ChuyenSau.comChuyên Sâu
Khí hậu và thiên tai cực đoan

Vì sao bão mạnh lên nhanh hơn trước: phân tích cơ chế bão tăng cấp đột ngột

Bão tăng cấp đột ngột cần nước biển ấm sâu, không khí ẩm và gió tầng cao yếu. Phân tích cơ chế, bằng chứng mạnh yếu và hệ quả với việc chuẩn bị ven biển.

Wide aerial view of dark storm clouds building over a gray sea beside a Vietnamese fishing harbor, wooden boats tied together, late afternoon light, navy and amber tones

Bão mạnh lên nhanh khi ba điều kiện gặp nhau cùng lúc: lớp nước biển ấm đủ dày để bão hút nhiệt mà không làm nguội mặt biển, không khí tầng giữa đủ ẩm, và gió ở tầng cao gần như không cắt ngang thân bão. Đại dương ấm lên trong mấy chục năm qua làm điều kiện thứ nhất xuất hiện thường hơn và kéo dài hơn, nên khả năng một cơn bão bình thường bốc lên thành bão rất mạnh chỉ trong một ngày cũng tăng theo.

Điều đáng lo không nằm ở chỗ số cơn bão nhiều hơn, mà ở chỗ thời gian từ lúc một cơn bão còn hiền tới lúc nó thành mối đe doạ lớn bị rút ngắn. Bài này đi qua định nghĩa tăng cấp nhanh, cơ chế vật lý phía sau, những gì khoa học đã khá chắc và những gì còn tranh luận, rồi đến điều đó có nghĩa gì với vùng ven biển Việt Nam.

Tăng cấp nhanh được định nghĩa thế nào

Giới khí tượng quốc tế thường dùng một ngưỡng cụ thể: một cơn bão được gọi là tăng cấp nhanh khi sức gió duy trì lớn nhất tăng khoảng 30 hải lý mỗi giờ, tức chừng 55 km/giờ, trong vòng 24 giờ. Ngưỡng này do các trung tâm dự báo bão của Mỹ đặt ra từ đầu những năm 2000 dựa trên thống kê các cơn bão trong quá khứ, và được dùng rộng rãi trong nghiên cứu vì nó đánh dấu nhóm khoảng một phần mười những lần tăng cường độ nhanh nhất.

Ở Việt Nam, sức gió bão được nói theo thang cấp Beaufort mở rộng, từ cấp 8 trở lên là bão, từ cấp 12 trở lên là bão rất mạnh, từ cấp 16 trở lên là siêu bão. Đổi ngưỡng quốc tế sang thang này, tăng cấp nhanh tương ứng việc một cơn bão nhảy ba tới bốn cấp trong một ngày, ví dụ từ cấp 10 lên cấp 13 hoặc 14. Với người dân ven biển, đó là khác biệt giữa một cơn bão làm tốc mái vài căn nhà và một cơn bão quật đổ cột điện, cây lớn, phá tung lồng bè.

Cần phân biệt tăng cấp nhanh với bão mạnh. Một cơn bão có thể rất mạnh nhưng mạnh lên từ từ trong nhiều ngày trên đại dương rộng; cũng có cơn chỉ đạt cấp vừa nhưng tăng vọt ngay trước khi vào bờ. Chính loại thứ hai gây bất ngờ nhiều nhất, vì kế hoạch sơ tán và chằng chống đã được tính theo cường độ dự báo trước đó.

Bốn điều kiện để một cơn bão bốc lên

Nước ấm và dày. Bão lấy năng lượng từ hơi nước bốc lên khỏi mặt biển ấm. Nhưng gió bão khuấy trộn nước, kéo lớp nước lạnh bên dưới lên. Nếu lớp nước ấm chỉ mỏng vài chục mét, bão tự làm nguội nguồn nhiên liệu của chính nó và chững lại. Các nhà khoa học vì thế không chỉ nhìn nhiệt độ mặt biển mà nhìn cả nhiệt lượng tích trữ trong lớp nước phía trên, thứ mà họ gọi là nhiệt lượng đại dương.

Không khí tầng giữa ẩm. Khi không khí khô lọt vào thân bão, nó làm hơi nước bốc hơi lại, sinh ra dòng giáng lạnh phá cấu trúc đối lưu. Bão đi qua vùng khí quyển ẩm đều thì giữ được cột mây dày bao quanh mắt.

Đứt gió thẳng đứng yếu. Đứt gió là chênh lệch hướng và tốc độ gió giữa tầng thấp và tầng cao. Đứt gió mạnh nghiêng thân bão, đẩy phần mây đối lưu lệch khỏi tâm, khiến lõi bão không xiết lại được. Nhiều cơn bão trên Biển Đông yếu đi vì gặp đới gió tây trên cao hoặc không khí lạnh tràn xuống.

Lõi bão gọn và đối xứng. Khi những điều kiện bên ngoài đã thuận, quá trình bên trong quyết định tốc độ. Một vòng mây đối lưu khép kín quanh mắt bão nhỏ làm nhiệt toả ra từ hơi nước ngưng tụ dồn vào vùng hẹp, áp suất tâm tụt nhanh, gió quanh mắt tăng mạnh. Đây là phần quy mô nhỏ, vài chục cây số, mà vệ tinh và mô hình đều khó bắt.

Khi cả bốn gặp nhau. Bốn điều kiện trên hiếm khi xuất hiện cùng lúc trong thời gian dài. Nhưng khi một cơn bão vừa có lõi đã thành hình vừa đi vào vùng nước ấm sâu, khí quyển ẩm và đứt gió yếu, nó có thể mạnh lên với tốc độ khiến bản tin sáng và bản tin tối khác nhau hẳn.

Đại dương ấm lên thêm nhiên liệu cho bão thế nào

Phần lớn lượng nhiệt dư thừa mà khí nhà kính giữ lại trong hệ thống khí hậu không nằm trong không khí, mà đi vào đại dương. Các báo cáo đánh giá của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu, viết tắt IPCC, coi đây là một trong những kết luận vững nhất: tầng nước phía trên của đại dương đã ấm lên rõ rệt từ giữa thế kỷ trước. Với bão, điều này có nghĩa vùng nước đủ ấm để nuôi bão mạnh trải rộng hơn và lớp nước ấm dày hơn, nên hiệu ứng tự làm nguội của bão yếu đi.

Nhiệt độ tăng cũng làm không khí chứa được nhiều hơi nước, theo một quan hệ vật lý cơ bản: mỗi độ C ấm lên, khả năng giữ hơi nước của không khí tăng khoảng bảy phần trăm. Nhiều hơi nước hơn nghĩa là nhiều năng lượng ngưng tụ hơn được giải phóng trong thân bão và lượng mưa trong bão lớn hơn. Đây là lý do các nhà khoa học tự tin về việc mưa trong bão tăng hơn là tự tin về việc gió bão tăng.

Tuy vậy, khí hậu ấm lên không chỉ đổi đại dương. Nó cũng có thể làm thay đổi đứt gió và độ ẩm tầng giữa ở từng vùng, theo hướng có lợi hoặc bất lợi cho bão. Vì thế không thể suy thẳng từ biển ấm hơn ra mọi cơn bão sẽ mạnh hơn; điều chắc hơn là trần cường độ mà một cơn bão có thể chạm tới đã nâng lên, và cơ hội để bão tăng cấp nhanh xuất hiện nhiều hơn.

Biển Đông: vùng biển hẹp, bão gần bờ vẫn có thể bốc lên

Biển Đông là vùng biển nửa kín, hẹp hơn nhiều so với Tây Thái Bình Dương. Phần lớn bão ảnh hưởng tới Việt Nam hoặc hình thành ngay trên Biển Đông, hoặc đi từ phía đông qua Philippines rồi vào. Khi băng qua đảo Luzon, bão thường yếu đi vì mất nguồn hơi nước và bị địa hình núi phá cấu trúc. Trước đây, điều này tạo ra một khoảng đệm: bão vào Biển Đông thường cần thời gian hồi phục.

Cơn bão Yagi, bão số 3 năm 2024, cho thấy khoảng đệm đó mỏng hơn nhiều người nghĩ. Sau khi đi qua phía bắc Philippines, Yagi mạnh lên rất nhanh trên vùng biển phía bắc Biển Đông và đạt cường độ siêu bão, rồi đổ bộ vào khu vực Quảng Ninh – Hải Phòng đầu tháng 9/2024 khi vẫn còn rất mạnh. Đó được coi là một trong những cơn bão mạnh nhất vào miền Bắc trong nhiều thập kỷ, kéo theo mưa lớn, lũ và sạt lở ở các tỉnh miền núi phía Bắc trong những ngày sau.

Một trường hợp chưa đủ để rút ra xu hướng. Nhưng nó minh hoạ đúng cơ chế đã nêu: khi mặt biển và lớp nước phía trên ấm bất thường, quãng đường vài trăm cây số trên biển cũng đủ để một cơn bão đã hình thành lõi bứt lên. Với vùng biển hẹp, quãng đường đó có khi chỉ là hai tới ba ngày trước khi vào bờ, đúng vào khoảng thời gian chính quyền địa phương đang ra quyết định sơ tán.

Vì sao dự báo cường độ khó hơn dự báo đường đi

Dự báo đường đi của bão đã tiến bộ đều trong vài chục năm, chủ yếu nhờ mô hình toàn cầu nắm tốt các dòng dẫn đường quy mô lớn như áp cao cận nhiệt đới. Sai số vị trí dự báo ba ngày hiện nay nhỏ hơn nhiều so với một thế hệ trước. Cường độ thì khác: tiến bộ chậm hơn hẳn và tăng cấp nhanh là chỗ yếu nhất.

Lý do nằm ở quy mô. Quá trình quyết định tăng cấp nhanh xảy ra trong lõi bão rộng vài chục cây số, gồm những tháp mây đối lưu nóng, vòng mây mắt bão co lại hoặc thay thế nhau. Mô hình muốn mô phỏng được phải có độ phân giải rất mịn và phải biết chính xác trạng thái ban đầu của lõi bão. Ở Đại Tây Dương, máy bay trinh sát bay thẳng vào bão để đo; trên Biển Đông, nguồn dữ liệu chủ yếu là vệ tinh, vốn nhìn được đỉnh mây tốt hơn nhìn cấu trúc bên trong.

Các trung tâm dự báo bù lại bằng tổ hợp nhiều mô hình, chạy nhiều phương án, và bằng vệ tinh vi sóng nhìn xuyên mây. Dù vậy, khi bản tin nói bão có khả năng mạnh thêm, người đọc nên hiểu đó là xác suất, và cường độ thực có thể vượt dự báo một hai cấp. Đây không phải lỗi của người làm dự báo mà là giới hạn hiện tại của khoa học.

Điều khoa học khá chắc và điều còn tranh luận

Không phải mọi tuyên bố về bão và biến đổi khí hậu đều có cùng độ vững. Bảng dưới tóm tắt mức chắc chắn theo hướng các báo cáo đánh giá lớn trình bày, viết ở dạng định tính.

Nhận địnhMức chắc chắnGhi chú
Mưa trong bão tăng khi khí hậu ấm lênCaoDựa trên vật lý hơi nước và quan trắc
Nước dâng do bão nguy hiểm hơn vì mực nước biển dângCaoNền mực nước cao hơn thì cùng một cơn bão đẩy nước vào sâu hơn
Tỷ lệ bão rất mạnh trong tổng số bão tăngTrung bình tới kháDữ liệu cũ không đồng nhất, cần thận trọng khi so thập kỷ
Tần suất tăng cấp nhanh tăngTrung bìnhMột số vùng có tín hiệu rõ, vùng khác chưa
Tổng số cơn bão mỗi năm tăngThấpNhiều mô hình còn cho thấy có thể giảm nhẹ
Bão di chuyển chậm hơn, đứng lâu hơn một chỗThấp tới trung bìnhĐang tranh luận về phương pháp

Điểm cần nhớ: câu "bão nhiều hơn" thiếu cơ sở hơn câu "bão mạnh hơn và mưa nhiều hơn". Khi đọc một bài báo nói biến đổi khí hậu làm bão tăng gấp mấy lần, nên xem họ đang nói tần suất, cường độ hay lượng mưa, và ở vùng nào.

Hệ quả với việc chuẩn bị ở vùng ven biển

Nếu thời gian từ bão vừa tới bão rất mạnh co lại, cách chuẩn bị cũng phải đổi. Một số hệ quả thực tế:

  • Chuẩn bị theo kịch bản cao hơn dự báo một cấp, nhất là khi bản tin có nhắc khả năng mạnh thêm và bão đi qua vùng biển ấm.
  • Các việc cần nhiều giờ như đưa lồng bè vào nơi tránh trú, hạ cây, gia cố mái, nên làm từ sớm thay vì đợi bản tin cuối.
  • Tàu thuyền ngoài khơi cần lệnh về bờ sớm hơn, vì vùng nguy hiểm có thể mở rộng nhanh khi bão tăng cấp.
  • Nhà ở và hạ tầng ven biển thiết kế theo tần suất bão rất mạnh trong quá khứ có thể đã thấp hơn mức rủi ro thực.
  • Luôn theo bản tin của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia và chỉ đạo của chính quyền địa phương, không theo các tin đồn hay bản đồ đường đi tự chế lan truyền trên mạng xã hội.

Phần hạ tầng và quy hoạch là bài toán dài hạn. Phần sơ tán và chằng chống là bài toán từng mùa, nơi mỗi giờ sớm hơn có giá trị thật.

Nguồn để đọc thêm

Để hiểu sâu hơn, nên đọc các nguồn sơ cấp thay vì tóm tắt lại nhiều lần. Phần về bão nhiệt đới trong chương thời tiết cực đoan của Báo cáo đánh giá lần thứ sáu của IPCC, công bố trong giai đoạn 2021–2023, trình bày rõ mức chắc chắn của từng nhận định về bão và khí hậu. Tổ chức Khí tượng Thế giới có các báo cáo định kỳ về tình trạng khí hậu toàn cầu, trong đó có phần về bão. Các trung tâm dự báo bão lớn như Trung tâm Bão quốc gia của Mỹ và Cơ quan Khí tượng Nhật Bản có tài liệu giải thích phương pháp dự báo cường độ và các nghiên cứu xác minh sai số dự báo.

Ở trong nước, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia và Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu có các bản tổng kết mùa bão và kịch bản biến đổi khí hậu cho Việt Nam do Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố. Khi đọc, nên tìm phần giới hạn và độ bất định mà các báo cáo luôn ghi kèm, vì đó là nơi phân biệt kết luận vững và giả thuyết đang kiểm chứng.

Câu hỏi thường gặp

Bão tăng cấp nhanh là gì?

Đó là khi sức gió duy trì lớn nhất của bão tăng khoảng 55 km/giờ trong vòng 24 giờ, tương đương nhảy ba tới bốn cấp gió theo thang dùng ở Việt Nam. Ngưỡng này đánh dấu nhóm những lần tăng cường độ nhanh nhất trong thống kê bão.

Biến đổi khí hậu có làm số cơn bão mỗi năm tăng lên không?

Bằng chứng cho việc tổng số bão tăng còn yếu, nhiều mô hình thậm chí cho thấy có thể giảm nhẹ. Điều khoa học chắc hơn là mưa trong bão tăng, nước dâng nguy hiểm hơn và tỷ lệ bão rất mạnh có xu hướng tăng.

Vì sao bão vào Biển Đông vẫn có thể mạnh lên rất nhanh?

Khi lớp nước phía trên của Biển Đông ấm bất thường và gió tầng cao yếu, một cơn bão đã có lõi gọn chỉ cần vài trăm cây số trên biển để bứt lên. Trường hợp bão Yagi năm 2024 là ví dụ rõ cho cơ chế này.

Tại sao dự báo đường đi của bão chính xác hơn dự báo cường độ?

Đường đi do các dòng khí quy mô lớn quyết định, mô hình nắm khá tốt. Cường độ phụ thuộc quá trình trong lõi bão rộng vài chục cây số, khó đo và khó mô phỏng, nhất là ở vùng không có máy bay trinh sát.

Người dân ven biển nên hiểu bản tin bão thế nào khi có nguy cơ tăng cấp?

Nên coi cường độ trong bản tin là mức có khả năng cao nhất chứ không phải mức trần, và chuẩn bị theo kịch bản mạnh hơn một cấp. Mọi quyết định sơ tán, neo đậu nên theo chỉ đạo của chính quyền địa phương và bản tin chính thức.

Nhiệt lượng đại dương khác nhiệt độ mặt biển ở chỗ nào?

Nhiệt độ mặt biển chỉ đo lớp nước trên cùng, còn nhiệt lượng đại dương tính lượng nhiệt trong cả lớp nước phía trên. Lớp nước ấm càng dày thì bão khuấy trộn càng khó kéo nước lạnh lên, nên bão giữ được nguồn năng lượng lâu hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138