ChuyenSau.comChuyên Sâu
Khí hậu và thiên tai cực đoan

Rừng ngập mặn ven biển: lá chắn sóng tự nhiên hoạt động thế nào và giới hạn ở đâu

Rừng ngập mặn giảm sóng nhờ thân và rễ dày đặc tạo ma sát, giữ bùn làm bãi cao lên. Nhưng đai rừng phải đủ rộng, đúng chỗ và không chặn được nước dâng lớn.

Low tide view of a dense mangrove forest edge with arching prop roots over gray mud, small crabs and herons, a narrow wooden walkway in the distance, soft morning light

Rừng ngập mặn giảm sóng nhờ mạng lưới thân, rễ chống và rễ thở dày đặc tạo ma sát, làm năng lượng sóng tiêu hao dần khi đi qua đai rừng; đồng thời rễ giữ và bẫy bùn, làm bãi bồi cao dần theo thời gian. Một đai rừng đủ rộng và khoẻ có thể làm sóng thấp đi đáng kể trước khi tới chân đê, giảm chi phí bảo vệ bờ biển.

Giới hạn nằm ở chỗ rừng chỉ hiệu quả khi đủ rộng, đúng loài, đúng cao trình bãi; nó giảm sóng tốt nhưng kém hơn nhiều với nước dâng kéo dài do bão lớn, và không thể trồng ở những đoạn bờ đang xói mạnh nếu không xử lý trước. Bài này phân tích cơ chế, các lợi ích ngoài chắn sóng, vì sao nhiều dự án trồng thất bại, và cách kết hợp rừng với đê.

Cơ chế giảm sóng: ma sát qua từng mét rừng

Khi sóng đi từ biển vào, năng lượng của nó bị tiêu hao bởi mọi vật cản trên đường. Ở bãi trống, vật cản chỉ là đáy. Trong rừng ngập mặn, mỗi thân cây, mỗi rễ chống hình vòng cung của cây đước, mỗi rễ thở nhô lên như những chiếc cọc nhỏ của cây mắm, bần đều tạo lực cản. Các thí nghiệm đo đạc ngoài thực địa và trong máng sóng cho thấy chiều cao sóng giảm dần theo bề rộng đai rừng, giảm nhanh ở những mét đầu và chậm dần sau đó.

Mức giảm phụ thuộc vào mật độ cây, cấu trúc rễ, độ sâu nước và kích thước sóng. Khi nước nông, phần rễ dày đặc nằm đúng trong cột nước nên cản sóng mạnh. Khi nước sâu, như lúc triều cường kèm bão, sóng đi qua phần thân và tán thưa hơn, hiệu quả giảm. Đây là lý do cùng một đai rừng có thể bảo vệ rất tốt trong điều kiện thường nhưng kém hơn khi bão lớn trùng triều cao.

Một điểm quan trọng khác là rừng giảm sóng trước chân đê, nên đê phía sau chịu sóng nhỏ hơn, ít bị xói mái và tràn đỉnh. Nhiều nghiên cứu về chi phí cho thấy một tuyến đê có đai rừng phía trước có thể được thiết kế thấp hơn hoặc bền hơn so với đê trần, dù con số cụ thể tuỳ từng đoạn bờ.

Ngoài chắn sóng: giữ bùn, nuôi cá và giữ carbon

Rễ rừng ngập mặn làm dòng nước chậm lại, phù sa lắng xuống. Theo thời gian, mặt bãi trong rừng cao dần, có chỗ theo kịp tốc độ nước biển dâng. Khả năng tự nâng này là lợi thế mà đê bê tông không có: đê đứng yên khi mực nước dâng, còn rừng khoẻ có thể dâng theo, nếu nguồn phù sa đủ.

Rừng ngập mặn là nơi sinh sản và ươm nuôi của nhiều loài tôm, cua, cá có giá trị kinh tế. Ngư dân ven biển từ lâu biết rừng tốt thì nghề đánh bắt ven bờ tốt. Rừng còn lọc nước, giữ lại một phần chất ô nhiễm từ đất liền trước khi ra biển.

Lợi ích thứ ba là carbon. Rừng ngập mặn, cùng thảm cỏ biển và đầm lầy mặn, được gọi là hệ sinh thái carbon xanh. Phần lớn carbon của rừng ngập mặn không nằm trong thân cây mà trong lớp bùn dày, thiếu ô-xy nên chất hữu cơ phân huỷ rất chậm. Trên mỗi ha, rừng ngập mặn được đánh giá là giữ lượng carbon lớn hơn nhiều so với phần lớn rừng trên cạn. Ngược lại, khi phá rừng để đào ao, lớp bùn bị phơi ra và lượng carbon tích luỹ hàng trăm năm có thể bị giải phóng.

Giới hạn: rừng không phải bức tường

Cần đủ bề rộng. Một hàng cây mỏng ven đê gần như không giảm sóng đáng kể. Hiệu quả rõ chỉ khi đai rừng rộng từ vài chục tới vài trăm mét, tuỳ điều kiện sóng. Ở nhiều đoạn bờ, đai rừng còn lại đã bị thu hẹp tới mức chỉ còn tác dụng tượng trưng.

Nước dâng do bão lớn. Rừng giảm sóng gió tốt hơn nhiều so với giảm nước dâng kéo dài. Nước dâng do bão là cả khối nước biển dâng lên trong nhiều giờ; rừng làm chậm và giảm phần nào, nhưng không chặn được khi nó đủ cao và kéo dài.

Sóng thần. Sau sóng thần năm 2004 ở Ấn Độ Dương, có tranh luận lớn về vai trò của rừng ngập mặn. Kết luận chung là rừng có thể giảm thiệt hại ở những nơi sóng không quá lớn, nhưng không nên được coi là biện pháp chính chống sóng thần lớn, và không thay thế cảnh báo sớm và sơ tán.

Cây cũng bị tổn thương. Bão rất mạnh có thể quật đổ, bẻ gãy cây, nhất là cây non và rừng trồng một tuổi. Rừng cần nhiều năm để phục hồi, trong thời gian đó khả năng bảo vệ giảm.

Bờ đang xói mạnh. Ở những đoạn bờ mất phù sa, sóng lớn đánh trực tiếp, cây non không bám được. Trồng thẳng ở đó thường thất bại, phải xử lý điều kiện bãi trước.

Vì sao nhiều dự án trồng rừng ngập mặn thất bại

Nhiều nước, trong đó có Việt Nam, đã trồng rất nhiều diện tích rừng ngập mặn trong vài thập kỷ, nhưng tỷ lệ cây sống tới khi thành rừng ở nhiều dự án thấp. Nguyên nhân thường không phải thiếu tiền hay thiếu cây giống, mà là trồng sai chỗ.

Lỗi phổ biến nhất là sai cao trình. Mỗi loài cây ngập mặn sống ở một khoảng ngập triều nhất định: quá thấp thì ngập lâu, cây chết đuối; quá cao thì không đủ nước mặn. Nhiều dự án trồng trên bãi bùn thấp ngoài khơi, nơi vốn không có rừng tự nhiên, vì đất đó trống và không tranh chấp, kết quả là cây chết sau một hai mùa. Lỗi thứ hai là trồng một loài dày đặc, thường là loài dễ ươm, thay vì nhiều loài theo đới tự nhiên. Lỗi thứ ba là bỏ qua nguyên nhân rừng mất ban đầu, như dòng chảy bị chặn, ao nuôi lấn bãi, thiếu phù sa.

Kinh nghiệm quốc tế gần đây chuyển trọng tâm từ trồng cây sang phục hồi điều kiện: khôi phục dòng triều vào ra, cải tạo cao trình bãi, để cây tự tái sinh tự nhiên hoặc trồng bổ sung ở chỗ thích hợp. Phương pháp này chậm hơn trồng ồ ạt, ít hình ảnh ấn tượng hơn, nhưng tỷ lệ thành rừng cao hơn.

Rừng ngập mặn Việt Nam: từ mất mát tới phục hồi

Rừng ngập mặn Việt Nam trải dọc bờ biển, tập trung nhiều nhất ở vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt là Cà Mau, và vùng cửa sông Đồng Nai – Sài Gòn. Trong nửa sau thế kỷ trước, rừng bị tổn thất nặng, đầu tiên do chất độc hoá học trong chiến tranh, sau đó do chuyển đổi sang ao nuôi tôm và khai thác gỗ, than củi. Diện tích rừng tự nhiên còn lại ít hơn nhiều so với trước.

Có những câu chuyện phục hồi được biết đến rộng rãi. Rừng ngập mặn Cần Giờ, gần như bị huỷ diệt trong chiến tranh, được trồng lại và phục hồi từ cuối thập niên 1970, và năm 2000 được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Vườn quốc gia Xuân Thuỷ ở cửa sông Hồng là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam, được công nhận năm 1989, và Mũi Cà Mau cũng là một khu Ramsar. Những nơi này cho thấy rừng có thể quay lại nếu điều kiện được bảo vệ đủ lâu.

Ngày nay, các mô hình tôm – rừng ở Cà Mau, nơi hộ nuôi tôm giữ một tỷ lệ rừng trong diện tích ao, là thử nghiệm kết hợp sinh kế với bảo vệ rừng. Hiệu quả của mô hình còn được đánh giá khác nhau, nhưng nó phản ánh một thực tế: rừng ngập mặn chỉ được giữ lâu dài khi người sống quanh nó có lợi ích từ rừng.

Kết hợp rừng với đê và công trình mềm

Ở những đoạn bờ đã xói tới chân đê, không còn bãi để trồng, các kỹ sư thường dùng giải pháp lai. Hàng rào cọc tre hoặc bê tông xếp thưa đặt ngoài khơi gần bờ làm sóng yếu đi và giữ phù sa lắng lại phía sau. Khi bãi đã cao lên đủ, cây ngập mặn được trồng hoặc tự mọc trở lại. Mô hình này đã được thử ở nhiều đoạn bờ biển đồng bằng sông Cửu Long với kết quả khác nhau tuỳ nguồn phù sa và cường độ sóng.

Giới quy hoạch bờ biển trên thế giới ngày càng nói về giải pháp dựa vào thiên nhiên, trong đó rừng ngập mặn là ví dụ tiêu biểu, đứng cạnh đê và kè chứ không thay thế hoàn toàn. Đê cứng cho mức bảo vệ chắc chắn ở chỗ có dân cư dày; rừng phía trước giảm tải cho đê, tự bảo trì và mang thêm sinh kế. Ở những đoạn ít dân, có thể ưu tiên rừng và lùi tuyến bảo vệ vào trong.

Đánh đổi lớn nhất là đất. Một đai rừng rộng vài trăm mét chiếm diện tích mà người dân có thể đang nuôi tôm hay sản xuất muối. Chính sách hiệu quả phải giải bài toán sinh kế cho những hộ này, không chỉ vẽ đường ranh rừng trên bản đồ.

Nguồn để đọc thêm

Báo cáo đặc biệt về đại dương và băng quyển trong khí hậu đang thay đổi của IPCC năm 2019 có phần về hệ sinh thái ven biển và vai trò của rừng ngập mặn trong thích ứng. Chương trình Môi trường Liên hợp quốc, Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế và tổ chức Wetlands International có nhiều tài liệu về phục hồi rừng ngập mặn và giải pháp dựa vào thiên nhiên cho bờ biển, trong đó có các hướng dẫn về chọn vị trí và cao trình. Các nghiên cứu tổng hợp trên tạp chí khoa học về sinh thái và kỹ thuật bờ biển đo mức giảm sóng theo bề rộng rừng ở nhiều nơi trên thế giới.

Ở trong nước, các đề án bảo vệ và phát triển rừng ven biển, chương trình phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long và báo cáo hiện trạng rừng của ngành lâm nghiệp là nguồn chính; nên tra bản hiện hành. Ban quản lý khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ và các vườn quốc gia Xuân Thuỷ, Mũi Cà Mau có tài liệu giới thiệu quá trình phục hồi rừng, hữu ích để hiểu bài học thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Rừng ngập mặn giảm sóng bằng cách nào?

Thân, rễ chống và rễ thở dày đặc tạo ma sát làm năng lượng sóng tiêu hao dần khi đi qua đai rừng. Đai rừng càng rộng và rậm, sóng tới chân đê càng nhỏ, nhất là khi nước nông.

Rừng ngập mặn có chặn được nước dâng do bão không?

Rừng làm chậm và giảm phần nào nước dâng, nhưng kém hơn nhiều so với giảm sóng. Khi nước dâng cao và kéo dài trong bão lớn, rừng không chặn được, nên vẫn cần đê, cảnh báo sớm và sơ tán.

Đai rừng ngập mặn cần rộng bao nhiêu mới có tác dụng?

Không có con số chung, vì phụ thuộc mật độ cây, loài và điều kiện sóng. Các nghiên cứu cho thấy hiệu quả rõ khi đai rừng rộng từ vài chục tới vài trăm mét; một hàng cây mỏng ven đê gần như không giảm sóng đáng kể.

Vì sao nhiều nơi trồng rừng ngập mặn mà cây vẫn chết?

Lỗi thường gặp nhất là trồng sai cao trình bãi, ở chỗ ngập quá lâu hoặc quá ít, và trồng một loài dày đặc. Ngoài ra, nếu không xử lý nguyên nhân rừng mất ban đầu như dòng triều bị chặn hay thiếu phù sa, cây non khó sống.

Carbon xanh của rừng ngập mặn là gì?

Đó là lượng carbon được lưu giữ trong hệ sinh thái ven biển như rừng ngập mặn, chủ yếu trong lớp bùn thiếu ô-xy nơi chất hữu cơ phân huỷ rất chậm. Phá rừng đào ao làm lượng carbon này có thể bị giải phóng.

Rừng ngập mặn Việt Nam có những nơi nào được công nhận quốc tế?

Rừng ngập mặn Cần Giờ được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển năm 2000. Vườn quốc gia Xuân Thuỷ là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam năm 1989, và Mũi Cà Mau cũng là một khu Ramsar.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138