quốc tế: không lưới nào hết cắt giảm hoàn toàn
Ở các nước đi trước, cắt giảm không biến mất mà được quản lý ở mức chấp nhận được. Bảng dưới tóm tắt các đòn bẩy đã được dùng, theo các báo cáo tổng hợp của Cơ quan Năng lượng Quốc tế và Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế.
| Đòn bẩy | Cơ chế tác động | Giới hạn đã thấy |
|---|---|---|
| Mở rộng truyền tải | Đưa điện từ vùng dư sang vùng thiếu, giảm nghẽn cục bộ | Chậm, tốn kém, vướng giải phóng mặt bằng nhiều năm |
| Liên kết lưới với nước láng giềng | Xuất phần dư, nhập khi thiếu, chia sẻ dự phòng | Phụ thuộc thoả thuận và độ tương quan thời tiết hai bên |
| Lưu trữ bằng pin và thuỷ điện tích năng | Dịch điện trưa sang tối, đỡ đoạn dốc hoàng hôn | Pin chủ yếu vài giờ, chưa đủ cho nhiều ngày ít nắng |
| Dự báo thời tiết và điều độ sát giờ | Giảm lượng dự phòng phải giữ sẵn | Sai số còn lớn khi mây đối lưu tại chỗ |
| Giá điện theo giờ và phụ tải linh hoạt | Khuyến khích dùng điện vào giữa trưa | Cần công tơ thông minh và thói quen người dùng |
| Biến tần tạo lưới | Nguồn qua biến tần tự giữ điện áp và tần số | Công nghệ còn mới, tiêu chuẩn đấu nối đang hoàn thiện |
Kinh nghiệm chung là không có đòn bẩy đơn lẻ nào đủ. Các hệ thống có tỷ lệ năng lượng tái tạo cao như Nam Úc, Đan Mạch hay California đều kết hợp nhiều đòn bẩy cùng lúc, và vẫn chấp nhận một mức cắt giảm nhỏ vì xây hạ tầng để không bao giờ phải bỏ một kilowatt giờ nào sẽ đắt hơn giá trị phần điện bị bỏ.
Những luận điểm còn tranh cãi
Cắt giảm bao nhiêu là hợp lý. Một số nhà kinh tế năng lượng lập luận rằng một tỷ lệ cắt giảm thấp là dấu hiệu hệ thống được thiết kế tiết kiệm, vì đường dây và lưu trữ đủ cho giờ cao điểm tuyệt đối sẽ bỏ không phần lớn thời gian. Phía nhà đầu tư thì cho rằng khi rủi ro cắt giảm không được chia sẻ rõ trong hợp đồng, họ gánh trọn phần thiệt mà không kiểm soát được nguyên nhân.
Ai trả tiền cho đường dây mới. Truyền tải phục vụ cả hệ thống, nhưng lợi ích dồn về những vùng có nhiều nhà máy. Tranh luận xoay quanh việc nên để ngân sách và giá điện chung gánh, hay để nhà đầu tư nguồn góp vốn, hay mở cửa cho tư nhân xây đường dây. Mỗi cách có rủi ro về tiến độ, giá và quyền kiểm soát hạ tầng trọng yếu.
Nên ưu tiên lưu trữ hay lưới. Lưu trữ đặt cạnh nhà máy giúp chủ đầu tư tự xử lý phần dư, nhưng nếu đặt sai chỗ thì vẫn không giải quyết nghẽn ở hạ nguồn. Đường dây thì giải quyết tận gốc nhưng chậm. Các mô hình tối ưu thường cho đáp án là cần cả hai với tỷ lệ tuỳ vùng.
Có nên hạn chế xây nguồn tái tạo mới. Một quan điểm cho rằng nên tạm dừng phê duyệt dự án ở vùng đã nghẽn. Quan điểm khác cho rằng tín hiệu giá theo vùng sẽ tự điều tiết tốt hơn mệnh lệnh hành chính. Bằng chứng từ các thị trường điện có giá theo nút cho thấy tín hiệu giá có tác dụng, nhưng cần thị trường điện cạnh tranh đủ sâu mới vận hành được.
Tác động tới Việt Nam và tới hoá đơn tiền điện
Với người dùng điện, cắt giảm không hiện ra trực tiếp trên hoá đơn, nhưng nó nằm trong chi phí chung của hệ thống. Điện sạch bị bỏ phải được bù bằng nguồn khác, thường đắt hơn và phát thải nhiều hơn. Đồng thời, nhà đầu tư nhìn thấy rủi ro cắt giảm sẽ đòi mức lợi nhuận cao hơn cho dự án sau, và chi phí vốn cao rốt cuộc cũng phản ánh vào giá điện dài hạn.
Với mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050 mà Việt Nam đã cam kết tại Hội nghị COP26, tỷ lệ điện tái tạo trong hệ thống sẽ phải tăng rất nhiều so với hiện nay. Nếu khâu lưới, lưu trữ và vận hành không theo kịp, cảnh cắt giảm sẽ lặp lại ở quy mô lớn hơn, đặc biệt khi điện gió ngoài khơi và điện mặt trời tự sản tự tiêu tăng lên.
Còn một tác động ít được nói: vùng tập trung nhà máy thường là vùng khô hạn, ít công nghiệp. Nếu điện không chở đi được, một lựa chọn là kéo phụ tải tới gần nguồn, chẳng hạn khu sản xuất hydro, trung tâm dữ liệu hay nhà máy cần nhiều điện. Đây là hướng một số địa phương đã nêu trong định hướng phát triển, nhưng còn phụ thuộc hạ tầng nước, nhân lực và cơ chế mua bán điện trực tiếp.
Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm
Có ba câu hỏi chưa có câu trả lời chắc chắn. Thứ nhất, biến tần tạo lưới sẽ thay thế quán tính quay nhanh tới đâu, và tiêu chuẩn đấu nối của Việt Nam sẽ yêu cầu chúng từ khi nào. Thứ hai, thị trường điện bán buôn cạnh tranh sẽ phát tín hiệu giá theo giờ và theo vùng đủ rõ để dẫn dắt vị trí đặt nhà máy và lưu trữ hay chưa. Thứ ba, khí hậu thay đổi sẽ làm thay đổi thế nào lượng mưa cho thuỷ điện, vốn đang là nguồn linh hoạt quan trọng nhất của hệ thống.
Người muốn đọc sâu có thể bắt đầu với các báo cáo về tích hợp năng lượng tái tạo vào lưới điện của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, loạt báo cáo về độ linh hoạt hệ thống điện của Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế, văn bản Quy hoạch điện VIII cùng bản điều chỉnh do Bộ Công Thương chủ trì, và các báo cáo vận hành hệ thống điện quốc gia hằng năm của đơn vị điều độ. Các nghiên cứu về đường cong con vịt của nhà vận hành lưới California là tài liệu kinh điển cho phần vật lý phụ tải.
Khi đọc các tài liệu này, nên phân biệt rõ cắt giảm do nghẽn cục bộ với cắt giảm do dư cung toàn hệ thống, vì hai loại có nguyên nhân và cách chữa khác nhau, và số liệu tổng hợp thường gộp chung.
Câu hỏi thường gặp
Cắt giảm điện tái tạo là gì?
Là khi nhà máy điện gió hoặc điện mặt trời có thể phát nhưng được lệnh phát thấp hơn khả năng, do đường dây nghẽn, hệ thống dư cung hoặc cần giữ các tổ máy truyền thống để ổn định tần số và điện áp. Phần điện bị bỏ không được thu lại.
Vì sao không xây thêm đường dây cho hết nghẽn?
Đường dây cao áp cần nhiều năm cho khảo sát, giải phóng mặt bằng và thi công, trong khi một trang trại điện mặt trời có thể xong trong một năm. Ngoài ra xây đủ đường dây cho mọi giờ cao điểm tuyệt đối thì tốn kém mà phần lớn thời gian chạy không đầy.
Quán tính của lưới điện là gì?
Là động năng tích trong rô-to của các tổ máy quay đồng bộ với lưới. Nhờ quán tính, tần số tụt chậm lại sau sự cố, cho hệ thống điều khiển vài giây để phản ứng. Pin mặt trời qua biến tần kiểu cũ không đóng góp phần này.
Pin lưu trữ có giải quyết được hết cắt giảm không?
Không hoàn toàn. Pin rất hiệu quả cho việc dịch điện trưa sang tối và đỡ đoạn dốc lúc hoàng hôn, nhưng thường chỉ chứa vài giờ, và nếu đặt sai chỗ thì vẫn không giải quyết nghẽn đường dây ở hạ nguồn. Cần kết hợp với lưới và cơ chế giá.
Đường cong con vịt nghĩa là gì?
Là hình dạng nhu cầu mà các nguồn ngoài điện mặt trời phải đáp ứng trong ngày: lõm sâu buổi trưa vì nắng nhiều, rồi dốc đứng lúc chiều tối khi mặt trời lặn mà nhu cầu tăng. Đoạn dốc này đòi hỏi nguồn linh hoạt tăng công suất rất nhanh.
Người dùng điện có bị ảnh hưởng bởi cắt giảm không?
Gián tiếp có. Điện sạch bị bỏ phải bù bằng nguồn khác thường đắt và phát thải hơn, đồng thời rủi ro cắt giảm làm tăng chi phí vốn của dự án mới. Cả hai đều dồn vào chi phí chung của hệ thống điện trong dài hạn.