Hội chứng Kessler là kịch bản trong đó mật độ vật thể ở một tầng quỹ đạo cao tới mức va chạm giữa chúng tạo ra mảnh vỡ, mảnh vỡ lại gây thêm va chạm, và số lượng tự tăng ngay cả khi con người ngừng phóng. Kịch bản này được nhà khoa học Donald Kessler của NASA cùng cộng sự mô tả năm 1978. Nó không phải một thảm hoạ xảy ra trong một ngày như trên phim, mà là một quá trình chậm có thể kéo dài nhiều thập kỷ, khiến việc dùng một số độ cao quỹ đạo ngày càng tốn kém và rủi ro.
Giới nghiên cứu hiện chưa thống nhất là quỹ đạo thấp đã vượt ngưỡng tự duy trì hay chưa, nhưng nhiều mô hình cho thấy một số dải độ cao đã ở gần ngưỡng đó. Bài này phân tích cơ chế vật lý, các sự kiện đã làm tăng mạnh lượng mảnh vỡ, cách theo dõi, những giải pháp đang thử và vì sao việc dọn rác khó hơn nhiều so với việc không xả rác.
Cơ chế: vì sao một mảnh nhỏ cũng nguy hiểm
Ở quỹ đạo thấp, vật thể bay với tốc độ khoảng bảy đến tám ki-lô-mét mỗi giây, nhanh gấp nhiều lần viên đạn súng trường. Hai vật thể trên hai quỹ đạo khác nhau có thể gặp nhau với tốc độ tương đối lên tới khoảng mười ki-lô-mét mỗi giây. Ở tốc độ đó, động năng của một mảnh kim loại cỡ quả óc chó tương đương một vụ nổ nhỏ, đủ phá huỷ một vệ tinh. Một mảnh vài mi-li-mét có thể làm thủng tấm pin mặt trời hoặc hỏng một thiết bị nhạy.
Khi hai vật thể lớn va nhau, chúng không chỉ vỡ làm đôi mà vỡ thành hàng trăm đến hàng nghìn mảnh đủ lớn để theo dõi, cộng với rất nhiều mảnh nhỏ hơn. Các mảnh này toả ra trên nhiều quỹ đạo khác nhau quanh quỹ đạo ban đầu, dần dần phủ thành một lớp vỏ quanh Trái Đất ở độ cao đó. Mỗi mảnh mới lại là một vật thể có thể va chạm tiếp.
Thứ duy nhất tự dọn được quỹ đạo thấp là lực cản của khí quyển mỏng, kéo vật thể dần xuống rồi cháy. Lực cản mạnh ở độ cao thấp và yếu dần khi lên cao. Dưới khoảng năm trăm ki-lô-mét, một mảnh vỡ có thể rơi sau vài năm. Ở khoảng tám trăm đến một nghìn ki-lô-mét, thời gian có thể lên tới hàng thế kỷ. Hội chứng Kessler xảy ra khi tốc độ va chạm sinh mảnh mới nhanh hơn tốc độ khí quyển dọn đi, và điều này dễ xảy ra nhất ở những tầng cao, đông vệ tinh.
Những sự kiện đã làm lượng mảnh vỡ tăng vọt
Vụ va chạm vệ tinh năm 2009. Một vệ tinh viễn thông thương mại đang hoạt động va vào một vệ tinh quân sự cũ đã ngừng hoạt động ở độ cao khoảng tám trăm ki-lô-mét trên vùng Siberia. Đây là vụ va chạm ngẫu nhiên đầu tiên giữa hai vệ tinh nguyên vẹn được ghi nhận, sinh ra hơn hai nghìn mảnh đủ lớn để theo dõi, nhiều mảnh vẫn còn trên quỹ đạo tới nay.
Các vụ thử vũ khí chống vệ tinh. Năm 2007 và năm 2021, hai vụ thử phá huỷ vệ tinh của chính nước thử bằng tên lửa từ mặt đất tạo ra hàng nghìn mảnh theo dõi được. Vụ năm 2021 khiến phi hành đoàn trên Trạm Vũ trụ Quốc tế phải vào khoang tàu trú ẩn. Từ năm 2022, nhiều quốc gia tuyên bố tự nguyện không thử loại vũ khí phá huỷ trực tiếp này.
Tầng tên lửa và vệ tinh chết bỏ lại. Phần lớn khối lượng rác vũ trụ không phải mảnh nhỏ mà là các tầng tên lửa đã dùng xong và vệ tinh hết đời bị bỏ lại trên quỹ đạo. Chúng to, nặng, không điều khiển được, và nếu va nhau sẽ sinh ra lượng mảnh vỡ lớn nhất. Giới nghiên cứu coi đây là nhóm cần ưu tiên đưa xuống.
Các vụ nổ tự phát. Nhiên liệu còn sót lại trong tầng tên lửa hoặc pin trong vệ tinh cũ có thể nổ sau nhiều năm. Đây là lý do các quy định hiện nay yêu cầu "thụ động hoá" vệ tinh khi hết đời: xả hết nhiên liệu, ngắt pin để không còn năng lượng tích trữ.
Đếm và theo dõi: chúng ta biết được bao nhiêu
Mạng radar và kính quang học mặt đất theo dõi thường xuyên các vật thể từ khoảng mười xen-ti-mét trở lên ở quỹ đạo thấp, con số đã lên hàng chục nghìn. Các mô hình thống kê của Cơ quan Vũ trụ châu Âu ước tính còn khoảng hơn một triệu mảnh từ một tới mười xen-ti-mét và hàng trăm triệu mảnh nhỏ hơn, phần lớn không theo dõi riêng từng mảnh được. Các con số này là ước lượng từ mô hình và đo mẫu, có khoảng sai số đáng kể, và được cập nhật hằng năm.
Khoảng trống lớn nhất nằm ở nhóm mảnh cỡ một đến mười xen-ti-mét: đủ lớn để phá huỷ vệ tinh, nhưng quá nhỏ để theo dõi và né tránh. Vệ tinh không thể cơ động tránh một vật mà nó không biết vị trí. Lớp che chắn trên một số tàu, như tấm đệm nhiều lớp trên Trạm Vũ trụ Quốc tế, chỉ chống được mảnh rất nhỏ.
Khi có cảnh báo tiếp cận gần với một vật thể theo dõi được, nhà khai thác phải cân nhắc có cơ động hay không. Mỗi lần cơ động tốn nhiên liệu, làm gián đoạn nhiệm vụ, và quyết định dựa trên xác suất va chạm có độ bất định. Với các chòm hàng nghìn vệ tinh, số cảnh báo lớn tới mức phải dùng hệ thống tự động. Việc chia sẻ dữ liệu quỹ đạo giữa các nhà khai thác và các quốc gia là điều kiện để hệ thống này chạy tốt, nhưng hiện vẫn chưa có cơ chế bắt buộc chung toàn cầu.
Các giải pháp đang được thử và giới hạn của chúng
Có hai nhóm giải pháp: không xả thêm rác và dọn rác đã có. Nhóm thứ nhất rẻ và hiệu quả hơn nhiều, nhóm thứ hai cần thiết với các vật thể lớn đã bị bỏ lại.
| Giải pháp | Cách làm | Giới hạn |
|---|---|---|
| Hạ quỹ đạo khi hết đời | Vệ tinh giữ nhiên liệu để tự đưa mình xuống thấp và cháy trong khí quyển trong vài năm | Vệ tinh hỏng đột ngột không tự hạ được |
| Thụ động hoá | Xả nhiên liệu, ngắt pin để tránh nổ sau này | Không làm giảm số vật thể, chỉ tránh sinh mảnh mới |
| Quỹ đạo nghĩa địa | Vệ tinh địa tĩnh hết đời đẩy lên cao hơn vài trăm ki-lô-mét | Chỉ dùng được cho quỹ đạo rất cao |
| Tàu dọn rác chủ động | Tàu bắt vật thể bằng tay máy, lưới hoặc bám từ tính rồi kéo xuống | Đắt, mỗi chuyến một vài vật thể, khó với vật đang quay |
| Thiết bị kéo xuống gắn sẵn | Cánh buồm cản khí quyển hoặc dây điện động mở ra khi hết đời | Chủ yếu cho vệ tinh nhỏ, phải gắn từ khi chế tạo |
| Theo dõi và chia sẻ dữ liệu tốt hơn | Thêm radar, kính quan sát và trao đổi vị trí giữa các nhà khai thác | Chưa phát hiện được mảnh dưới mười xen-ti-mét đều đặn |
Các nghiên cứu mô phỏng thường đi tới cùng một kết luận: tuân thủ nghiêm việc hạ quỹ đạo khi hết đời gần như là điều kiện cần, và nếu muốn ổn định một số tầng quỹ đạo đông nhất thì còn phải chủ động đưa xuống một số vật thể lớn mỗi năm.
Tranh luận còn mở: đã quá ngưỡng chưa
Một nhóm nhà nghiên cứu cho rằng một số dải độ cao, đặc biệt quanh bảy trăm tới chín trăm ki-lô-mét, đã ở mức mà va chạm sẽ tiếp tục tăng dù không phóng thêm gì. Nhóm khác cho rằng với tỉ lệ hạ quỹ đạo khi hết đời cao và vài nhiệm vụ dọn rác, tình hình vẫn kiểm soát được. Sự khác biệt chủ yếu đến từ giả định đầu vào của mô hình: tỉ lệ tuân thủ, số vệ tinh phóng trong tương lai, tần suất nổ tự phát.
Sự xuất hiện của các chòm vệ tinh hàng chục nghìn chiếc làm tranh luận phức tạp thêm. Một mặt, chúng bay thấp và thường được thiết kế để hạ quỹ đạo nhanh. Mặt khác, chỉ cần một tỉ lệ nhỏ vệ tinh hỏng không tự hạ được, con số tuyệt đối đã lớn. Mức độ tuân thủ thực tế của từng nhà khai thác là thứ cần đo bằng dữ liệu, không phải tin vào cam kết.
Vấn đề còn có khía cạnh công bằng. Các quốc gia mới bước vào lĩnh vực vũ trụ, trong đó có Việt Nam, có thể phải gánh chi phí tránh va chạm và che chắn cao hơn trên những quỹ đạo đã bị làm đông bởi những bên đi trước. Đây là lý do nhiều nước đang phát triển ủng hộ quy tắc quốc tế rõ ràng hơn thay vì chỉ dựa vào cam kết tự nguyện.
Nguồn để đọc thêm
Các nguồn dưới đây ghi bằng tên tổ chức và loại tài liệu, tìm bằng công cụ tìm kiếm. Chú ý năm công bố vì số liệu thay đổi hằng năm.
- Báo cáo thường niên về môi trường vũ trụ của Cơ quan Vũ trụ châu Âu, có số liệu vật thể theo độ cao, theo nguồn gốc và mức tuân thủ quy định hết đời.
- Văn phòng Chương trình Mảnh vỡ Quỹ đạo của NASA, có bản tin định kỳ và mô hình môi trường mảnh vỡ.
- Ủy ban Điều phối Mảnh vỡ Vũ trụ Liên cơ quan (IADC), nơi các cơ quan vũ trụ lớn thống nhất hướng dẫn giảm thiểu mảnh vỡ.
- Văn phòng Liên Hợp Quốc về các vấn đề vũ trụ (UNOOSA), có các hướng dẫn giảm thiểu mảnh vỡ và hướng dẫn bền vững dài hạn cho hoạt động vũ trụ.
- Bài báo gốc năm 1978 của Donald Kessler và Burton Cour-Palais trên một tạp chí địa vật lý, cùng các bài nhìn lại của chính tác giả nhiều năm sau.
Khi đọc tin "sắp xảy ra hội chứng Kessler", nên tìm xem tin dựa trên mô hình nào, giả định gì, và có so sánh với các mô hình khác không. Tin chỉ dẫn một kịch bản xấu nhất thường thiếu bối cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Hội chứng Kessler có làm con người mắc kẹt trên Trái Đất không?
Theo phần lớn phân tích hiện nay thì không. Kịch bản thực tế là một số dải độ cao trở nên rủi ro và tốn kém để dùng lâu dài. Tên lửa vẫn có thể bay xuyên qua nhanh, vì thời gian đi qua một lớp mảnh vỡ ngắn hơn nhiều so với một vệ tinh ở lại đó nhiều năm.
Rác vũ trụ có rơi xuống Việt Nam không?
Mảnh vỡ vào lại khí quyển ở khắp nơi trên Trái Đất, phần lớn rơi xuống biển hoặc vùng không người vì đó là phần lớn bề mặt hành tinh. Đã có những mảnh kim loại được tìm thấy ở nhiều nước. Nếu thấy vật lạ nghi rơi từ trên cao, nên báo chính quyền địa phương và không tự chạm vào.
Vì sao không bắn rác vũ trụ bằng tia laser?
Ý tưởng dùng laser mặt đất đẩy nhẹ mảnh vỡ cho rơi nhanh hơn đã được nghiên cứu. Khó khăn gồm công suất cần rất lớn, phải nhắm chính xác vật thể nhỏ bay rất nhanh, và lo ngại công nghệ đó có thể dùng như vũ khí chống vệ tinh, nên chưa được triển khai.
Ai trả tiền để dọn rác vũ trụ?
Hiện chủ yếu là các cơ quan vũ trụ tài trợ các nhiệm vụ trình diễn công nghệ. Chưa có cơ chế quốc tế buộc bên tạo ra rác phải trả chi phí dọn. Một số đề xuất chính sách bàn tới phí sử dụng quỹ đạo hoặc ký quỹ khi cấp phép, nhưng còn ở mức thảo luận.
Trạm Vũ trụ Quốc tế tránh rác vũ trụ thế nào?
Trạm được theo dõi liên tục, khi một vật thể theo dõi được có xác suất va chạm vượt ngưỡng, trạm dùng động cơ của tàu ghép nối để đổi nhẹ quỹ đạo. Với mảnh quá nhỏ không theo dõi được, trạm dựa vào lớp che chắn nhiều lớp ở các khoang quan trọng.
Vệ tinh nhỏ của trường đại học có làm tăng rác vũ trụ không?
Vệ tinh nhỏ thường được thả ở độ cao thấp và tự rơi sau vài tháng đến vài năm, nên tác động lâu dài nhỏ. Tuy vậy chúng vẫn phải đăng ký, theo dõi được và tuân thủ hướng dẫn giảm thiểu mảnh vỡ như mọi vệ tinh khác.