ChuyenSau.comChuyên Sâu
Năng lượng và chuyển dịch xanh

Thị trường tín chỉ carbon vận hành ra sao: ai mua, ai bán và nỗi lo rửa xanh

Có hai thị trường carbon: bắt buộc theo hạn ngạch và tự nguyện bù trừ. Nỗi lo rửa xanh đến từ tín chỉ tính dư, không bổ sung hoặc không bền, dùng để tuyên bố trung hoà.

Forest ranger in a green uniform measuring the trunk of a tall tree with a tape in a dense tropical forest of central Vietnam, morning mist, view from behind

Thị trường carbon có hai loại vận hành theo logic khác nhau. Thị trường bắt buộc đặt trần tổng phát thải cho một nhóm doanh nghiệp, chia hạn ngạch, ai phát thải ít hơn được bán phần thừa cho ai phát thải nhiều. Thị trường tự nguyện cho phép tổ chức mua tín chỉ từ các dự án giảm hoặc hấp thụ phát thải, như trồng rừng, bảo vệ rừng, bếp đun sạch, để bù cho lượng mình thải ra. Nỗi lo rửa xanh tập trung chủ yếu ở loại thứ hai: khi tín chỉ được tính dư, giảm phát thải không thật sự bổ sung, hoặc không bền lâu, nhưng vẫn được dùng để tuyên bố "trung hoà carbon".

Bài phân tích này đi qua cách một tấn CO2 trở thành tín chỉ, ai thật sự mua và bán, các bằng chứng về chất lượng tín chỉ, các tranh luận chính và vị trí của Việt Nam. Bài không đưa ra lời khuyên mua bán hay đầu tư tín chỉ.

Hai thị trường, hai logic

Phần lớn nhầm lẫn trong tin tức đến từ việc gộp hai loại thị trường làm một. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý.

Khía cạnhThị trường bắt buộcThị trường tự nguyện
Ai đặt luậtNhà nước hoặc nhóm nướcCác tổ chức chứng nhận tư nhân và bên mua
Đơn vị mua bánHạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ được công nhậnTín chỉ từ dự án giảm hoặc hấp thụ phát thải
Ai phải muaDoanh nghiệp thuộc diện, nếu vượt hạn ngạchKhông ai bắt buộc; doanh nghiệp mua để thực hiện cam kết riêng
Ví dụ tiêu biểuHệ thống mua bán phát thải của Liên minh châu Âu, vận hành từ năm 2005Tín chỉ rừng, bếp sạch, năng lượng tái tạo ở các nước đang phát triển
Rủi ro chínhCấp hạn ngạch quá rộng làm giá thấp, không tạo động lựcChất lượng tín chỉ không đồng đều, tuyên bố trung hoà dễ gây hiểu lầm

Giữa hai loại còn có các cơ chế hợp tác giữa các quốc gia theo Điều 6 của Thoả thuận Paris, cho phép một nước chuyển kết quả giảm phát thải cho nước khác, kèm quy tắc điều chỉnh tương ứng để một tấn không bị hai nước cùng tính. Cơ chế tín chỉ thuộc Điều 6.4 được các bên thông qua các quy tắc vận hành tại COP29 năm 2024.

Một tấn CO2 trở thành tín chỉ như thế nào

Với thị trường tự nguyện và các cơ chế dự án, quy trình thường gồm các bước sau.

  1. Chọn phương pháp luận. Mỗi loại dự án có một phương pháp tính đã được tổ chức chứng nhận phê duyệt, quy định cách đo, cách ước tính.
  2. Xác định đường cơ sở. Ước tính lượng phát thải sẽ xảy ra nếu không có dự án, ví dụ diện tích rừng sẽ bị chặt. Đây là bước dễ bị thổi phồng nhất, vì đường cơ sở là một kịch bản giả định không quan sát được.
  3. Thẩm định thiết kế. Một bên thứ ba độc lập kiểm tra thiết kế dự án trước khi đăng ký.
  4. Giám sát. Trong quá trình chạy, dự án đo đạc thực tế, như diện tích rừng còn lại, số bếp đang dùng.
  5. Kiểm định và cấp tín chỉ. Bên thứ ba kiểm tra số liệu giám sát; tổ chức chứng nhận cấp tín chỉ vào sổ đăng ký, mỗi tín chỉ thường ứng với một tấn CO2 tương đương.
  6. Huỷ tín chỉ. Khi bên mua dùng tín chỉ để bù phát thải, tín chỉ phải được huỷ trong sổ đăng ký để không bị bán lại.

Mỗi bước đều có chỗ để sai sót hoặc lạc quan quá mức. Vì vậy chất lượng tín chỉ phụ thuộc vào cả phương pháp luận, bên thẩm định và mức độ minh bạch của sổ đăng ký.

Ba câu hỏi chất lượng và nỗi lo rửa xanh

Tính bổ sung. Giảm phát thải có xảy ra nhờ tiền bán tín chỉ không, hay đằng nào cũng xảy ra. Một dự án điện mặt trời vốn đã có lãi nhờ bán điện thì tín chỉ của nó khó được coi là bổ sung.

Tính bền vững. Carbon được giữ lại bao lâu. Rừng có thể cháy hoặc bị chặt sau vài năm, trả lại carbon vào khí quyển. Các chương trình thường giữ một phần tín chỉ làm vùng đệm dự phòng, nhưng mức đệm có đủ hay không là chủ đề tranh luận.

Rò rỉ. Bảo vệ một khu rừng có thể đẩy việc chặt phá sang khu rừng bên cạnh, khiến tổng phát thải không giảm.

Tính dư. Năm 2023, một số cuộc điều tra báo chí và nghiên cứu học thuật về tín chỉ bảo vệ rừng nhiệt đới cho rằng nhiều dự án đã đặt đường cơ sở quá cao, dẫn tới số tín chỉ cấp vượt xa lượng giảm thực tế. Tổ chức chứng nhận liên quan phản bác một phần và sau đó sửa đổi phương pháp luận. Sự việc làm niềm tin vào thị trường tự nguyện giảm mạnh.

Tuyên bố gây hiểu lầm. Rửa xanh xảy ra khi doanh nghiệp quảng bá sản phẩm hay hoạt động là "trung hoà carbon" chủ yếu nhờ mua tín chỉ giá rẻ chất lượng thấp, trong khi không giảm phát thải của chính mình. Một số nước châu Âu đã siết quy định về các tuyên bố môi trường trên bao bì và quảng cáo.

Ai mua, ai bán và các nỗ lực sửa chữa

Bên bán. Chủ dự án rừng, nông nghiệp, năng lượng, xử lý rác, thường ở các nước đang phát triển; các nhà phát triển dự án trung gian; và ở thị trường bắt buộc là các doanh nghiệp thừa hạn ngạch.

Bên mua. Doanh nghiệp có cam kết khí hậu tự nguyện, các hãng hàng không theo cơ chế bù trừ của ngành hàng không quốc tế, doanh nghiệp thuộc diện ở thị trường bắt buộc, và chính phủ theo Điều 6.

Chuẩn chất lượng. Từ năm 2023, một hội đồng quốc tế về toàn vẹn thị trường tự nguyện công bố bộ nguyên tắc carbon cốt lõi để dán nhãn tín chỉ đạt chất lượng cao, và một sáng kiến khác đưa ra hướng dẫn về cách doanh nghiệp được phép tuyên bố khi dùng tín chỉ.

Áp lực từ thương mại. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu bắt đầu giai đoạn chuyển tiếp từ tháng 10 năm 2023, yêu cầu báo cáo phát thải gắn với một số hàng nhập khẩu như thép, xi măng, nhôm, phân bón. Điều này tạo áp lực cho nước xuất khẩu phải có hệ thống đo đạc và định giá carbon trong nước.

Việt Nam và thị trường carbon

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã có quy định về phát triển thị trường carbon trong nước. Nghị định 06/2022 về giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn, cùng các văn bản sửa đổi, bổ sung sau đó, đặt ra danh mục cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính, lộ trình phân bổ hạn ngạch và lộ trình vận hành sàn giao dịch, với giai đoạn thí điểm trước khi vận hành chính thức. Chi tiết về mốc thời gian và đối tượng có thể được điều chỉnh, người cần thông tin chính xác nên tra văn bản hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Tài chính.

Ở mảng tín chỉ rừng, Việt Nam đã ký thoả thuận chuyển nhượng kết quả giảm phát thải từ rừng ở vùng Bắc Trung Bộ với một quỹ do Ngân hàng Thế giới quản lý, và nguồn thu được phân bổ lại cho các bên tham gia bảo vệ rừng. Đây là ví dụ về cơ chế dựa trên kết quả ở quy mô vùng, khác với các dự án tín chỉ đơn lẻ.

Với doanh nghiệp xuất khẩu, áp lực đến sớm hơn thị trường trong nước: khách hàng ở châu Âu và các tập đoàn đa quốc gia yêu cầu số liệu phát thải theo sản phẩm. Với người dân và doanh nghiệp nhỏ, điều quan trọng là cảnh giác với lời mời "đầu tư tín chỉ carbon" hứa lợi nhuận cao, vì thị trường này phức tạp, kém minh bạch và đã có trường hợp lừa đảo ở nhiều nước. Bài viết không khuyên mua bán hay đầu tư tín chỉ dưới bất kỳ hình thức nào.

Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm

Những câu hỏi còn mở: thị trường tự nguyện có phục hồi được niềm tin sau các bê bối chất lượng hay không; tín chỉ loại bỏ carbon bằng công nghệ, như thu giữ CO2 trực tiếp từ không khí, có hạ được chi phí đủ để thành phổ biến hay không; cơ chế Điều 6 sẽ vận hành thực tế ra sao giữa các quốc gia; và thị trường carbon trong nước của Việt Nam sẽ phân bổ hạn ngạch chặt hay lỏng tới mức nào. Cũng chưa rõ các quy định về tuyên bố môi trường sẽ thay đổi cách doanh nghiệp dùng tín chỉ trong quảng cáo tới đâu.

Nguồn để đọc thêm gồm báo cáo thường niên về hiện trạng và xu hướng định giá carbon của Ngân hàng Thế giới, các tài liệu về Điều 6 trên trang của Công ước khung Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu, bộ nguyên tắc carbon cốt lõi của hội đồng toàn vẹn thị trường tự nguyện, văn bản về cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định 06/2022 cùng các bản sửa đổi. Khi đọc thông cáo về một dự án tín chỉ, nên hỏi: đường cơ sở được tính thế nào, ai thẩm định, tín chỉ đã được huỷ hay còn lưu hành, và có vùng đệm cho rủi ro mất rừng không.

Câu hỏi thường gặp

Tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải khác nhau thế nào?

Hạn ngạch là quyền phát thải nhà nước cấp cho doanh nghiệp trong thị trường bắt buộc, có trần tổng. Tín chỉ là đơn vị chứng nhận một tấn CO2 tương đương được giảm hoặc hấp thụ nhờ một dự án, thường mua bán ở thị trường tự nguyện hoặc được công nhận trong một số cơ chế.

Rửa xanh bằng tín chỉ carbon là gì?

Là khi doanh nghiệp tuyên bố sản phẩm hay hoạt động trung hoà carbon chủ yếu nhờ mua tín chỉ chất lượng thấp, trong khi không thật sự giảm phát thải của mình. Tín chỉ có thể bị tính dư, không bổ sung hoặc không bền, khiến lời tuyên bố gây hiểu lầm cho người tiêu dùng.

Tính bổ sung của tín chỉ carbon nghĩa là gì?

Là giảm phát thải chỉ xảy ra nhờ có tiền bán tín chỉ. Nếu dự án đằng nào cũng thực hiện được vì tự có lãi hoặc do luật bắt buộc, tín chỉ của nó không bổ sung, và người mua thực chất không bù được phát thải nào.

Việt Nam đã có thị trường carbon chưa?

Khung pháp lý đã có trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định 06/2022 cùng các bản sửa đổi, với lộ trình thí điểm trước khi vận hành chính thức. Mốc thời gian và đối tượng cụ thể nên tra văn bản hiện hành vì có thể được điều chỉnh.

Có nên đầu tư vào tín chỉ carbon không?

Bài viết không đưa ra lời khuyên đầu tư. Thị trường tín chỉ phức tạp, kém minh bạch và đã có nhiều vụ lừa đảo ở các nước. Người dân nên cảnh giác với lời mời góp vốn hay mua tín chỉ hứa lợi nhuận cao, và tìm hiểu kỹ từ cơ quan quản lý.

Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon ảnh hưởng gì tới Việt Nam?

Liên minh châu Âu yêu cầu nhà nhập khẩu một số hàng như thép, xi măng, nhôm, phân bón báo cáo phát thải gắn với sản phẩm, và về sau phải trả chi phí carbon. Doanh nghiệp xuất khẩu các mặt hàng này cần chuẩn bị số liệu đo đạc phát thải.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138