ChuyenSau.comChuyên Sâu
Vũ trụ và khám phá không gian

Việt Nam và công nghệ vũ trụ: các vệ tinh đã phóng và hướng phát triển

Từ chuyến bay của Phạm Tuân năm 1980 tới vệ tinh viễn thông VINASAT và chuỗi vệ tinh nhỏ do kỹ sư trong nước làm: phân tích chặng đường và các lựa chọn phía trước.

Young Vietnamese engineers in cleanroom suits seen from behind assembling a small cube satellite on a test stand, bright white lab lighting, gloved hands and tools in focus

Việt Nam đã có hai vệ tinh viễn thông địa tĩnh, một vệ tinh quan sát Trái Đất và một chuỗi vệ tinh nhỏ do kỹ sư trong nước thiết kế, tất cả được phóng nhờ tên lửa của đối tác nước ngoài. Hướng phát triển được nêu trong các văn bản chiến lược tập trung vào làm chủ thiết kế và chế tạo vệ tinh nhỏ, ứng dụng dữ liệu vệ tinh cho nông nghiệp, tài nguyên, thiên tai, và xây dựng đội ngũ nhân lực, hơn là tự phát triển tên lửa phóng.

Bài này đi qua các mốc chính theo thứ tự thời gian, phân biệt rõ vệ tinh mua từ nước ngoài với vệ tinh tự thiết kế, phân tích các nút thắt về nhân lực, hạ tầng thử nghiệm và thị trường ứng dụng, và nêu các luận điểm về hướng đi phía trước. Phần chính sách được trình bày theo luận điểm và bằng chứng, người đọc cần tra văn bản hiện hành khi cần thông tin chính thức.

Mốc đầu tiên: người Việt Nam bay vào vũ trụ

Tháng 7 năm 1980, phi công Phạm Tuân bay lên trạm quỹ đạo Salyut 6 cùng một phi hành gia Liên Xô trong khuôn khổ chương trình hợp tác vũ trụ Interkosmos, trở thành người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ. Trong chuyến bay khoảng một tuần, phi hành đoàn thực hiện một số thí nghiệm khoa học, trong đó có chụp ảnh lãnh thổ Việt Nam từ quỹ đạo và thí nghiệm sinh học.

Chuyến bay có ý nghĩa biểu tượng lớn và để lại một số kết quả khoa học ban đầu, nhưng không trực tiếp hình thành một ngành công nghiệp vũ trụ trong nước. Phải gần ba mươi năm sau, khi nhu cầu viễn thông và quan sát Trái Đất tăng lên, Việt Nam mới bắt đầu sở hữu vệ tinh riêng. Khoảng cách này cho thấy một chuyến bay có người khác hẳn với năng lực công nghệ bền vững, thứ cần đầu tư liên tục vào con người và hạ tầng.

Ngày nay chuyến bay năm 1980 vẫn thường được nhắc tới trong giáo dục khoa học như một nguồn cảm hứng. Với người làm chính sách, bài học là các dự án mang tính biểu tượng có giá trị khi chúng được nối tiếp bằng chương trình dài hạn, có mục tiêu ứng dụng cụ thể.

Vệ tinh viễn thông: mua để dùng và học vận hành

VINASAT-1 và VINASAT-2. Hai vệ tinh viễn thông địa tĩnh được phóng năm 2008 và năm 2012, do doanh nghiệp viễn thông nhà nước sở hữu và vận hành. Chúng được chế tạo bởi nhà sản xuất nước ngoài và phóng bằng tên lửa nước ngoài theo hợp đồng trọn gói. Mục đích chính là bảo đảm vị trí quỹ đạo và tần số cho Việt Nam, phục vụ truyền hình, điện thoại, internet cho vùng sâu vùng xa và hải đảo.

Giá trị của vị trí quỹ đạo. Vị trí trên quỹ đạo địa tĩnh và tần số đi kèm là tài nguyên hữu hạn, được phân bổ qua Liên minh Viễn thông Quốc tế. Một quốc gia đăng ký mà không đưa vệ tinh lên đúng hạn có thể mất quyền sử dụng. Đây là lý do nhiều nước đầu tư vệ tinh viễn thông sớm dù có thể thuê dịch vụ của nước khác.

Năng lực học được. Mua vệ tinh trọn gói không chuyển giao công nghệ chế tạo, nhưng giúp hình thành đội ngũ vận hành, điều khiển vệ tinh từ trạm mặt đất và kinh doanh dịch vụ. Đây là năng lực thực tế, dù khác với năng lực thiết kế.

Câu hỏi về thế hệ tiếp theo. Vệ tinh địa tĩnh có tuổi thọ thiết kế khoảng mười lăm năm. Thế hệ thay thế phải cân nhắc trong bối cảnh internet vệ tinh quỹ đạo thấp phát triển nhanh và cáp quang phủ rộng hơn. Đây là quyết định đầu tư lớn, chi tiết người đọc cần theo dõi qua thông tin chính thức.

Vệ tinh quan sát Trái Đất: VNREDSat-1 và dự án radar

VNREDSat-1, vệ tinh quan sát Trái Đất quang học đầu tiên của Việt Nam, được phóng năm 2013 bằng tên lửa của châu Âu, do đối tác Pháp chế tạo với sự tham gia đào tạo kỹ sư Việt Nam. Vệ tinh cung cấp ảnh phục vụ giám sát tài nguyên, môi trường, thiên tai và quy hoạch. Việc có vệ tinh riêng cho phép chủ động lập lịch chụp những vùng cần theo dõi, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào dữ liệu mua hoặc dữ liệu miễn phí của nước khác.

Bước tiếp theo được công bố là vệ tinh radar trong khuôn khổ hợp tác với Nhật Bản. Radar quan trọng với Việt Nam vì khí hậu nhiều mây, như đã phân tích ở bài về vệ tinh quan sát Trái Đất cùng chuyên mục. Dự án gắn với Trung tâm Vũ trụ Việt Nam ở Khu Công nghệ cao Hoà Lạc, nơi được đầu tư phòng thử nghiệm và lắp ráp vệ tinh. Thời điểm phóng và thông số cụ thể nên tra theo công bố chính thức mới nhất.

Một tranh luận thường gặp là có cần vệ tinh quan sát riêng khi dữ liệu quốc tế miễn phí ngày càng tốt. Luận điểm ủng hộ: chủ động lịch chụp khi khủng hoảng, độ phân giải phù hợp nhu cầu quốc gia, an ninh dữ liệu và xây dựng năng lực. Luận điểm thận trọng: chi phí đầu tư và vận hành cao, cần bảo đảm dữ liệu được dùng thực sự trong quản lý để tương xứng. Cả hai luận điểm đều có cơ sở và thường dẫn tới phương án kết hợp.

Các vệ tinh nhỏ do kỹ sư Việt Nam thiết kế

Song song với vệ tinh mua trọn gói, các nhóm trong nước đã tự thiết kế và chế tạo một số vệ tinh nhỏ. Bảng dưới liệt kê các mốc thường được nhắc tới trong thông tin công khai.

Vệ tinhNăm đưa lên quỹ đạoĐặc điểmÝ nghĩa
F-12012Vệ tinh siêu nhỏ do một nhóm kỹ sư doanh nghiệp tư nhân làm, thả từ Trạm Vũ trụ Quốc tếNỗ lực đầu tiên của khối tư nhân
PicoDragon2013Vệ tinh cỡ khối lập phương, thả từ Trạm Vũ trụ Quốc tếSản phẩm đầu tiên của Trung tâm Vũ trụ Việt Nam
MicroDragon2019Vệ tinh quan sát cỡ nhỏ, kỹ sư Việt Nam thiết kế tại Nhật BảnThử chụp ảnh vùng ven biển phục vụ nuôi trồng thuỷ sản
NanoDragon2021Vệ tinh cỡ khối lập phương, phóng bằng tên lửa Nhật BảnThử nghiệm thu tín hiệu nhận dạng tàu biển

Các vệ tinh nhỏ không có giá trị thương mại lớn, nhưng là bài tập thực tế để đội ngũ trong nước làm trọn vòng thiết kế, chế tạo, thử nghiệm, phóng và vận hành. Mỗi vòng như vậy tích luỹ kinh nghiệm cho dự án lớn hơn.

Nút thắt: nhân lực, thử nghiệm và người dùng dữ liệu

Nút thắt đầu tiên là nhân lực. Ngành vũ trụ cần kỹ sư điện tử, cơ khí, phần mềm nhúng, điều khiển, viễn thám, cùng kinh nghiệm thực tế mà chỉ có được qua nhiều dự án. Nhiều kỹ sư Việt Nam được đào tạo ở nước ngoài, và việc giữ chân họ khi quay về phụ thuộc vào việc có dự án đủ thường xuyên và môi trường làm việc cạnh tranh được.

Nút thắt thứ hai là hạ tầng thử nghiệm. Vệ tinh phải qua thử rung, thử chân không nhiệt, thử tương thích điện từ trước khi phóng. Các phòng thử này đắt và cần được dùng đủ nhiều để có hiệu quả. Đầu tư ở Hoà Lạc giải quyết một phần, câu hỏi tiếp theo là có đủ dự án trong nước và khách hàng khu vực để dùng hết công suất hay không.

Nút thắt thứ ba, ít được chú ý nhất, là người dùng dữ liệu. Giá trị của một vệ tinh quan sát nằm ở chỗ ngành nông nghiệp, tài nguyên môi trường, phòng chống thiên tai có thực sự đưa dữ liệu vào quy trình làm việc hay không. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các chương trình vũ trụ thành công ở nước đang phát triển thường bắt đầu từ nhu cầu cụ thể của người dùng, rồi mới tới vệ tinh.

Hướng phát triển: các luận điểm đang được bàn

Chiến lược phát triển và ứng dụng khoa học công nghệ vũ trụ được phê duyệt đầu thập niên 2020 đặt mục tiêu làm chủ một số công nghệ vệ tinh nhỏ, phát triển ứng dụng và nâng cao năng lực trong nước. Ngoài ra, một số doanh nghiệp lớn trong nước cũng đã công bố quan tâm tới lĩnh vực vệ tinh. Người đọc nên tra văn bản và công bố hiện hành để biết mục tiêu cụ thể, vì kế hoạch có thể được điều chỉnh.

Các luận điểm thường gặp trong thảo luận chuyên môn gồm: tập trung vào ứng dụng và dữ liệu, vì đây là nơi tạo ra giá trị trực tiếp; tham gia chuỗi cung ứng linh kiện và phần mềm cho ngành vũ trụ thế giới, tận dụng lợi thế điện tử đang có; hợp tác khu vực Đông Nam Á để chia sẻ hạ tầng thử nghiệm và dữ liệu; và theo dõi xu hướng internet vệ tinh quỹ đạo thấp để có chính sách phù hợp về tần số, cấp phép.

Không có lộ trình nào đúng cho mọi nước. Các nước có ngành vũ trụ mới nổi trong khu vực đã chọn những cách khác nhau, từ tập trung vệ tinh viễn thông tới đầu tư mạnh vào vệ tinh quan sát. Đánh giá một lựa chọn nên dựa trên mục tiêu ứng dụng rõ ràng, chi phí trọn vòng đời và khả năng duy trì đội ngũ, hơn là số vệ tinh đã phóng.

Nguồn để đọc thêm

Các nguồn ghi bằng tên tổ chức và loại tài liệu, tìm bằng công cụ tìm kiếm.

  • Trang thông tin của Trung tâm Vũ trụ Việt Nam thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, có thông tin về các vệ tinh nhỏ và dự án Hoà Lạc.
  • Văn bản chiến lược phát triển và ứng dụng khoa học công nghệ vũ trụ trên cổng thông tin văn bản pháp luật của Chính phủ.
  • Thông tin về hệ thống vệ tinh VINASAT do đơn vị vận hành công bố.
  • Tài liệu của Cơ quan Thám hiểm Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA) về chương trình thả vệ tinh nhỏ từ Trạm Vũ trụ Quốc tế và hợp tác khu vực.
  • Tài liệu lịch sử về chương trình Interkosmos và chuyến bay năm 1980, có trong các bảo tàng và ấn phẩm khoa học phổ thông trong nước.

Khi đọc tin về một vệ tinh Việt Nam, nên phân biệt rõ vệ tinh được mua trọn gói, vệ tinh hợp tác chế tạo và vệ tinh tự thiết kế, vì mỗi loại nói lên một mức năng lực khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Việt Nam có bao nhiêu vệ tinh?

Việt Nam có hai vệ tinh viễn thông địa tĩnh VINASAT, vệ tinh quan sát VNREDSat-1 và một số vệ tinh nhỏ do kỹ sư trong nước thiết kế, phần lớn đã kết thúc nhiệm vụ do tuổi thọ ngắn. Số lượng thay đổi theo thời gian nên cần tra thông tin chính thức mới nhất.

Việt Nam có tự chế tạo được vệ tinh không?

Việt Nam đã tự thiết kế và chế tạo một số vệ tinh nhỏ cỡ vài ki-lô-gam tới vài chục ki-lô-gam. Các vệ tinh lớn như vệ tinh viễn thông địa tĩnh hiện vẫn mua từ nhà sản xuất nước ngoài. Năng lực đang được xây dựng dần qua các dự án.

Người Việt Nam đầu tiên bay vào vũ trụ là ai?

Đó là Anh hùng Phạm Tuân, bay lên trạm quỹ đạo Salyut 6 vào tháng 7 năm 1980 trong chương trình hợp tác Interkosmos. Ông là người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ, và chuyến bay đến nay vẫn là mốc biểu tượng của khoa học vũ trụ Việt Nam.

Học ngành gì để làm trong lĩnh vực vũ trụ ở Việt Nam?

Các ngành liên quan gồm điện tử viễn thông, cơ khí, kỹ thuật hàng không vũ trụ, công nghệ thông tin, vật lý, địa chất và viễn thám. Một số trường đại học trong nước đã có chương trình về công nghệ vũ trụ, nên tìm hiểu thông tin tuyển sinh hiện hành của từng trường.

Vì sao Việt Nam không tự làm tên lửa phóng vệ tinh?

Tên lửa phóng quỹ đạo đòi hỏi đầu tư rất lớn, công nghệ phức tạp và có những hạn chế quốc tế về chuyển giao công nghệ tên lửa. Hướng được nhiều chuyên gia đề xuất là tập trung vào vệ tinh và ứng dụng, thuê dịch vụ phóng từ đối tác.

Dữ liệu vệ tinh Việt Nam được dùng vào việc gì?

Dữ liệu được dùng cho giám sát tài nguyên, môi trường, nông nghiệp, quy hoạch và hỗ trợ ứng phó thiên tai. Vệ tinh viễn thông phục vụ truyền hình, internet và liên lạc cho vùng sâu vùng xa, hải đảo và tàu biển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138