Các đập thuỷ điện trên dòng chính và phụ lưu sông Mê Kông giữ lại một phần lớn phù sa trong hồ chứa, làm thay đổi nhịp lũ – cạn tự nhiên và chắn đường di cư của nhiều loài cá; với đồng bằng sông Cửu Long ở cuối nguồn, hệ quả là ít phù sa bồi đắp hơn, bờ sông và bờ biển dễ sạt lở hơn, và nguồn cá tự nhiên chịu áp lực. Nhưng đập không phải nguyên nhân duy nhất: khai thác cát, sụt lún và biến đổi khí hậu cùng tác động, và việc tách riêng phần của từng yếu tố là chỗ khoa học còn nhiều tranh luận.
Bài này chỉ bàn ở góc thuỷ văn, phù sa và sinh thái nghề cá. Đi qua cơ chế sông mang phù sa và cá, những gì hồ chứa làm thay đổi, bằng chứng đã có, các yếu tố khác đang cùng tác động lên đồng bằng, và những câu hỏi còn mở về cách chia sẻ thông tin vận hành trong lưu vực.
Một con sông sống nhờ nhịp lũ và phù sa
Sông Mê Kông dài khoảng bốn nghìn tám trăm cây số, chảy qua sáu nước trước khi đổ ra biển qua đồng bằng sông Cửu Long. Đặc điểm nổi bật của nó là nhịp lũ – cạn theo mùa rất rõ: mùa mưa nước dâng cao, tràn đồng, mùa khô nước rút. Nhịp này quyết định gần như mọi thứ trong hạ lưu, từ thời điểm cá đẻ trứng, mùa gieo trồng, tới lượng phù sa được đưa ra đồng.
Phù sa là các hạt bùn, cát mịn mà dòng sông bào mòn từ núi đồi thượng nguồn rồi chở xuống. Với một đồng bằng trẻ như đồng bằng sông Cửu Long, phù sa vừa là nguồn dinh dưỡng cho đồng ruộng vừa là vật liệu xây nên chính đồng bằng. Trong hàng nghìn năm, đồng bằng lấn ra biển nhờ lượng trầm tích sông mang tới nhiều hơn lượng bị sóng biển cuốn đi. Khi cán cân này đảo chiều, bờ biển và bờ sông bắt đầu bị xói lở.
Một hiện tượng đặc biệt của lưu vực là Biển Hồ Tonle Sap. Vào mùa lũ, nước sông Mê Kông dâng cao đẩy ngược vào hồ làm hồ mở rộng gấp nhiều lần; mùa khô, nước hồ chảy ngược ra sông, bổ sung dòng chảy cho hạ lưu. Hồ là nơi sinh sản và lớn lên của nhiều loài cá trước khi chúng di cư xuống hạ lưu, gồm cả vùng sông nước đồng bằng sông Cửu Long. Nhịp đảo chiều này nhạy cảm với bất kỳ thay đổi nào của dòng chảy mùa lũ.
Hồ chứa thay đổi dòng sông thế nào
Bẫy phù sa. Khi nước sông chảy vào hồ chứa, tốc độ dòng chảy giảm mạnh, phần lớn cát và bùn lắng xuống đáy hồ. Mỗi đập trong một chuỗi bậc thang giữ lại thêm một phần. Đây là cơ chế vật lý đơn giản và rất chắc chắn, điều còn bàn là mức độ cụ thể của từng hồ và cả chuỗi.
Nước đói phù sa. Nước ra khỏi đập đã mất phần lớn phù sa, nên có xu hướng bào mòn lòng sông và bờ sông phía dưới để lấy lại vật liệu. Giới thuỷ văn gọi hiện tượng này bằng một hình ảnh dễ nhớ là nước đói. Lòng sông bị đào sâu và bờ dễ sạt hơn.
San phẳng nhịp lũ – cạn. Hồ chứa giữ nước mùa mưa và xả ra mùa khô để phát điện. Kết quả là lũ nhỏ đi, dòng chảy mùa khô có thể tăng. Với giao thông thuỷ và đẩy mặn mùa khô, lượng nước thêm có mặt tích cực. Nhưng với cá và đồng bãi vốn sống nhờ lũ, lũ nhỏ hơn đồng nghĩa ít bãi đẻ, ít phù sa tràn đồng.
Thay đổi bất thường theo ngày. Vận hành phát điện có thể làm mực nước dao động lên xuống trong ngày hoặc trong tuần, khác với nhịp tự nhiên. Một số đợt nước rút hoặc dâng bất thường ở trung lưu đã được người dân và các nhà khoa học ghi nhận, nhất là khi thông tin vận hành không được chia sẻ kịp thời.
Chắn đường di cư của cá. Nhiều loài cá Mê Kông di cư hàng trăm cây số giữa bãi đẻ và bãi kiếm ăn. Đập trên dòng chính chặn đường này. Thang cá và các công trình cho cá đi qua đã được thử, nhưng hiệu quả với các loài cá nhiệt đới đa dạng, di cư với số lượng rất lớn như ở Mê Kông còn bị nhiều nhà khoa học đặt dấu hỏi.
Bằng chứng về phù sa và nghề cá
Các nghiên cứu về trầm tích sông Mê Kông, gồm cả những phân tích của Ủy hội sông Mê Kông quốc tế và các nhóm đại học, thống nhất ở chiều hướng: lượng phù sa về tới đồng bằng sông Cửu Long đã giảm mạnh so với vài thập kỷ trước. Nhiều ước tính cho rằng lượng hiện nay chỉ còn một phần nhỏ so với trước khi có các chuỗi đập lớn, dù con số cụ thể khác nhau khá nhiều tuỳ trạm đo, giai đoạn và phương pháp. Cần lưu ý số liệu phù sa lịch sử vốn thưa và không đồng nhất, nên so sánh dài hạn luôn có độ bất định.
Về nghề cá, sông Mê Kông là một trong những vùng nghề cá nước ngọt nội địa lớn nhất thế giới, nuôi sống hàng chục triệu người trong lưu vực. Các đánh giá của Ủy hội sông Mê Kông về tác động tích luỹ của phát triển thuỷ điện cảnh báo rằng nếu các kế hoạch đập dòng chính được triển khai đầy đủ, sản lượng cá tự nhiên có thể giảm đáng kể, và nguồn đạm từ cá của người dân phải được bù bằng nguồn khác như chăn nuôi, vốn cần thêm đất và nước.
Điều khó là tách phần giảm cá do đập với phần do đánh bắt quá mức, mất rừng ngập, ô nhiễm và biến đổi khí hậu. Người dân đồng bằng phản ánh cá đồng, cá linh mùa nước nổi ít đi rõ rệt, nhưng đó cũng là giai đoạn đê bao khép kín để làm ba vụ lúa mở rộng, làm mất bãi đẻ tự nhiên trên đồng. Một bài phân tích trung thực phải trình bày cả các nguyên nhân này.
Không chỉ có đập: các yếu tố cùng tác động lên đồng bằng
Đồng bằng sông Cửu Long đang chịu cùng lúc nhiều sức ép. Bảng dưới sắp xếp các yếu tố hay được nhắc trong các nghiên cứu, cơ chế tác động và mức hiểu biết hiện nay, viết ở dạng định tính.
| Yếu tố | Cơ chế | Mức hiểu biết |
|---|---|---|
| Đập thuỷ điện thượng nguồn | Giữ phù sa, đổi nhịp lũ – cạn, chắn cá di cư | Chiều hướng rõ, mức độ còn tranh luận |
| Khai thác cát lòng sông | Lấy trực tiếp cát khỏi lòng sông, làm lòng sông sâu, bờ dễ sạt | Nhiều nghiên cứu coi là yếu tố lớn với sạt lở |
| Khai thác nước ngầm | Làm đất lún, giảm cao độ đồng bằng | Khá chắc là nguyên nhân chính của lún do người |
| Đê bao, kênh rạch nội đồng | Ngăn lũ tràn đồng, giảm phù sa vào ruộng, mất bãi đẻ cá | Rõ ở cấp địa phương |
| Nước biển dâng, biến đổi khí hậu | Tăng xâm nhập mặn, thay đổi mưa | Chắc về chiều hướng, chậm hơn lún |
Nhiều nhà khoa học nhấn mạnh rằng ở cấp đồng bằng, khai thác cát và khai thác nước ngầm là những yếu tố nằm trong tầm kiểm soát trực tiếp của địa phương, có thể hành động ngay mà không cần chờ thay đổi ở thượng nguồn. Nhìn đồng bằng chỉ qua câu chuyện đập là bỏ sót phần lớn bức tranh.
Thông tin vận hành và hợp tác khoa học trong lưu vực
Một hồ chứa vận hành có thông báo trước khác rất nhiều so với một hồ xả nước bất ngờ. Khi dữ liệu mực nước và lịch vận hành được chia sẻ kịp thời, cơ quan dự báo ở hạ lưu có thể cảnh báo người dân, nông dân điều chỉnh lịch thời vụ, ngư dân biết khi nào nước lên xuống bất thường. Ủy hội sông Mê Kông quốc tế, thành lập năm 1995, là diễn đàn chính để các nước hạ lưu chia sẻ dữ liệu thuỷ văn và đánh giá tác động. Những năm gần đây, việc chia sẻ dữ liệu mực nước quanh năm từ các trạm và hồ chứa trong lưu vực đã được mở rộng hơn so với trước.
Bên cạnh đó, các công cụ độc lập dùng ảnh vệ tinh đo diện tích mặt nước hồ chứa và mực nước sông cho phép các nhà nghiên cứu ước tính lượng nước được tích hoặc xả. Những phân tích dựa trên vệ tinh từng gây tranh luận về phương pháp, nhưng chúng cho thấy một xu hướng đáng chú ý: khoa học quan sát từ xa đang làm cho dòng chảy trong lưu vực minh bạch hơn, dù có hay không có số liệu chính thức.
Với người đọc, điểm quan trọng là phân biệt kết luận dựa trên dữ liệu đo đạc với nhận định suy đoán. Những câu khẳng định chắc chắn rằng một đợt hạn hán hay một mùa nước nổi thấp hoàn toàn do đập, hoặc hoàn toàn không liên quan đến đập, thường đơn giản hoá quá mức một hệ thống nhiều nguyên nhân.
Đồng bằng thích ứng ra sao: các hướng đang được bàn
Từ góc độ khoa học và quy hoạch, các hướng sau thường được nêu trong các nghiên cứu và văn bản quy hoạch vùng đồng bằng sông Cửu Long:
- Kiểm soát chặt khai thác cát lòng sông, vì đây là nguồn mất trầm tích có thể giảm ngay trong vùng.
- Giảm khai thác nước ngầm và phát triển cấp nước mặt tập trung để làm chậm sụt lún.
- Mở lại một phần không gian cho lũ ở vùng thượng đồng bằng, để lũ mang phù sa vào ruộng và tạo bãi đẻ cho cá, thay vì khép kín đê bao ở mọi nơi.
- Chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng thuận thiên ở vùng ven biển, như luân canh tôm – lúa, thay vì cố giữ ngọt bằng mọi giá.
- Đầu tư mạng quan trắc phù sa, dòng chảy và nguồn cá để có chuỗi số liệu tin cậy, làm căn cứ cho mọi quyết định sau này.
Tinh thần chung của nhiều văn bản quy hoạch gần đây là sống chung với nước thay vì chống lại nước. Đây là định hướng, còn cách làm cụ thể ở từng tỉnh vẫn là đề tài của nhiều tranh luận về chi phí và sinh kế người dân.
Nguồn để đọc thêm
Ủy hội sông Mê Kông quốc tế công bố các báo cáo về tình trạng lưu vực, các đánh giá tác động tích luỹ của phát triển thuỷ điện và dữ liệu thuỷ văn định kỳ; nghiên cứu tổng hợp mang tên nghiên cứu của Hội đồng, công bố cuối những năm 2010, là tài liệu dài nhưng toàn diện. Các tạp chí khoa học quốc tế về địa mạo, thuỷ văn và nghề cá có nhiều nghiên cứu về trầm tích, khai thác cát và nguồn cá Mê Kông; nên đọc kỹ phần giới hạn dữ liệu.
Trong nước, quy hoạch vùng đồng bằng sông Cửu Long thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến 2050 và Nghị quyết của Chính phủ về phát triển bền vững đồng bằng thích ứng với biến đổi khí hậu năm 2017 trình bày quan điểm thuận thiên. Các viện như Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam, Đại học Cần Thơ có nhiều nghiên cứu về phù sa, sạt lở và nghề cá ở đồng bằng.
Câu hỏi thường gặp
Đập thuỷ điện làm giảm phù sa về đồng bằng như thế nào?
Khi nước chảy vào hồ chứa, tốc độ dòng chảy giảm mạnh nên cát và bùn lắng xuống đáy hồ. Mỗi đập trong chuỗi giữ lại thêm một phần, nên nước về tới hạ lưu mang ít phù sa hơn nhiều so với dòng sông tự nhiên.
Sạt lở bờ sông ở đồng bằng có phải chỉ do đập không?
Không. Nhiều nghiên cứu cho thấy khai thác cát lòng sông là yếu tố lớn với sạt lở, cùng với nước nghèo phù sa từ thượng nguồn, sụt lún do bơm nước ngầm và tải trọng công trình ven sông. Các yếu tố này tác động cùng lúc.
Đập có mặt tích cực nào với hạ lưu không?
Có. Hồ chứa xả nước vào mùa khô có thể làm tăng dòng chảy mùa khô, hỗ trợ đẩy mặn và giao thông thuỷ. Đồng thời hồ giảm bớt lũ lớn. Đổi lại, lũ nhỏ hơn cũng có nghĩa ít phù sa tràn đồng và ít bãi đẻ cho cá.
Vì sao cá linh mùa nước nổi ngày càng ít?
Có nhiều nguyên nhân cùng lúc: đường di cư bị chắn, nhịp lũ thay đổi, đê bao khép kín làm mất bãi đẻ trên đồng, đánh bắt cá non và ô nhiễm. Tách riêng phần của từng nguyên nhân là việc khoa học còn chưa làm được chính xác.
Biển Hồ Tonle Sap liên quan gì tới đồng bằng sông Cửu Long?
Mùa lũ, nước sông Mê Kông đẩy ngược vào hồ, hồ trở thành nơi sinh sản và nuôi lớn của nhiều loài cá. Mùa khô, nước hồ chảy ra sông bổ sung dòng chảy cho hạ lưu. Thay đổi lũ thượng nguồn ảnh hưởng tới nhịp này và tới nguồn cá xuống đồng bằng.
Có thể làm gì ngay ở đồng bằng mà không phụ thuộc thượng nguồn?
Các nghiên cứu thường nêu việc kiểm soát khai thác cát, giảm bơm nước ngầm, mở lại không gian cho lũ ở vùng thượng đồng bằng và chuyển đổi sản xuất thuận thiên ven biển. Đây là những yếu tố nằm trong tầm kiểm soát của địa phương.