Con người "nghe" được va chạm của hai lỗ đen bằng các máy giao thoa kế laser có hai cánh tay dài vài ki-lô-mét, đo sự co giãn của không gian khi sóng hấp dẫn đi qua, một độ thay đổi nhỏ hơn bề rộng hạt proton hàng nghìn lần. Tín hiệu đầu tiên được ghi nhận ngày 14 tháng 9 năm 2015, đến từ hai lỗ đen hợp nhất cách Trái Đất khoảng một tỉ ba trăm triệu năm ánh sáng. Chữ "nghe" ở đây là cách nói ẩn dụ: tần số của tín hiệu nằm trong dải âm thanh, nên khi chuyển thành âm, nó nghe như một tiếng "chíp" ngắn.
Phát hiện này xác nhận một dự đoán Einstein đưa ra từ năm 1916 và mở ra một cách quan sát vũ trụ hoàn toàn mới, không dựa vào ánh sáng. Bài này phân tích sóng hấp dẫn là gì về mặt vật lý, vì sao đo được nó khó tới mức gần như phi lý, các phát hiện chính sau gần một thập kỷ, những câu hỏi còn mở và các máy dò thế hệ sau.
Từ dự đoán của Einstein tới bằng chứng gián tiếp
Theo thuyết tương đối rộng, khối lượng làm cong không thời gian, và khi khối lượng chuyển động có gia tốc theo những cách nhất định, độ cong đó lan ra như gợn sóng với tốc độ ánh sáng. Khi một sóng hấp dẫn đi qua, khoảng cách giữa các vật bị kéo giãn theo một hướng và co lại theo hướng vuông góc, rồi đổi chiều, liên tục theo nhịp của sóng. Einstein dự đoán điều này năm 1916, nhưng chính ông từng nghi ngờ con người có thể đo được, vì hiệu ứng quá nhỏ.
Bằng chứng gián tiếp đầu tiên đến từ một cặp sao neutron quay quanh nhau, được phát hiện năm 1974. Một trong hai là sao xung phát ra xung vô tuyến đều đặn như đồng hồ, cho phép đo quỹ đạo rất chính xác. Qua nhiều năm, các nhà khoa học thấy hai sao tiến lại gần nhau đúng với tốc độ dự đoán nếu hệ đang mất năng lượng qua sóng hấp dẫn. Phát hiện này được trao giải Nobel Vật lý năm 1993.
Tuy nhiên, bằng chứng gián tiếp chỉ cho thấy năng lượng mất đi, chưa "bắt" được chính sóng khi nó tới Trái Đất. Việc đo trực tiếp đòi hỏi một thiết bị có độ nhạy chưa từng có, và phải mất thêm hơn bốn mươi năm phát triển công nghệ mới đạt được.
Máy dò hoạt động thế nào: thước đo bằng ánh sáng
Đài quan sát LIGO ở Mỹ gồm hai máy dò đặt cách nhau khoảng ba nghìn ki-lô-mét, mỗi máy có hai cánh tay vuông góc dài bốn ki-lô-mét. Một chùm laser được tách làm đôi, đi dọc hai cánh tay trong ống chân không, phản xạ qua lại nhiều lần giữa các gương rồi gặp lại nhau. Bình thường, hai chùm được chỉnh để triệt tiêu nhau, máy thu không nhận được ánh sáng. Khi sóng hấp dẫn đi qua, một cánh tay dài ra một chút, cánh kia ngắn lại, hai chùm lệch pha và ánh sáng lọt tới máy thu.
Độ thay đổi chiều dài cần đo nhỏ hơn bề rộng một proton hàng nghìn lần. Để đạt độ nhạy này, gương được treo bằng hệ con lắc nhiều tầng để cách ly rung động mặt đất, ống chân không thuộc loại lớn nhất thế giới, laser được ổn định cực kỳ chính xác, và các kỹ thuật lượng tử được dùng để giảm nhiễu do bản chất hạt của ánh sáng. Xe tải chạy qua, sóng biển đập bờ ở xa hay động đất bên kia hành tinh đều để lại dấu vết trên dữ liệu và phải được lọc ra.
Vì có quá nhiều nguồn nhiễu, một tín hiệu chỉ được tin khi xuất hiện gần như cùng lúc ở các máy dò cách xa nhau, với độ lệch thời gian phù hợp với tốc độ ánh sáng. Ngoài hai máy ở Mỹ, mạng lưới hiện có máy Virgo ở Italy và KAGRA ở Nhật Bản. Nhiều máy cùng đo còn giúp xác định hướng của nguồn trên bầu trời.
Những gì đã học được sau gần một thập kỷ
Lỗ đen đôi tồn tại và hợp nhất thường xuyên. Trước năm 2015, chưa có bằng chứng trực tiếp rằng hai lỗ đen có thể quay quanh nhau rồi hợp nhất. Nay các máy dò đã ghi nhận hàng trăm sự kiện, phần lớn là lỗ đen đôi. Khối lượng của nhiều lỗ đen lớn hơn mức các nhà khoa học từng dự đoán cho lỗ đen hình thành từ sao, đặt ra câu hỏi về cách chúng ra đời.
Thuyết tương đối rộng vẫn đúng ở điều kiện khắc nghiệt nhất. Hình dạng tín hiệu khớp với tính toán từ thuyết tương đối rộng trong vùng trọng trường cực mạnh, nơi chưa từng được kiểm tra trước đó. Các nhóm đã tìm những sai lệch nhỏ có thể gợi ý vật lý mới, nhưng tới nay chưa thấy sai lệch nào có ý nghĩa thống kê.
Sự kiện sao neutron năm 2017. Tháng 8 năm 2017, các máy dò ghi được tín hiệu từ hai sao neutron hợp nhất, và chỉ khoảng hai giây sau, vệ tinh đo được một chớp tia gamma từ cùng vùng trời. Hàng chục đài quan sát sau đó tìm thấy ánh sáng từ vụ nổ. Đây là lần đầu một sự kiện được quan sát bằng cả sóng hấp dẫn và ánh sáng, mở ra lĩnh vực thiên văn đa tín hiệu.
Nguồn gốc của nguyên tố nặng. Ánh sáng từ vụ hợp nhất sao neutron năm 2017 cho thấy dấu hiệu của các nguyên tố nặng mới được tạo ra. Kết quả này củng cố giả thuyết rằng một phần đáng kể vàng, bạch kim và các nguyên tố nặng khác trong vũ trụ được tạo ra trong những vụ va chạm như vậy.
Một cách đo mới tốc độ giãn nở vũ trụ. Sóng hấp dẫn cho biết trực tiếp khoảng cách tới nguồn mà không cần các bậc thang đo khoảng cách truyền thống. Kết hợp với ánh sáng để biết tốc độ lùi xa, người ta có thêm một phép đo hằng số Hubble độc lập. Hiện mới có ít sự kiện phù hợp nên sai số còn lớn.
Giải Nobel và câu chuyện của khoa học quy mô lớn
Năm 2017, giải Nobel Vật lý được trao cho Rainer Weiss, Barry Barish và Kip Thorne vì những đóng góp quyết định cho máy dò LIGO và việc quan sát sóng hấp dẫn. Nhưng các bài báo phát hiện có hơn một nghìn tác giả, từ hàng chục quốc gia. Đây là ví dụ điển hình của khoa học quy mô lớn: một phát hiện là kết quả của nhiều thập kỷ phát triển công nghệ, hàng nghìn người làm việc ở nhiều khâu, và nguồn kinh phí nhà nước dài hạn chấp nhận rủi ro không có kết quả.
Dự án từng bị nghi ngờ và chỉ trích vì chi phí lớn trong khi thế hệ máy dò đầu tiên chạy nhiều năm không phát hiện được gì. Chỉ sau khi nâng cấp lên bản nâng cao, máy mới đạt độ nhạy cần thiết. Câu chuyện này thường được dẫn trong tranh luận về đầu tư cho khoa học cơ bản: kết quả có thể đến muộn, không đoán trước được, nhưng khi đến thì mở ra cả một lĩnh vực.
Một sản phẩm phụ đáng chú ý là công nghệ. Kỹ thuật cách ly rung, laser ổn định, quang học chính xác và xử lý tín hiệu trong nhiễu phát triển cho LIGO đã được ứng dụng ở các lĩnh vực khác. Sinh viên tham gia các dự án như vậy trở thành nguồn nhân lực cho ngành công nghệ cao, kể cả khi họ rời khỏi vật lý thiên văn.
Các thế hệ máy dò và dải tần số
Giống như thiên văn ánh sáng cần kính khác nhau cho từng dải sóng, thiên văn sóng hấp dẫn cần máy dò khác nhau cho từng dải tần số, mỗi dải ứng với một loại nguồn khác nhau.
| Loại máy dò | Dải tần số | Nguồn chính | Tình trạng |
|---|---|---|---|
| Giao thoa kế mặt đất | Hàng chục tới hàng nghìn hertz | Lỗ đen cỡ sao, sao neutron hợp nhất | Đang hoạt động, được nâng cấp theo từng đợt |
| Giao thoa kế mặt đất thế hệ sau | Như trên, độ nhạy cao hơn nhiều lần | Nguồn ở xa hơn, gần thời sơ khai | Đang ở giai đoạn thiết kế |
| Giao thoa kế không gian | Phần nghìn tới phần mười hertz | Lỗ đen siêu nặng hợp nhất, sao lùn trắng đôi | Sứ mệnh LISA được châu Âu phê duyệt, dự kiến phóng thập niên 2030 |
| Mạng đo thời gian sao xung | Phần tỉ hertz | Nền sóng từ các cặp lỗ đen siêu nặng | Đã có bằng chứng cho nền sóng tần số thấp từ năm 2023 |
Năm 2023, nhiều nhóm theo dõi các sao xung trong thiên hà công bố bằng chứng về một nền sóng hấp dẫn tần số rất thấp, có thể do vô số cặp lỗ đen siêu nặng trong vũ trụ. Nguồn gốc chính xác của nền sóng này vẫn đang được tranh luận.
Những câu hỏi còn mở
Câu hỏi thứ nhất là các lỗ đen nặng được ghi nhận hình thành từ đâu. Một số có khối lượng nằm trong vùng mà lý thuyết tiến hoá sao cho rằng khó tạo ra trực tiếp từ một ngôi sao. Các giả thuyết gồm lỗ đen hợp nhất nhiều thế hệ trong cụm sao dày đặc, hoặc hình thành trong đĩa khí quanh lỗ đen siêu nặng. Thống kê từ hàng trăm sự kiện đang giúp phân biệt các kịch bản.
Câu hỏi thứ hai là bên trong sao neutron: vật chất ở mật độ cực cao cư xử ra sao. Khi hai sao neutron xoắn vào nhau, chúng biến dạng do lực thuỷ triều, và mức biến dạng in dấu lên tín hiệu sóng hấp dẫn. Đo được nhiều sự kiện như vậy sẽ giúp hiểu vật lý hạt nhân ở điều kiện không thể tạo ra trong phòng thí nghiệm.
Câu hỏi thứ ba, xa hơn, là liệu có sóng hấp dẫn nguyên thuỷ từ những khoảnh khắc đầu tiên của vũ trụ hay không. Nếu tìm được, chúng sẽ mang thông tin về giai đoạn mà ánh sáng không thể cho ta thấy. Đây là mục tiêu dài hạn, chưa có bằng chứng, và nhiều tin từng tuyên bố phát hiện loại sóng này đã bị rút lại sau khi phân tích kỹ.
Nguồn để đọc thêm
Các nguồn ghi bằng tên tổ chức và loại tài liệu, tìm bằng công cụ tìm kiếm.
- Trang chính thức của Hợp tác Khoa học LIGO, có bản tóm tắt dễ đọc cho từng bài báo khoa học lớn và danh mục sự kiện đã ghi nhận.
- Trang của hợp tác Virgo ở châu Âu và đài KAGRA ở Nhật Bản.
- Trang sứ mệnh LISA của Cơ quan Vũ trụ châu Âu.
- Tài liệu giải Nobel Vật lý năm 2017 trên trang của Quỹ Nobel, có phần giải thích phổ thông và phần nền tảng khoa học.
- Các bài tổng quan đã bình duyệt về thiên văn sóng hấp dẫn và thiên văn đa tín hiệu trên tạp chí vật lý.
Với người mới bắt đầu, các bản ghi âm tín hiệu sóng hấp dẫn chuyển thành âm thanh, do các nhóm nghiên cứu công bố, là cách trực quan để hiểu vì sao người ta nói "nghe" vũ trụ.
Câu hỏi thường gặp
Sóng hấp dẫn có nghe được bằng tai không?
Không trực tiếp. Sóng hấp dẫn là dao động của không thời gian, không phải sóng âm. Nhưng tần số của tín hiệu từ lỗ đen cỡ sao nằm trong dải tai người nghe được, nên khi chuyển dữ liệu thành âm thanh ta nghe được một tiếng chíp ngắn tăng dần cao độ.
Sóng hấp dẫn có nguy hiểm cho Trái Đất không?
Không. Khi tới Trái Đất, sóng đã yếu tới mức chỉ thay đổi khoảng cách một lượng nhỏ hơn hạt proton hàng nghìn lần trên quãng vài ki-lô-mét. Không có tác động nào mà con người hay sinh vật cảm nhận được.
Vì sao cần nhiều máy dò ở nhiều nơi?
Để loại bỏ nhiễu cục bộ như rung động, sét, xe cộ, và để xác định hướng nguồn trên bầu trời bằng độ lệch thời gian tín hiệu tới từng máy. Tín hiệu thật xuất hiện ở nhiều máy với độ lệch phù hợp tốc độ ánh sáng.
Sóng hấp dẫn khác sóng điện từ thế nào?
Sóng điện từ, như ánh sáng và sóng vô tuyến, là dao động của điện trường và từ trường, dễ bị hấp thụ và che chắn. Sóng hấp dẫn là dao động của chính không thời gian, đi xuyên qua vật chất gần như không suy giảm, nên mang thông tin từ những nơi ánh sáng không thoát ra được.
Đã phát hiện được bao nhiêu sự kiện sóng hấp dẫn?
Tới nay các máy dò đã ghi nhận hàng trăm sự kiện, phần lớn là lỗ đen đôi hợp nhất, một số liên quan tới sao neutron. Con số tăng theo mỗi đợt quan sát, nên cần tra danh mục mới nhất của các hợp tác khoa học.
Sinh viên Việt Nam có thể tham gia nghiên cứu sóng hấp dẫn không?
Có thể, qua học sau đại học ở các nhóm nghiên cứu quốc tế thành viên của các hợp tác lớn. Dữ liệu của nhiều sự kiện cũng được công khai kèm hướng dẫn phân tích, đủ để sinh viên vật lý luyện kỹ năng xử lý tín hiệu.