Pin xe điện thường được coi là hết đời với xe khi dung lượng còn khoảng bảy tới tám phần mười so với lúc mới, nhưng như vậy chưa phải là rác. Nó có thể sống đời thứ hai làm pin lưu trữ cố định, rồi mới vào nhà máy tái chế để thu lại lithium, niken, coban, đồng và các vật liệu khác. Khó khăn nằm ở khâu thu gom, an toàn khi vận chuyển và tháo dỡ, và ở chỗ pin không chứa coban hay niken có giá trị thu hồi thấp, khiến bài toán kinh tế của tái chế không tự giải.
Bài này đi theo đường đi của một khối pin từ khi rời xe tới khi trở thành nguyên liệu mới, nhìn vào chuỗi khoáng sản phía trước nó, những bằng chứng về hiệu quả tái chế, các tranh luận về quy định và tác động tới Việt Nam.
Chuỗi khoáng sản phía trước khối pin
Một khối pin xe điện là nơi hội tụ của nhiều mỏ ở nhiều châu lục. Lithium chủ yếu đến từ mỏ đá cứng ở Úc và các hồ muối ở vùng cao nguyên Nam Mỹ. Niken lớn nhất từ Indonesia, coban phần lớn từ Cộng hoà Dân chủ Congo, graphite và khâu tinh chế nhiều loại khoáng sản tập trung mạnh ở Trung Quốc. Theo các báo cáo về khoáng sản quan trọng của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, mức độ tập trung ở khâu chế biến còn cao hơn khâu khai thác.
Mỗi mắt xích mang theo câu hỏi riêng. Khai thác lithium từ hồ muối dùng nhiều nước ở vùng vốn khô hạn, gây tranh chấp với cộng đồng bản địa và nông nghiệp. Khai thác coban thủ công ở Congo từng bị các tổ chức nhân quyền quốc tế báo cáo về điều kiện lao động nguy hiểm và lao động trẻ em. Mở rộng khai thác niken ở Indonesia gắn với lo ngại về rừng và nhiệt điện than cấp cho lò luyện.
Tái chế được kỳ vọng làm giảm một phần áp lực này. Kim loại trong pin không mất đi khi pin hết dùng, nên về lâu dài, khi lượng pin hết đời đủ lớn, một phần đáng kể nhu cầu có thể được đáp ứng từ "mỏ đô thị". Nhưng trong ngắn hạn, số pin hết đời còn nhỏ so với nhu cầu pin mới tăng nhanh, nên tái chế chưa thể thay thế khai thác.
Đường đi của một khối pin sau khi rời xe
Một khối pin hết đời với xe thường đi qua các bước sau, dù không phải pin nào cũng qua đủ.
- Chẩn đoán. Đo dung lượng còn lại, điện trở trong, lịch sử sạc xả để biết pin còn dùng lại được hay phải tái chế ngay.
- Đời thứ hai. Pin còn tốt được ghép thành hệ lưu trữ cố định cho nhà xưởng, trạm sạc hay trạm viễn thông, nơi yêu cầu về trọng lượng và công suất thấp hơn trên xe.
- Xả sâu và tháo dỡ. Pin được xả hết điện còn lại rồi tháo thành mô-đun, thành ô pin. Đây là khâu nguy hiểm nhất vì điện áp cao và nguy cơ chập gây cháy.
- Nghiền và tách. Ô pin được nghiền, tách vỏ, đồng, nhôm, nhựa, để lại một hỗn hợp bột đen chứa các kim loại giá trị.
- Thu hồi kim loại. Bột đen đi qua hoả luyện, thuỷ luyện hoặc kết hợp để tách lithium, niken, coban, mangan thành hợp chất dùng lại được.
- Sản xuất vật liệu mới. Hợp chất thu hồi được chế lại thành vật liệu điện cực cho pin mới, khép vòng.
Hướng thứ ba đang nghiên cứu là tái chế trực tiếp: giữ nguyên cấu trúc vật liệu điện cực, chỉ phục hồi phần bị suy giảm, thay vì phá về nguyên tố. Cách này hứa hẹn tiết kiệm năng lượng hơn nhưng còn ở quy mô phòng thí nghiệm và nhà máy thử.
Hoả luyện, thuỷ luyện và giới hạn của mỗi cách
Hai phương pháp chính có ưu nhược điểm khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp tới việc thu hồi được những gì.
| Phương pháp | Cách làm | Thu hồi tốt | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Hoả luyện | Nấu chảy ở nhiệt độ rất cao | Niken, coban, đồng | Tốn năng lượng, lithium và nhôm thường đi vào xỉ, khó thu |
| Thuỷ luyện | Hoà tan bằng dung dịch axit rồi kết tủa tách từng kim loại | Có thể thu cả lithium với hiệu suất cao | Dùng nhiều hoá chất, phát sinh nước thải cần xử lý |
| Tái chế trực tiếp | Phục hồi vật liệu điện cực giữ nguyên cấu trúc | Giữ được giá trị vật liệu | Cần phân loại pin rất kỹ, còn quy mô nhỏ |
Một thách thức là pin lithium sắt phosphate, loại ngày càng phổ biến vì rẻ và bền. Loại này không có niken hay coban, nên giá trị kim loại thu được thấp hơn nhiều, có khi không đủ bù chi phí tái chế. Đây là lý do nhiều chuyên gia cho rằng tái chế pin không thể chỉ trông vào thị trường, mà cần quy định bắt buộc thu gom và trách nhiệm của nhà sản xuất.
Bằng chứng và tranh luận về quy định
Hiệu suất thu hồi thực tế. Các nhà máy thuỷ luyện quy mô công nghiệp ở Trung Quốc, châu Âu và Bắc Mỹ công bố hiệu suất thu hồi cao với niken, coban, và ngày càng cải thiện với lithium. Tuy vậy, con số công bố thường là của nhà máy tốt nhất, chưa phản ánh toàn ngành, và hiệu suất toàn chuỗi còn phụ thuộc tỷ lệ pin được thu gom đúng kênh.
Quy định của Liên minh châu Âu. Quy định mới về pin của Liên minh châu Âu thông qua năm 2023 đặt ra lộ trình về tỷ lệ thu gom, hiệu suất thu hồi từng kim loại, hàm lượng vật liệu tái chế tối thiểu trong pin mới và hộ chiếu pin ghi nguồn gốc. Phía ủng hộ cho rằng đây là cách tạo thị trường ổn định cho tái chế; phía phản đối lo chi phí tuân thủ đẩy giá xe điện lên.
Đời thứ hai có đáng không. Một số phân tích cho rằng khi pin mới ngày càng rẻ, chi phí chẩn đoán, ghép lại và bảo hành pin cũ có thể khiến đời thứ hai kém hấp dẫn. Những phân tích khác chỉ ra giá trị môi trường của việc kéo dài vòng đời trước khi phá huỷ.
Ai chịu trách nhiệm. Hãng xe, nhà sản xuất pin, chủ xe hay cơ sở tái chế — mỗi nước trả lời một kiểu. Mô hình trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, buộc nhà sản xuất đóng góp cho thu gom và tái chế, đang được nhiều nơi áp dụng.
Tác động tới Việt Nam
Việt Nam có số lượng xe máy điện và ô tô điện tăng nhanh trong vài năm gần đây. Phần lớn pin trên xe máy điện cũ còn là ắc quy chì, nhưng tỷ lệ pin lithium đang tăng. Trong vòng mười năm tới, lượng pin lithium hết đời trong nước sẽ đủ lớn để thành bài toán thật.
Bài học từ ắc quy chì là đáng nhớ. Tái chế ắc quy chì thủ công ở một số làng nghề, trong đó có một làng ở Hưng Yên được báo chí và các cơ quan y tế nhắc tới nhiều, từng gây ô nhiễm chì nghiêm trọng trong đất và trong máu người dân, kể cả trẻ em. Pin lithium tháo dỡ thủ công còn thêm nguy cơ cháy nổ và khí độc. Nếu không có kênh thu gom chính thức, nguy cơ pin lithium đi vào các cơ sở nhỏ không đủ điều kiện là có thật.
Về pháp lý, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định 08/2022 hướng dẫn luật này đã đưa vào cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, trong đó pin và ắc quy thuộc nhóm sản phẩm phải thu hồi, tái chế theo lộ trình. Chi tiết về tỷ lệ bắt buộc và cách đóng góp có thể được điều chỉnh, người cần thông tin nên tra văn bản hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Với người dùng, việc đơn giản nhất là trả pin cũ về đại lý hoặc điểm thu hồi của hãng, không bán cho người thu mua phế liệu không rõ nơi xử lý, và không tự tháo khối pin.
Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm
Những câu hỏi còn mở gồm: hoá học pin sẽ chuyển dịch ra sao trong mười năm tới, vì pin natri-ion hay pin thể rắn sẽ đặt ra bài toán tái chế khác hẳn; tái chế trực tiếp có lên được quy mô công nghiệp không; và các nước có thống nhất được tiêu chuẩn hộ chiếu pin để theo dõi nguồn gốc xuyên biên giới không. Một câu hỏi ít được chú ý là tuổi thọ thực tế của pin xe điện có thể dài hơn dự kiến ban đầu, làm lùi thời điểm làn sóng pin hết đời. Cũng chưa rõ thị trường pin đã qua sử dụng sẽ được kiểm soát thế nào: pin tháo từ xe cũ có thể được bán lại, ghép thành bộ lưu trữ tự chế mà không qua kiểm định an toàn, một rủi ro cháy nổ khó theo dõi.
Tài liệu nên đọc gồm báo cáo Triển vọng Khoáng sản Quan trọng và báo cáo Triển vọng Xe điện Toàn cầu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, văn bản quy định về pin của Liên minh châu Âu, các báo cáo về lao động trong khai thác coban của các tổ chức nhân quyền quốc tế, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định 08/2022 của Việt Nam. Khi đọc thông cáo về hiệu suất tái chế, nên hỏi con số đó tính cho kim loại nào, ở khâu nào và trên lượng pin thu gom hay trên lượng pin bán ra.
Câu hỏi thường gặp
Pin xe điện dùng được bao lâu thì phải thay?
Tuỳ loại pin, cách sạc và khí hậu, nhưng nhiều hãng bảo hành pin theo số năm hoặc số ki-lô-mét nhất định. Pin thường được coi là hết đời với xe khi dung lượng còn khoảng bảy tới tám phần mười, chứ không phải khi hỏng hoàn toàn.
Đời thứ hai của pin xe điện là gì?
Là dùng pin đã hết đời với xe nhưng còn tốt cho việc khác, thường là lưu trữ điện cố định cho nhà xưởng, trạm sạc hay trạm viễn thông. Ở đó pin không cần nhẹ hay phát công suất cao như trên xe, nên còn phục vụ được thêm nhiều năm.
Tái chế pin lithium thu hồi được những gì?
Có thể thu hồi lithium, niken, coban, mangan, đồng, nhôm và một phần graphite. Lượng thu được tuỳ phương pháp: thuỷ luyện thu lithium tốt hơn, hoả luyện thu niken và coban tốt nhưng lithium thường đi vào xỉ.
Vì sao pin lithium sắt phosphate khó tái chế có lãi?
Vì loại pin này không chứa niken hay coban, hai kim loại có giá trị cao nhất trong pin. Kim loại thu được rẻ hơn nên doanh thu tái chế có khi không bù đủ chi phí, cần quy định bắt buộc thu gom hoặc đóng góp của nhà sản xuất.
Người dùng nên làm gì với pin xe điện cũ?
Nên trả về đại lý, trung tâm bảo hành hoặc điểm thu hồi của hãng. Không tự tháo khối pin vì điện áp cao và nguy cơ cháy, không bán cho người thu mua phế liệu không rõ nơi xử lý, và không bỏ chung với rác sinh hoạt.
Việt Nam có quy định về thu hồi pin chưa?
Có. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định 08/2022 đưa pin, ắc quy vào nhóm sản phẩm nhà sản xuất phải có trách nhiệm thu hồi, tái chế theo lộ trình. Chi tiết tỷ lệ và cách thực hiện nên tra văn bản hiện hành vì có thể được sửa đổi.