Kính viễn vọng James Webb đã cho thấy ba điều làm các nhà thiên văn phải viết lại một phần sách giáo khoa: có những thiên hà sáng và trưởng thành từ rất sớm sau Vụ Nổ Lớn, khí quyển của hành tinh quanh ngôi sao khác đo được thành phần hoá học chi tiết, và độ vênh trong cách đo tốc độ giãn nở của vũ trụ không biến mất khi đo kỹ hơn. Phần lớn phát hiện của Webb không lật đổ mô hình vũ trụ học chuẩn, nhưng buộc mô hình đó phải giải thích những thứ nó từng coi là hiếm.
Bài này đi qua cách Webb nhìn được những thứ mà kính Hubble không nhìn được, các nhóm phát hiện chính, mức chắc chắn của từng nhóm, những tranh luận còn mở, và vì sao một kính đặt cách Trái Đất khoảng một triệu rưỡi ki-lô-mét lại liên quan tới sinh viên và người làm khoa học ở Việt Nam. Cuối bài có danh sách nguồn để đọc thêm, ghi bằng tên tổ chức và loại tài liệu.
Vì sao Webb nhìn được thứ Hubble không nhìn được
Webb được phóng vào ngày 25 tháng 12 năm 2021, là dự án chung của cơ quan vũ trụ Mỹ (NASA), châu Âu (ESA) và Canada (CSA). Điểm khác căn bản so với Hubble không nằm ở chỗ "to hơn" mà ở dải ánh sáng nó thu. Hubble mạnh nhất ở ánh sáng nhìn thấy và tử ngoại, còn Webb được thiết kế cho ánh sáng hồng ngoại. Vũ trụ đang giãn nở, nên ánh sáng của những thiên hà rất xa bị kéo dài bước sóng trên đường đi, gọi là dịch chuyển đỏ. Ánh sáng xanh phát ra từ một thiên hà thời sơ khai, sau hơn mười ba tỉ năm, tới Trái Đất đã trở thành hồng ngoại. Muốn thấy thời kỳ đó, bắt buộc phải có kính hồng ngoại đủ nhạy.
Hồng ngoại cũng là bức xạ nhiệt. Một chiếc kính ấm sẽ tự "chói" trong chính dải sóng nó cần đo. Vì vậy Webb được đặt quanh điểm Lagrange thứ hai của hệ Mặt Trời – Trái Đất, phía đối diện Mặt Trời, và che bằng một tấm chắn nắng năm lớp rộng cỡ một sân quần vợt. Phía tối của tấm chắn giữ gương và thiết bị ở nhiệt độ rất thấp. Gương chính rộng khoảng 6,5 mét, ghép từ 18 mảnh lục giác phủ vàng, vì vàng phản xạ hồng ngoại rất tốt.
Ngoài việc chụp ảnh, phần đóng góp lớn nhất của Webb là quang phổ: tách ánh sáng thành từng bước sóng để đọc thành phần hoá học, nhiệt độ, tốc độ của vật thể. Một bức ảnh đẹp gây chú ý trên mạng xã hội, nhưng các bài báo khoa học quan trọng nhất thường dựa trên những đường phổ trông rất khô khan.
Phát hiện thứ nhất: thiên hà sơ khai sáng và nhiều hơn dự đoán
Điều đã thấy. Ngay từ các đợt quan sát đầu, Webb tìm được nhiều ứng viên thiên hà ở thời điểm vũ trụ mới vài trăm triệu năm tuổi. Một số đã được xác nhận khoảng cách bằng quang phổ, tức là chắc chắn hơn nhiều so với ước lượng từ màu sắc ảnh chụp. Điều gây bất ngờ là số lượng thiên hà sáng ở giai đoạn này nhiều hơn mức các mô hình trước đó dự báo.
Điều từng bị thổi phồng. Năm 2022, nhiều dòng tít viết rằng Webb "phá vỡ" thuyết Vụ Nổ Lớn. Đây là cách đọc sai. Một phần ứng viên ban đầu sau đó được đo lại và hoá ra gần hơn, một phần khối lượng ước tính bị điều chỉnh xuống khi hiểu rõ hơn về bụi và về cách sao trẻ phát sáng. Không có bằng chứng nào cho thấy vũ trụ không bắt đầu từ trạng thái nóng đặc như mô hình chuẩn mô tả.
Điều thật sự còn mở. Câu hỏi còn lại là tốc độ hình thành sao thời sơ khai. Có thể khí nguội nhanh hơn, có thể sao đầu tiên nặng hơn và sáng hơn sao ngày nay, có thể lỗ đen trung tâm đóng góp ánh sáng nhiều hơn tưởng. Mỗi giả thuyết dẫn tới dự đoán khác nhau, và các đợt quan sát tiếp theo được thiết kế để phân biệt chúng.
Những chấm đỏ nhỏ. Webb còn phát hiện một nhóm vật thể đỏ, rất nhỏ gọn ở vũ trụ sơ khai mà giới nghiên cứu gọi nôm na là "chấm đỏ nhỏ". Chúng có thể là thiên hà đặc bụi, có thể là lỗ đen đang hút vật chất mạnh, hoặc một dạng vật thể chưa có tên. Đây là ví dụ rõ cho thấy một công cụ mới thường đặt ra câu hỏi mới trước khi trả lời câu hỏi cũ.
Phát hiện thứ hai: đọc khí quyển của hành tinh quanh ngôi sao khác
Khi một hành tinh đi ngang qua trước ngôi sao của nó, một phần nhỏ ánh sáng sao xuyên qua lớp khí quyển hành tinh trước khi tới kính. Các phân tử trong khí quyển hấp thụ những bước sóng riêng, để lại "dấu vân tay" trên quang phổ. Kỹ thuật này đã có từ trước, nhưng Webb đo được với độ chính xác và dải bước sóng rộng hơn hẳn.
Một trong những kết quả sớm được nhắc nhiều là việc phát hiện rõ khí carbon dioxide trong khí quyển của một hành tinh khí khổng lồ nóng tên WASP-39b, cùng dấu hiệu của phản ứng quang hoá do ánh sáng sao gây ra. Với các hành tinh đá nhỏ quanh sao lùn đỏ như hệ TRAPPIST-1, kết quả cho tới nay chủ yếu là loại trừ: một số hành tinh có vẻ không giữ được khí quyển dày. Kết quả "không thấy" như vậy vẫn rất có giá trị vì nó thu hẹp những nơi đáng tìm.
Cần đọc thận trọng các tin về "dấu hiệu sự sống" trên hành tinh ngoài hệ. Đã có công bố về khả năng có những phân tử liên quan tới sinh vật trên một hành tinh ở xa, và ngay sau đó là nhiều phân tích độc lập cho rằng tín hiệu chưa đủ mạnh hoặc có thể giải thích bằng hoá học không sinh học. Đây là quy trình bình thường của khoa học: một tuyên bố lớn cần nhiều nhóm kiểm lại bằng nhiều cách.
Phát hiện thứ ba: độ vênh trong tốc độ giãn nở của vũ trụ
Tốc độ giãn nở hiện nay của vũ trụ được tóm trong một con số gọi là hằng số Hubble. Có hai cách đo chính. Cách thứ nhất đi từ gần ra xa: đo khoảng cách tới các sao biến quang và siêu tân tinh ở thiên hà lân cận, rồi so với tốc độ chúng lùi xa. Cách thứ hai đi từ xa về gần: đọc bức xạ nền vi sóng còn sót lại từ vũ trụ sơ khai, rồi dùng mô hình chuẩn để suy ra tốc độ giãn nở hôm nay. Hai cách cho ra hai giá trị lệch nhau một khoảng nhỏ nhưng dai dẳng, giới thiên văn gọi là "căng thẳng Hubble".
Một trong những lý do Webb được kỳ vọng là nó đo lại các sao biến quang ở thiên hà lân cận với độ nét cao hơn Hubble, loại bỏ khả năng ánh sáng của các sao xung quanh làm sai kết quả. Các phép đo mới của Webb xác nhận phần lớn dữ liệu cũ của Hubble là đúng, tức là sai số đo đạc khó giải thích hết độ vênh. Tuy nhiên, các nhóm dùng phương pháp đo khoảng cách khác nhau vẫn chưa thống nhất về độ lớn của khoảng lệch.
Nếu độ vênh là thật, mô hình vũ trụ học chuẩn có thể thiếu một thành phần, ví dụ một dạng năng lượng tối tác động ở thời sơ khai. Nếu không, đó là một sai số hệ thống chưa tìm ra. Cả hai khả năng đều đang được nghiên cứu nghiêm túc, và đây là chỗ người đọc nên cảnh giác với dòng tít khẳng định "vật lý đã sai".
Mức chắc chắn của từng nhóm phát hiện
Bảng dưới đây xếp các nhóm phát hiện theo mức đồng thuận hiện nay trong giới nghiên cứu, để phân biệt điều đã vững với điều còn đang tranh luận. Đây là đánh giá định tính, không phải điểm số chính thức.
| Nhóm phát hiện | Mức chắc chắn | Còn tranh luận ở đâu |
|---|---|---|
| Có nhiều thiên hà sáng ở vài trăm triệu năm đầu | Cao, nhiều thiên hà đã xác nhận bằng quang phổ | Cơ chế khiến chúng hình thành sao nhanh như vậy |
| Khí quyển hành tinh khí khổng lồ có CO2 và phản ứng quang hoá | Cao, nhiều nhóm đo lặp lại | Cách các phân tử phân bố theo độ cao, theo ngày đêm |
| Một số hành tinh đá quanh sao lùn đỏ không có khí quyển dày | Trung bình, cần thêm quan sát | Có khí quyển mỏng hay hoàn toàn trơ trụi |
| Dấu hiệu phân tử sinh học trên hành tinh ngoài hệ | Thấp, nhiều phân tích độc lập phản bác | Tín hiệu có thật không, có nguồn phi sinh học không |
| Độ vênh hằng số Hubble không do sai số của Hubble | Trung bình đến cao | Độ lớn khoảng lệch giữa các phương pháp đo khoảng cách |
| Nhóm vật thể "chấm đỏ nhỏ" | Thấp về bản chất, cao về sự tồn tại | Là thiên hà bụi, lỗ đen hay loại vật thể mới |
Cách đọc bảng: "chắc chắn cao" nghĩa là dữ liệu đã được nhiều nhóm độc lập kiểm lại, không có nghĩa là không bao giờ thay đổi. Khoa học thiên văn luôn có chỗ cho dữ liệu mới, nhưng thay đổi một kết luận đã vững cần bằng chứng mạnh tương xứng.
Webb liên quan gì tới người đọc ở Việt Nam
Dữ liệu của Webb, như nhiều kính viễn vọng lớn khác do cơ quan nhà nước vận hành, được đưa lên kho lưu trữ công khai sau một thời gian giữ riêng cho nhóm đề xuất quan sát. Điều này có nghĩa là một nhóm nghiên cứu ở trường đại học Việt Nam, không cần sở hữu kính, vẫn có thể tải dữ liệu thô về phân tích. Rào cản thật nằm ở kỹ năng: xử lý ảnh thiên văn, lập trình, thống kê và đọc tài liệu tiếng Anh chuyên ngành.
Ngành vật lý thiên văn ở Việt Nam còn nhỏ, tập trung ở một số viện và trường đại học, cùng các nhóm nghiên cứu hợp tác với nước ngoài. Những chương trình trao đổi, trường hè thiên văn và các đợt tập huấn xử lý dữ liệu là con đường thực tế để sinh viên tiếp cận. Với giáo viên phổ thông, ảnh và kết quả công khai của Webb là chất liệu tốt để dạy cách khoa học làm việc: một quan sát mới, nhiều cách giải thích, và quá trình kiểm lại.
Với người đọc phổ thông, bài học lớn nhất có lẽ là cách đọc tin vũ trụ. Một bức ảnh màu của Webb là ảnh đã được gán màu từ dữ liệu hồng ngoại, không phải thứ mắt người nhìn thấy. Một tin "phát hiện sự sống" hay "Vụ Nổ Lớn sai" thường là bản rút gọn quá đà của một bài báo khoa học thận trọng hơn nhiều. Hỏi lại "đã được xác nhận bằng quang phổ chưa", "đã có nhóm độc lập kiểm chưa" là đủ để lọc phần lớn tin phóng đại.
Nguồn để đọc thêm
Các nguồn dưới đây ghi bằng tên tổ chức và loại tài liệu, đủ để tìm bằng công cụ tìm kiếm. Nên ưu tiên trang chính thức của cơ quan vận hành kính và các bài báo khoa học đã qua bình duyệt, sau đó mới đến bài phổ biến khoa học.
- Trang thông tin chính thức về kính James Webb của NASA, có mục giải thích từng thiết bị và mục thông cáo khoa học theo năm.
- Trang Webb của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), có ảnh gốc và mô tả kỹ thuật bằng tiếng Anh, một số bài có bản tiếng nước khác.
- Viện Khoa học Kính viễn vọng Không gian (STScI), đơn vị vận hành khoa học của Webb, có kho dữ liệu công khai MAST và tài liệu hướng dẫn xử lý.
- Các bài tổng quan về thiên hà sơ khai và căng thẳng Hubble đăng trên tạp chí thiên văn có bình duyệt, thường được tóm tắt lại bởi các hội thiên văn học.
- Tài liệu phổ biến khoa học của Hội Thiên văn Quốc tế (IAU), đặc biệt phần giáo dục và phần thuật ngữ, hữu ích cho giáo viên.
Khi gặp một tin về Webb trên mạng, cách nhanh nhất để kiểm là tìm thông cáo gốc của NASA, ESA hoặc STScI có cùng nội dung, rồi đọc phần "giới hạn" hoặc "nghiên cứu tiếp theo" ở cuối thông cáo. Phần đó thường thận trọng hơn nhiều so với dòng tít.
Câu hỏi thường gặp
Kính James Webb có thay thế kính Hubble không?
Không. Hai kính bổ sung cho nhau. Hubble mạnh ở ánh sáng nhìn thấy và tử ngoại, Webb mạnh ở hồng ngoại. Nhiều nghiên cứu dùng dữ liệu của cả hai để có bức tranh đầy đủ về cùng một vật thể, ví dụ đo sao biến quang hay chụp tinh vân.
Ảnh màu của Webb có phải màu thật không?
Không theo nghĩa mắt người nhìn thấy. Webb chụp hồng ngoại, mắt người không thấy được dải này. Các nhà xử lý ảnh gán màu cho từng bộ lọc theo quy ước, thường bước sóng dài hơn được gán màu đỏ hơn, để ảnh vừa đẹp vừa giữ được thông tin khoa học.
Webb có chứng minh thuyết Vụ Nổ Lớn sai không?
Không. Webb tìm thấy nhiều thiên hà sáng sớm hơn dự đoán, điều này buộc các mô hình hình thành thiên hà phải điều chỉnh. Nhưng các bằng chứng cốt lõi về một vũ trụ khởi đầu nóng và đặc, như bức xạ nền vi sóng và tỉ lệ nguyên tố nhẹ, vẫn đứng vững.
Webb có tìm thấy sự sống ngoài Trái Đất chưa?
Chưa. Webb đo được thành phần khí quyển của một số hành tinh ngoài hệ, và đã có công bố về tín hiệu có thể liên quan tới sinh vật, nhưng các phân tích độc lập cho rằng tín hiệu chưa đủ chắc. Cần nhiều quan sát và nhiều nhóm kiểm lại trước khi có kết luận.
Vì sao Webb phải đặt xa Trái Đất như vậy?
Webb cần rất lạnh để đo hồng ngoại, vì vật ấm tự phát hồng ngoại và làm nhiễu dữ liệu. Ở quanh điểm Lagrange thứ hai, Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng luôn nằm về một phía, nên một tấm chắn nắng có thể che cả ba và giữ thiết bị lạnh ổn định.
Sinh viên Việt Nam có dùng được dữ liệu Webb không?
Có. Phần lớn dữ liệu được công khai sau thời gian giữ riêng, tải được từ kho lưu trữ của viện vận hành. Điều cần chuẩn bị là kỹ năng xử lý dữ liệu, lập trình và đọc tài liệu chuyên ngành, tốt nhất là làm cùng một nhóm nghiên cứu có kinh nghiệm hướng dẫn.