ChuyenSau.comChuyên Sâu
Khí hậu và thiên tai cực đoan

Thích ứng hay giảm phát thải: hai hướng ứng phó biến đổi khí hậu khác nhau ở đâu

Giảm phát thải nhắm vào nguyên nhân và mang lợi ích toàn cầu lâu dài; thích ứng xử lý hậu quả và mang lợi ích tại chỗ ngay. Vì sao không thể chọn một bỏ một.

Coastal dike in the Mekong Delta with a row of young mangrove trees on the sea side and wind turbines standing in shallow water far behind, morning haze, soft gold light

Giảm phát thải nhắm vào nguyên nhân của biến đổi khí hậu: cắt lượng khí nhà kính đưa vào khí quyển để hạn chế mức ấm lên trong tương lai, lợi ích chia đều cho cả thế giới và đến chậm. Thích ứng nhắm vào hậu quả: thay đổi cách sống, sản xuất, xây dựng để chịu được khí hậu đã và đang thay đổi, lợi ích rơi vào chính nơi làm và đến nhanh.

Hai hướng này thường bị đặt như phải chọn một, nhất là khi ngân sách eo hẹp. Thực tế chúng bổ sung cho nhau, vì thích ứng có giới hạn, còn giảm phát thải không cứu được những tác động đã khoá sẵn. Bài này phân tích khác biệt giữa hai hướng theo nhiều trục, những lỗi hay gặp khi thích ứng, các giải pháp làm được cả hai việc, và vị trí của Việt Nam trong bức tranh đó.

Hai khái niệm và vì sao hay bị lẫn

Trong ngôn ngữ của Công ước khung Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu và các báo cáo IPCC, giảm phát thải còn được gọi là giảm nhẹ. Nó gồm mọi việc làm giảm lượng khí nhà kính phát ra hoặc tăng lượng được hấp thụ: chuyển sang điện tái tạo, dùng năng lượng hiệu quả hơn, giảm khí mê-tan từ ruộng lúa và chăn nuôi, giữ và trồng rừng. IPCC giao hai chủ đề này cho hai nhóm công tác khác nhau, nhóm thứ hai lo tác động và thích ứng, nhóm thứ ba lo giảm nhẹ.

Thích ứng gồm mọi điều chỉnh để giảm thiệt hại hoặc tận dụng cơ hội từ khí hậu đã thay đổi: nâng đê, chọn giống chịu mặn, đổi lịch thời vụ, xây nhà chống bão, cảnh báo sớm, quy hoạch không cho dân ở vùng lũ quét. Thích ứng không làm khí hậu bớt thay đổi, nó chỉ làm con người bớt tổn thương.

Hai khái niệm hay bị lẫn vì nhiều dự án làm cả hai, và vì cùng nằm dưới chữ ứng phó biến đổi khí hậu. Nhưng tách bạch chúng quan trọng, vì nguồn tiền, người hưởng lợi, cách đo hiệu quả và cả động lực chính trị của hai hướng rất khác nhau.

Khác nhau theo từng trục

Đặt hai hướng cạnh nhau theo các trục chính giúp thấy vì sao mỗi bên có điểm mạnh và điểm yếu riêng.

TrụcGiảm phát thảiThích ứng
Nhắm vàoNguyên nhân: khí nhà kínhHậu quả: bão, nóng, mặn, lũ, nước dâng
Ai hưởng lợiCả thế giới, kể cả người không bỏ tiềnChủ yếu nơi thực hiện
Khi nào thấy lợi íchChậm, vài thập kỷ, vì khí đã thải còn tồn tại lâuNhanh, ngay mùa thiên tai tới
Đo hiệu quảTương đối thống nhất: tấn khí quy đổiKhó thống nhất: thiệt hại tránh được, tuỳ nơi
Ai thường chi tiềnDoanh nghiệp, nhà nước, thị trường carbonNhà nước, cộng đồng, hộ gia đình
Rủi ro điển hìnhĐi xe miễn phí: chờ nước khác làmThích ứng sai cách, chuyển rủi ro sang chỗ khác

Trục người hưởng lợi giải thích rất nhiều điều trong đàm phán khí hậu. Một quốc gia giảm phát thải chịu chi phí ở trong nước nhưng lợi ích chia cho cả thế giới, nên ai cũng có động cơ chờ người khác làm trước. Thích ứng không có vấn đề này, nhưng lại dồn gánh nặng lên những nơi bị tác động mạnh và thường nghèo.

Vì sao không thể chỉ chọn thích ứng

Lập luận nghe hợp lý là: giảm phát thải của một nước nhỏ không thay đổi được khí hậu toàn cầu, vậy hãy dồn tiền vào thích ứng để bảo vệ người dân mình. Vấn đề là thích ứng có giới hạn. IPCC phân biệt giới hạn mềm, khi có giải pháp về kỹ thuật nhưng chưa đủ tiền, thể chế hoặc chấp nhận xã hội, và giới hạn cứng, khi không còn cách thích ứng nào khả thi, ví dụ rạn san hô không thể tồn tại khi nước biển nóng quá ngưỡng, hay đảo thấp bị nước biển dâng nhấn chìm.

Chi phí thích ứng cũng tăng nhanh theo mức ấm lên. Đê cao thêm một mét đắt hơn rất nhiều so với đê cao thêm vài chục phân; giống lúa chịu mặn đến một mức nào đó thì hết khả năng chịu tiếp. Mỗi phần mười độ ấm lên tránh được nhờ giảm phát thải toàn cầu là một phần thích ứng không phải làm.

Từ nhận thức này, khái niệm tổn thất và thiệt hại ra đời, chỉ những tác động vượt khỏi khả năng thích ứng. Tại hội nghị COP27 năm 2022, các nước đã thống nhất thành lập một quỹ dành cho tổn thất và thiệt hại, đánh dấu việc thế giới thừa nhận chính thức rằng thích ứng không đủ. Cách quỹ vận hành và quy mô đóng góp vẫn đang là chủ đề đàm phán.

Vì sao cũng không thể chỉ chọn giảm phát thải

Ngược lại, có người cho rằng tiền nên dồn hết vào cắt phát thải, vì thích ứng chỉ là chữa triệu chứng. Lập luận này bỏ qua quán tính của hệ thống khí hậu. Khí carbon dioxide đã thải ra tồn tại trong khí quyển hàng trăm năm; đại dương tiếp tục ấm lên và mực nước biển tiếp tục dâng trong nhiều thế kỷ ngay cả khi phát thải về không. Nói cách khác, một phần biến đổi khí hậu đã được khoá sẵn cho các thập kỷ tới.

Với những người đang sống ở vùng trũng, ven biển, miền núi dễ sạt lở, thiên tai năm nay không chờ kết quả đàm phán toàn cầu. Cảnh báo sớm, nhà kiên cố, giống cây phù hợp, quy hoạch tránh vùng nguy hiểm cứu người ngay. Nhiều phân tích của các tổ chức phát triển cho thấy đầu tư vào cảnh báo sớm và hạ tầng chịu thiên tai thường mang lại lợi ích lớn hơn chi phí nhiều lần, dù con số cụ thể tuỳ nghiên cứu và tuỳ nơi.

Vì vậy, khung chính sách hợp lý không hỏi chọn cái nào mà hỏi phân bổ thế nào, và ưu tiên những giải pháp phục vụ cả hai mục tiêu.

Thích ứng sai cách: khi giải pháp làm rủi ro tăng

Bảo vệ chỗ này, đẩy rủi ro sang chỗ khác. Một tuyến đê kín bảo vệ vùng phía trong có thể làm nước lũ dâng cao hơn ở vùng bên ngoài hoặc phía hạ lưu. Kè cứng một đoạn bờ biển có thể làm xói mạnh hơn ở đoạn bên cạnh.

Giải pháp làm tăng phát thải. Lắp điều hoà hàng loạt để chống nóng mà không cải thiện cách nhiệt, hay bơm nước ngầm để chống hạn, có thể giải quyết vấn đề trước mắt nhưng làm tăng phát thải hoặc gây sụt lún, làm rủi ro dài hạn lớn hơn.

Tạo cảm giác an toàn giả. Khi có đê, người ta yên tâm xây dựng dày đặc phía sau. Nếu một ngày đê bị tràn hoặc vỡ, thiệt hại lớn hơn nhiều so với khi chưa có đê. Hiện tượng này được giới nghiên cứu thiên tai gọi là nghịch lý đê điều.

Khoá vào một con đường khó đổi. Hạ tầng lớn tồn tại hàng chục năm. Thiết kế theo khí hậu quá khứ hoặc theo một kịch bản duy nhất có thể làm công trình lỗi thời trước khi hết tuổi thọ.

Bỏ qua người yếu thế. Giải pháp do người có tiếng nói quyết định có thể bảo vệ khu trung tâm, đẩy người nghèo ra vùng rủi ro hơn. Thích ứng tốt cần hỏi ai được bảo vệ, ai bị đẩy ra ngoài.

Giải pháp làm được cả hai việc

Những giải pháp vừa giảm phát thải vừa tăng khả năng chịu đựng được gọi là có đồng lợi ích, và thường được ưu tiên khi nguồn lực hạn chế. Rừng ngập mặn ven biển là ví dụ kinh điển: giảm sóng, giữ đất, nơi sinh sản cho thuỷ sản, đồng thời lưu giữ lượng carbon lớn trong bùn. Phục hồi rừng đầu nguồn vừa hấp thụ carbon vừa giảm lũ quét, sạt lở.

Trong nông nghiệp, kỹ thuật tưới ướt khô xen kẽ cho lúa giảm phát thải khí mê-tan và tiết kiệm nước, giúp chịu hạn tốt hơn. Trong đô thị, mái nhà phản xạ nhiệt, cây xanh che bóng, thông gió tự nhiên giảm nhu cầu điều hoà, tức giảm phát thải, và giảm tác động nắng nóng lên sức khoẻ. Điện mặt trời kèm lưu trữ ở các trạm y tế vùng xa vừa thay máy phát chạy dầu vừa giúp trạm hoạt động khi bão làm mất điện lưới.

Không phải giải pháp nào cũng có đồng lợi ích, và có những đánh đổi thật. Ví dụ đập thuỷ điện cho điện ít phát thải nhưng có thể làm tăng rủi ro cho cộng đồng hạ lưu và hệ sinh thái sông. Phân tích chính sách tốt là nêu rõ đánh đổi thay vì giả vờ chúng không tồn tại.

Việt Nam ở đâu trong bức tranh này

Việt Nam thường được xếp trong nhóm các nước chịu ảnh hưởng nặng của biến đổi khí hậu, với hai đồng bằng thấp, bờ biển dài và mùa bão hằng năm. Vì vậy thích ứng là ưu tiên tự nhiên trong chính sách, thể hiện trong Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu và các chương trình phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long. Đồng thời, nền kinh tế tăng trưởng nhanh dựa nhiều vào than khiến phát thải tăng, nên giảm phát thải cũng là câu chuyện trong nước chứ không chỉ là nghĩa vụ quốc tế.

Tại hội nghị COP26 năm 2021, Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng không vào năm 2050. Cam kết này kéo theo các chiến lược về chuyển dịch năng lượng, thị trường carbon trong nước và giảm phát thải trong nông nghiệp. Những nội dung cụ thể và lộ trình nên tra theo văn bản hiện hành vì thường được cập nhật.

Câu hỏi phân bổ giữa hai hướng ở Việt Nam vì thế không phải lý thuyết. Mỗi khoản đầu tư hạ tầng ven biển, mỗi quy hoạch điện, mỗi chương trình nông nghiệp đều có thể được thiết kế để phục vụ cả hai, hoặc phục vụ một và làm hại cái kia.

Nguồn để đọc thêm

Báo cáo của nhóm công tác thứ hai IPCC về tác động, thích ứng và tính dễ tổn thương, và báo cáo của nhóm công tác thứ ba về giảm nhẹ, cả hai thuộc chu kỳ đánh giá lần thứ sáu, có phần tóm tắt cho nhà hoạch định chính sách đọc được trong vài giờ. Chương trình Môi trường Liên hợp quốc công bố định kỳ báo cáo về khoảng cách thích ứng và báo cáo về khoảng cách phát thải, so sánh nhu cầu với nỗ lực thực tế.

Ở trong nước, các văn bản về chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu, kế hoạch quốc gia thích ứng và đóng góp do quốc gia tự quyết định do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì là căn cứ chính; nên tra bản hiện hành vì các tài liệu này được cập nhật theo chu kỳ. Ngân hàng Thế giới có báo cáo quốc gia về khí hậu và phát triển cho Việt Nam phân tích đánh đổi giữa hai hướng.

Câu hỏi thường gặp

Thích ứng và giảm phát thải khác nhau thế nào?

Giảm phát thải cắt lượng khí nhà kính để hạn chế ấm lên trong tương lai, lợi ích chia cho cả thế giới và đến chậm. Thích ứng điều chỉnh cách sống và sản xuất để chịu được khí hậu đã thay đổi, lợi ích rơi vào nơi thực hiện và đến nhanh.

Nước nhỏ có cần giảm phát thải không khi đóng góp vào tổng phát thải ít?

Giảm phát thải toàn cầu là tổng của mọi nước, và nhiều nước nhỏ cộng lại là phần đáng kể. Ngoài ra, các biện pháp giảm phát thải như tiết kiệm năng lượng, giảm ô nhiễm thường mang lợi ích trong nước như không khí sạch, an ninh năng lượng.

Thích ứng sai cách là gì?

Đó là giải pháp giảm rủi ro trước mắt nhưng làm rủi ro tăng ở nơi khác hoặc về lâu dài, như đê kín đẩy lũ sang vùng bên cạnh, bơm nước ngầm chống hạn gây sụt lún, hay tạo cảm giác an toàn giả khiến người ta xây dựng dày ở vùng nguy hiểm.

Giới hạn của thích ứng là gì?

Giới hạn mềm là khi có giải pháp kỹ thuật nhưng thiếu tiền hoặc thể chế. Giới hạn cứng là khi không còn cách thích ứng khả thi, như hệ sinh thái không chịu nổi mức nóng mới. Tác động vượt giới hạn được gọi là tổn thất và thiệt hại.

Giải pháp nào vừa thích ứng vừa giảm phát thải?

Rừng ngập mặn ven biển, phục hồi rừng đầu nguồn, tưới ướt khô xen kẽ cho lúa, mái nhà phản xạ nhiệt và cây xanh đô thị là các ví dụ. Chúng thường được ưu tiên vì một khoản đầu tư phục vụ hai mục tiêu.

Việt Nam đã cam kết gì về phát thải?

Tại COP26 năm 2021, Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng không vào năm 2050. Lộ trình cụ thể nằm trong các chiến lược và kế hoạch quốc gia, nên tra theo văn bản hiện hành vì thường được cập nhật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138