Điện gió ngoài khơi có tiềm năng lớn ở Việt Nam nhờ gió biển mạnh và đều, nhất là vùng biển Nam Trung Bộ và Nam Bộ, cùng thềm lục địa đủ nông để đặt móng cố định ở nhiều khu vực. Nhưng từ tiềm năng tới nhà máy còn nhiều nút thắt: thiếu dữ liệu đo gió và địa chất đáy biển nhiều năm, thiếu cảng và tàu chuyên dụng, lưới điện bờ chưa sẵn sàng, rủi ro bão ở miền Trung và miền Bắc, và khung pháp lý cho thuê mặt biển mới hình thành.
Bài phân tích dưới đây đi qua lý do biển hấp dẫn hơn đất liền, các rào cản kỹ thuật cụ thể, bằng chứng từ những nước đã làm, những tranh luận về chi phí và tác động tới nghề cá, cùng các câu hỏi còn bỏ ngỏ.
Vì sao gió biển đáng giá hơn gió đất liền
Công suất của tua-bin gió tăng theo lập phương tốc độ gió. Nói đơn giản, gió mạnh hơn một chút đã cho điện nhiều hơn đáng kể. Trên biển, không có đồi núi, nhà cửa hay cây cối cản trở, gió vừa mạnh vừa đều hơn, ít xoáy hơn. Nhờ vậy một tua-bin ngoài khơi chạy được nhiều giờ ở công suất cao hơn so với tua-bin trên bờ cùng cỡ.
Biển cũng cho phép dùng tua-bin rất lớn. Cánh quạt dài hàng trăm mét không thể chở bằng đường bộ qua đèo dốc, nhưng có thể chở bằng tàu. Tua-bin lớn hơn quét diện tích gió lớn hơn, giảm số móng phải xây cho cùng một công suất. Các dòng tua-bin ngoài khơi mới nhất có công suất mỗi chiếc gấp nhiều lần tua-bin trên bờ phổ biến cách đây một thập niên.
Với Việt Nam, còn một lợi thế ít được nhắc: gió biển phía nam mạnh nhất vào mùa gió mùa đông bắc, khi điện mặt trời thường yếu hơn do trời nhiều mây ở một số vùng, và vào buổi tối. Sự bổ sung giữa gió và nắng theo mùa và theo giờ giúp hệ thống bớt cần lưu trữ. Trong lộ trình điện gió ngoài khơi cho Việt Nam công bố năm 2021, Ngân hàng Thế giới đánh giá tiềm năng kỹ thuật ở mức hàng trăm gigawatt, lớn hơn nhiều lần tổng công suất hệ thống điện hiện nay, dù tiềm năng kỹ thuật khác xa tiềm năng kinh tế.
Nút thắt thứ nhất: dữ liệu và khảo sát
Đo gió nhiều năm. Ngân hàng cho vay dự án điện gió cần dữ liệu đo gió tại chỗ, thường kéo dài ít nhất một tới hai năm, bằng cột đo hoặc phao đo gió có thiết bị quang học. Thiếu dữ liệu này, dự báo sản lượng có sai số lớn, chi phí vốn tăng.
Địa chất đáy biển. Móng tua-bin phải đóng sâu vào đáy biển. Mỗi vị trí cần khảo sát địa vật lý và khoan lấy mẫu để biết lớp bùn, cát, đá. Sai sót ở khâu này có thể dẫn tới phải đổi thiết kế móng khi đã thi công.
Thủ tục cấp phép khảo sát. Trong nhiều năm, nhà đầu tư gặp khó khi xin phép đặt thiết bị đo trên biển vì chưa có cơ chế rõ về cơ quan cấp phép và quyền sử dụng khu vực biển cho khảo sát. Tình trạng này là một trong những lý do các dự án đứng yên ở bước chuẩn bị.
Dữ liệu sinh thái và nghề cá. Đánh giá tác động môi trường cần biết tuyến chim di cư, bãi đẻ của cá, nơi kiếm ăn của các loài biển. Dữ liệu này thường rời rạc và cần nhiều mùa quan sát.
Nút thắt thứ hai: móng, bão và độ sâu
Độ sâu nước quyết định loại móng, và loại móng quyết định chi phí. Bảng dưới tóm tắt các dạng móng phổ biến ở mức nguyên lý.
| Dạng móng | Độ sâu phù hợp | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đơn cọc | Nước nông | Một cọc thép đường kính lớn đóng thẳng xuống đáy, phổ biến nhất ở châu Âu |
| Khung giàn chân đế | Nước sâu hơn | Kết cấu thép nhiều chân, cứng hơn, ngành dầu khí đã quen chế tạo |
| Móng trọng lực | Đáy cứng, nước nông | Khối bê tông lớn đặt lên đáy, nặng, cần chuẩn bị nền kỹ |
| Tua-bin nổi | Nước sâu | Phao nổi neo xuống đáy bằng dây, còn ở giai đoạn đầu thương mại, chi phí cao |
Phần biển nông ngoài khơi Nam Trung Bộ và Nam Bộ thuận lợi cho móng cố định. Miền Trung và miền Bắc chịu bão nhiệt đới nhiều hơn, đòi hỏi tua-bin được thiết kế cho gió giật rất mạnh. Tiêu chuẩn quốc tế đã bổ sung lớp tua-bin chịu bão nhiệt đới sau kinh nghiệm ở các vùng biển Đông Á, nhưng thiết kế chịu bão làm tăng chi phí kết cấu.
Một điểm cần lưu ý: Việt Nam có ngành chế tạo kết cấu thép biển khá phát triển nhờ dầu khí. Một số xưởng trong nước đã chế tạo chân đế cho dự án điện gió ngoài khơi ở nước ngoài, cho thấy năng lực sản xuất có sẵn một phần.
Nút thắt thứ ba: cảng, tàu, lưới điện và luật
Lắp tua-bin ngoài khơi cần cảng có cầu cảng chịu tải rất lớn, bãi chứa rộng để tập kết cánh và tháp, và luồng tàu đủ sâu. Cần cả tàu lắp đặt tự nâng, loại tàu chuyên dụng mà số lượng trên thế giới có hạn và lịch thuê thường kín nhiều năm. Một quốc gia bắt đầu ngành điện gió ngoài khơi phải hoặc đầu tư cảng, tàu, hoặc chấp nhận chi phí thuê cao và rủi ro chậm tiến độ.
Về lưới điện, mỗi dự án cần cáp ngầm biển, trạm biến áp ngoài khơi và điểm đấu nối trên bờ đủ sức. Đây là chỗ bài toán điện gió ngoài khơi gặp lại bài toán truyền tải: nếu đường dây trên bờ không kịp, điện từ biển cũng sẽ bị cắt giảm như từng xảy ra với điện mặt trời.
Về pháp lý, Luật Điện lực sửa đổi năm 2024 đã có các quy định riêng về điện gió ngoài khơi, cùng các nghị định hướng dẫn về khảo sát, giao khu vực biển và lựa chọn nhà đầu tư. Đây là bước quan trọng sau nhiều năm thiếu khung. Tuy vậy, chi tiết như cơ chế giá, hợp đồng mua bán điện, ai gánh rủi ro cắt giảm và tỷ giá vẫn là các điểm nhà đầu tư quan tâm nhất. Người cần thông tin chính xác nên tra văn bản hiện hành, vì khung này đang được bổ sung từng bước.
Bằng chứng quốc tế và các tranh luận
Châu Âu đi trước. Anh, Đức, Đan Mạch, Hà Lan phát triển điện gió ngoài khơi từ đầu thế kỷ này. Cơ chế đấu thầu hợp đồng chênh lệch giá của Anh được nhiều nghiên cứu ghi nhận là đã giúp giá điện gió ngoài khơi giảm mạnh qua các vòng đấu thầu, nhờ nhà đầu tư được bảo đảm doanh thu ổn định.
Cú sốc chi phí gần đây. Khoảng năm 2022 – 2023, lãi suất tăng và giá thép, vận tải tăng làm nhiều dự án ở Mỹ và châu Âu bị huỷ hoặc phải đàm phán lại hợp đồng. Bài học là các dự án vốn lớn, thời gian xây dài rất nhạy với chi phí vốn.
Châu Á tăng nhanh. Trung Quốc lắp đặt điện gió ngoài khơi với tốc độ rất nhanh trong vài năm gần đây. Đài Loan cũng phát triển một ngành mới từ đầu, và kinh nghiệm về yêu cầu nội địa hoá chuỗi cung ứng ở đó được nhiều nhà phân tích nhắc tới như một bài học hai mặt: tạo việc làm nhưng làm tăng chi phí.
Nghề cá và không gian biển. Ngư dân lo mất ngư trường, trong khi một số nghiên cứu ở châu Âu cho thấy móng tua-bin có thể trở thành rạn nhân tạo cho sinh vật biển. Cách giải quyết phổ biến là quy hoạch không gian biển sớm, có tham vấn cộng đồng và cơ chế chia sẻ lợi ích, thay vì để từng dự án tự xử lý.
Tác động tới Việt Nam: hệ thống điện, việc làm và vùng ven biển
Với hệ thống điện, điện gió ngoài khơi là một trong số ít nguồn sạch có quy mô đủ lớn để thay dần nhiệt điện than ở các trung tâm phụ tải ven biển. Hệ số công suất cao hơn điện mặt trời giúp nó cấp điện cả về đêm, giảm áp lực lên lưu trữ. Nhưng điều này chỉ thành hiện thực nếu các đường dây và trạm biến áp ven biển được xây kịp, và nếu cơ chế giá đủ ổn định để nhà đầu tư chấp nhận rủi ro của những dự án đầu tiên.
Với việc làm, ngành này cần thợ hàn kết cấu thép, kỹ sư hàng hải, thợ lặn, kỹ thuật viên vận hành và bảo trì tua-bin làm việc trên biển. Một phần nhân lực có thể chuyển từ ngành dầu khí, vốn có kỹ năng làm việc ngoài khơi tương đồng. Các địa phương có cảng nước sâu ven biển phía nam có cơ hội trở thành trung tâm hậu cần, nhưng cũng phải tính tới áp lực lên đất ven biển, luồng tàu và hạ tầng xã hội.
Với cộng đồng ven biển, câu hỏi là lợi ích chia sẻ thế nào. Ngư dân, hợp tác xã nuôi trồng và chính quyền xã ven biển cần được tham vấn từ bước khảo sát, không phải khi dự án đã chọn xong vị trí. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy xung đột không gian biển giải quyết sớm thì rẻ hơn nhiều so với để tới lúc thi công.
Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm
Còn ít nhất ba câu hỏi chưa có lời đáp rõ. Thứ nhất, những dự án điện gió ngoài khơi đầu tiên của Việt Nam sẽ đi vào vận hành khi nào, khi mà mốc trong các văn bản quy hoạch đã được điều chỉnh qua từng giai đoạn. Thứ hai, chi phí sản xuất điện ở vùng biển Việt Nam sẽ ở mức nào khi tính đủ rủi ro bão, chi phí vốn và cảng biển, vì chưa có dự án thực tế để đối chiếu. Thứ ba, tác động tích luỹ của nhiều cụm tua-bin lên nghề cá ven biển và tuyến chim di cư sẽ ra sao.
Để đọc sâu, có thể bắt đầu với lộ trình điện gió ngoài khơi cho Việt Nam của Ngân hàng Thế giới, báo cáo thường niên về điện gió toàn cầu của Hội đồng Năng lượng Gió Toàn cầu, các báo cáo chuyên đề về điện gió ngoài khơi của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, Luật Điện lực sửa đổi năm 2024 cùng các nghị định hướng dẫn, và quy hoạch không gian biển quốc gia. Khi đọc tin về một dự án, nên hỏi: dự án đã đo gió tại chỗ chưa, đã có quyết định giao khu vực biển chưa, điểm đấu nối ở đâu và hợp đồng mua bán điện đã ký chưa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao điện gió ngoài khơi được kỳ vọng ở Việt Nam?
Vì vùng biển phía nam có gió mạnh và đều, thềm lục địa nông ở nhiều nơi thuận lợi cho móng cố định, và gió biển thường bổ sung tốt cho điện mặt trời theo mùa và theo giờ. Các đánh giá quốc tế xếp tiềm năng kỹ thuật ở mức hàng trăm gigawatt.
Điện gió ngoài khơi khác điện gió ven bờ thế nào?
Điện gió ven bờ đặt ở vùng nước rất nông sát bờ, có thể thi công bằng phương tiện đơn giản hơn. Điện gió ngoài khơi đặt xa bờ, nước sâu hơn, gió mạnh hơn, tua-bin lớn hơn, nhưng cần cảng, tàu lắp đặt chuyên dụng và cáp ngầm biển dài.
Bão có phá hỏng tua-bin gió ngoài khơi không?
Bão nhiệt đới là rủi ro thật, nhất là ở miền Trung và miền Bắc. Tua-bin cho vùng bão được thiết kế chịu gió giật mạnh hơn và có chế độ dừng an toàn, nhưng thiết kế này làm tăng chi phí. Đây là một yếu tố khiến vùng biển phía nam được ưu tiên.
Tua-bin gió nổi là gì?
Là tua-bin đặt trên phao nổi được neo xuống đáy biển bằng dây, dùng cho vùng nước quá sâu để đóng móng. Công nghệ này mới ở giai đoạn đầu thương mại hoá, chi phí còn cao hơn móng cố định, nhưng mở ra những vùng biển sâu có gió tốt.
Điện gió ngoài khơi ảnh hưởng ngư dân thế nào?
Khu vực tua-bin có thể hạn chế một số kiểu đánh bắt, gây lo ngại mất ngư trường. Ngược lại, móng tua-bin có thể thành nơi trú của sinh vật biển. Quy hoạch không gian biển sớm, tham vấn cộng đồng và chia sẻ lợi ích là cách các nước thường dùng để giảm xung đột.
Đọc tin về một dự án điện gió ngoài khơi cần chú ý gì?
Nên xem dự án đã đo gió tại chỗ chưa, đã được giao khu vực biển chưa, điểm đấu nối lưới ở đâu và hợp đồng mua bán điện đã ký chưa. Nhiều dự án công bố công suất rất lớn nhưng mới ở bước đề xuất ý tưởng.