ChuyenSau.comChuyên Sâu
Năng lượng và chuyển dịch xanh

Pin lưu trữ năng lượng quy mô lớn: vì sao là mảnh ghép còn thiếu của điện sạch

Pin lưu trữ quy mô lớn dịch điện mặt trời sang buổi tối và giữ tần số lưới ổn định. Nó giỏi việc vài giờ, nhưng chưa thay được nguồn dự phòng nhiều ngày.

Two technicians in grey coveralls walking along a long row of white battery container units on a gravel yard near a rural substation, overcast morning light, low wide angle

Pin lưu trữ năng lượng quy mô lớn được gọi là mảnh ghép còn thiếu vì nó giải quyết đúng điểm yếu của điện mặt trời và điện gió: phát theo thời tiết chứ không theo nhu cầu. Một kho pin cỡ vài trăm megawatt giờ có thể nạp điện thừa buổi trưa và trả lại lúc chiều tối, đồng thời phản ứng trong vài phần giây để giữ tần số lưới. Giới hạn của nó là thời lượng: phần lớn kho pin hiện nay chỉ chạy được vài giờ, chưa đủ cho một tuần mưa dầm ít nắng.

Bài này phân tích pin lưu trữ làm được những việc gì, bằng chứng từ các thị trường đã triển khai nhiều, các rủi ro về an toàn và chuỗi khoáng sản, cùng câu hỏi lớn nhất còn để ngỏ: lấy gì để lưu trữ dài ngày.

Lưu trữ quy mô lớn khác pin trong điện thoại ở đâu

Về nguyên lý hoá học, phần lớn kho pin lưới điện hiện nay dùng cùng họ pin lithium-ion như điện thoại và xe điện. Khác biệt nằm ở quy mô và cách vận hành. Một kho pin lưới gồm hàng trăm khối pin đặt trong các thùng giống container, mỗi thùng có hệ thống làm mát, chữa cháy và quản lý nhiệt độ riêng. Toàn bộ nối vào lưới qua bộ chuyển đổi công suất và trạm biến áp.

Hai con số cần phân biệt khi đọc tin về kho pin là công suất và dung lượng. Công suất, tính bằng megawatt, cho biết kho pin bơm điện vào lưới nhanh tới đâu. Dung lượng, tính bằng megawatt giờ, cho biết nó chứa được bao nhiêu. Một kho 100 megawatt và 400 megawatt giờ có thể phát hết công suất liên tục khoảng bốn giờ. Nhiều bản tin chỉ nêu một trong hai con số, khiến người đọc khó so sánh các dự án với nhau.

Về hoá học, xu hướng rõ nhất vài năm gần đây là chuyển từ loại pin dùng niken và coban sang pin lithium sắt phosphate cho kho lưu trữ cố định. Loại này nặng hơn và chứa ít năng lượng hơn trên mỗi ki-lô-gam, điều quan trọng với xe điện nhưng ít quan trọng với một kho đặt trên mặt đất. Bù lại, nó bền hơn qua nhiều chu kỳ sạc xả, ổn định nhiệt hơn và không phụ thuộc coban, một khoáng sản có chuỗi cung ứng gây nhiều lo ngại.

Kho pin làm được những việc gì cho lưới điện

Dịch năng lượng theo thời gian. Nạp khi điện thừa và rẻ, thường là giữa trưa nắng, trả lại khi điện thiếu và đắt vào chiều tối. Đây là việc được nói nhiều nhất và trực tiếp giảm cắt giảm điện tái tạo.

Điều tần nhanh. Khi một tổ máy lớn rời lưới, tần số tụt. Bộ chuyển đổi của kho pin có thể phản ứng trong khoảng thời gian rất ngắn, nhanh hơn nhiều so với tổ máy nhiệt điện phải chỉnh van hơi. Ở nhiều thị trường, đây là dịch vụ đầu tiên mà kho pin kiếm được doanh thu ổn định.

Giảm nghẽn truyền tải. Đặt kho pin ở cuối đường dây hay gần trung tâm phụ tải có thể giúp hoãn việc nâng cấp đường dây trong vài năm, vì kho pin hấp thụ phần dư lúc cao điểm phát và xả lúc cao điểm dùng.

Dự phòng và khởi động đen. Sau sự cố mất điện diện rộng, lưới cần nguồn có thể tự khởi động mà không dựa vào lưới. Một số kho pin được thiết kế để làm nhiệm vụ này cho từng khu vực.

Thay thế nhà máy chạy đỉnh. Ở những nơi nhu cầu cao điểm chỉ kéo dài vài giờ mỗi ngày, kho pin bắt đầu cạnh tranh với tua-bin khí chạy đỉnh, vốn chỉ hoạt động ít giờ trong năm nhưng vẫn phải xây và bảo trì.

Đỡ đoạn dốc chiều tối. Khi điện mặt trời tắt dần, kho pin xả để các nguồn khác có thêm thời gian tăng công suất, giúp hệ thống bớt phải giữ sẵn nhiều tổ máy chạy non tải từ trước.

Bằng chứng từ các thị trường đã triển khai nhiều

Nam Úc là ví dụ hay được dẫn. Kho pin lớn đầu tiên ở bang này, đi vào hoạt động cuối năm 2017, được đánh giá trong nhiều phân tích độc lập là đã giảm đáng kể chi phí dịch vụ điều tần của thị trường khu vực. Kinh nghiệm này góp phần thúc đẩy làn sóng kho pin tiếp theo ở Úc, Anh và Mỹ.

California và Texas là hai thị trường có công suất pin lưu trữ tăng nhanh nhất trong vài năm gần đây. Các báo cáo của nhà vận hành lưới California cho thấy vào những tối mùa hè, pin đã có lúc trở thành một trong những nguồn cấp điện lớn nhất trong khung giờ sau hoàng hôn, đúng đoạn dốc của đường cong con vịt. Texas, với thị trường điện tự do và giá biến động mạnh, cho thấy kho pin có thể sống được nhờ chênh lệch giá mà không cần trợ cấp lớn.

Theo các báo cáo thường niên của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, giá pin lithium-ion đã giảm rất mạnh trong hơn một thập niên, chủ yếu nhờ quy mô sản xuất cho xe điện. Đây là động lực chính khiến lưu trữ quy mô lớn từ chỗ dự án thử nghiệm trở thành hạng mục thương mại. Cùng lúc, các báo cáo này cũng nhấn mạnh rằng phần lớn công suất đã lắp có thời lượng từ một tới bốn giờ.

Ở Việt Nam, một số dự án thí điểm kho pin đã được ngành điện đưa vào vận hành, và các văn bản quy hoạch gần đây đều nhắc tới lưu trữ như một hạng mục cần phát triển cùng điện tái tạo. Thuỷ điện tích năng Bác Ái là công trình lưu trữ quy mô lớn đầu tiên theo dạng bơm nước lên hồ cao, đang trong quá trình xây dựng.

So sánh các cách lưu trữ năng lượng cho lưới

Pin lithium-ion không phải lựa chọn duy nhất. Mỗi công nghệ có thời lượng, tốc độ phản ứng và yêu cầu về địa điểm khác nhau.

Công nghệThời lượng điển hìnhĐiểm mạnhĐiểm yếu
Pin lithium-ionVài giờPhản ứng rất nhanh, xây nhanh, đặt gần như mọi nơiXuống cấp theo chu kỳ, rủi ro cháy, phụ thuộc khoáng sản
Thuỷ điện tích năngNhiều giờ tới vài ngàyTuổi thọ rất dài, dung lượng lớnCần địa hình hai hồ chênh cao, xây nhiều năm, tác động đất và rừng
Pin dòng chảyNhiều giờTách công suất và dung lượng, ít suy giảmMật độ năng lượng thấp, chuỗi cung ứng còn nhỏ
Pin natri-ionVài giờKhông cần lithium, nguyên liệu phổ biếnCòn ở giai đoạn đầu thương mại hoá
Khí nén, nhiệt, hydroDài ngày tới theo mùaCó thể lưu năng lượng rất lâuHiệu suất vòng thấp, chi phí và độ chín công nghệ còn bất định

Điểm cần nhấn là các công nghệ này bổ sung cho nhau. Pin lo giờ và phút, tích năng lo ngày, còn câu hỏi lưu trữ theo mùa hiện vẫn chưa có lời giải kinh tế chắc chắn.

Rủi ro và tranh luận

An toàn cháy nổ. Pin lithium-ion có thể rơi vào trạng thái thoát nhiệt, khi một ô pin nóng lên kéo các ô bên cạnh nóng theo. Một số vụ cháy kho pin ở Hàn Quốc, Úc và Mỹ đã được điều tra công khai. Pin lithium sắt phosphate ít rủi ro hơn nhưng không phải không có. Tiêu chuẩn về khoảng cách giữa các thùng, hệ thống phát hiện khí và phương án chữa cháy là chủ đề còn đang được các nước hoàn thiện.

Chuỗi khoáng sản. Lithium, graphite và các vật liệu khác tập trung ở một số ít quốc gia khai thác và chế biến. Điều này tạo rủi ro gián đoạn và đặt ra câu hỏi về điều kiện môi trường, lao động ở nơi khai thác. Pin natri-ion được kỳ vọng giảm bớt phụ thuộc này.

Lợi ích có tới người dùng không. Kho pin kiếm tiền nhờ chênh lệch giá và dịch vụ phụ trợ. Ở thị trường không có giá theo giờ rõ ràng, khó định giá đóng góp của kho pin, dẫn tới tranh luận nên để ngành điện tự đầu tư, để tư nhân đầu tư theo hợp đồng, hay bắt buộc dự án tái tạo mới đi kèm lưu trữ.

Có bị thổi phồng không. Một số nhà phân tích cảnh báo cách nói "pin sẽ giải quyết hết vấn đề gián đoạn" là quá lạc quan, vì pin vài giờ không thay được nguồn dự phòng cho nhiều ngày gió lặng và trời âm u. Phía còn lại cho rằng chính tốc độ giảm giá đã nhiều lần vượt mọi dự báo, nên không nên vội đánh giá thấp.

Tác động tới Việt Nam

Hệ thống điện Việt Nam có hai đặc điểm khiến lưu trữ trở nên quan trọng. Một là điện mặt trời và điện gió tập trung ở miền Nam Trung Bộ trong khi phụ tải lớn nằm ở hai đầu đất nước, đường truyền tải dài và từng nghẽn. Hai là miền Bắc từng thiếu điện trong mùa khô năm 2023 khi thuỷ điện cạn nước, cho thấy rủi ro khi phụ thuộc vào thời tiết mà không có đủ dự phòng.

Kho pin đặt gần các trang trại điện mặt trời có thể giảm cắt giảm, trong khi kho pin đặt gần các thành phố lớn có thể đỡ cao điểm tối và hỗ trợ điều tần. Câu hỏi về cơ chế vẫn là then chốt: ai được phép đầu tư và vận hành, doanh thu đến từ đâu, và tiêu chuẩn an toàn phòng cháy cho kho pin đặt gần khu dân cư sẽ được quy định như thế nào. Người đọc nên tra văn bản hiện hành của Bộ Công Thương khi cần thông tin cụ thể, vì khung pháp lý cho lưu trữ đang được bổ sung.

Một tác động khác là với doanh nghiệp sản xuất. Nhà máy có điện mặt trời áp mái kết hợp pin có thể giảm phụ thuộc vào lưới giờ cao điểm. Tuy vậy, tính toán hiệu quả phải xét cả tuổi thọ pin, chi phí thay thế và quy định đấu nối, không chỉ nhìn vào giá thiết bị ban đầu.

Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm

Câu hỏi lớn nhất là lưu trữ dài ngày. Một hệ thống chủ yếu dùng gió và nắng cần nguồn dự phòng cho những đợt kéo dài nhiều ngày ít gió, ít nắng. Các ứng viên như pin sắt – khí, khí nén trong hang ngầm, lưu nhiệt trong muối nóng chảy hay hydro đều đang thử nghiệm, chưa công nghệ nào chứng minh được chi phí cạnh tranh ở quy mô lớn. Câu hỏi thứ hai là tuổi thọ thực tế: phần lớn kho pin quy mô lớn mới chạy chưa tới mười năm, nên dữ liệu về suy giảm dung lượng dài hạn còn ít. Câu hỏi thứ ba là tái chế pin lưu trữ khi hết đời, tương tự bài toán pin xe điện.

Tài liệu đáng đọc gồm các báo cáo Triển vọng Năng lượng Thế giới và báo cáo chuyên đề về pin của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, các báo cáo về chi phí lưu trữ của Phòng thí nghiệm Năng lượng Tái tạo Quốc gia Hoa Kỳ, báo cáo của nhà vận hành thị trường điện Úc về đóng góp của pin vào điều tần, và các văn bản quy hoạch điện của Việt Nam. Khi đọc số liệu chi phí, nên kiểm xem con số tính theo megawatt hay megawatt giờ, và có gồm bộ chuyển đổi, đấu nối hay chưa.

Câu hỏi thường gặp

Pin lưu trữ quy mô lớn chứa được điện trong bao lâu?

Phần lớn kho pin lithium-ion lưới điện hiện nay được thiết kế để phát hết công suất trong khoảng một tới bốn giờ. Có thể làm dài hơn bằng cách lắp thêm pin, nhưng chi phí tăng gần theo tỷ lệ, nên lưu trữ nhiều ngày thường cần công nghệ khác.

Megawatt và megawatt giờ khác nhau thế nào?

Megawatt là công suất, cho biết kho pin bơm điện vào lưới nhanh tới đâu tại một thời điểm. Megawatt giờ là dung lượng, cho biết tổng lượng điện chứa được. Chia dung lượng cho công suất sẽ ra số giờ kho pin có thể chạy hết công suất.

Vì sao kho pin chuyển sang loại lithium sắt phosphate?

Loại pin này bền hơn qua nhiều chu kỳ sạc xả, ổn định nhiệt tốt hơn và không cần coban. Nhược điểm là nặng hơn và chứa ít năng lượng hơn mỗi ki-lô-gam, điều không quan trọng lắm với kho pin đặt cố định trên mặt đất.

Kho pin có nguy hiểm cho khu dân cư gần đó không?

Có rủi ro cháy do thoát nhiệt, dù thấp hơn với một số loại pin. Mức an toàn phụ thuộc thiết kế khoảng cách, hệ thống phát hiện khí, chữa cháy và quy trình vận hành. Người dân nên tìm hiểu đánh giá tác động môi trường và phương án phòng cháy của dự án.

Thuỷ điện tích năng hoạt động thế nào?

Công trình gồm hai hồ chênh độ cao. Khi điện thừa, máy bơm đẩy nước lên hồ trên; khi cần điện, nước chảy xuống hồ dưới qua tua-bin để phát điện. Đây là dạng lưu trữ lớn và lâu đời nhất, nhưng cần địa hình phù hợp và thời gian xây dài.

Pin lưu trữ có làm giá điện rẻ đi không?

Có thể giảm chi phí hệ thống nhờ bớt cắt giảm điện tái tạo và thay một phần nhà máy chạy đỉnh, nhưng mức tác động tới giá bán lẻ tuỳ cơ chế thị trường và cách phân bổ chi phí. Không nên kỳ vọng thay đổi trực tiếp trên hoá đơn trong ngắn hạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138