Phản ứng tổng hợp hạt nhân đã vượt một mốc khoa học quan trọng vào tháng 12 năm 2022, khi một thí nghiệm dùng laser ở Mỹ lần đầu tạo ra năng lượng tổng hợp lớn hơn năng lượng laser chiếu vào viên nhiên liệu. Nhưng mốc đó chưa tính lượng điện khổng lồ để nạp hệ thống laser, nên tính cả nhà máy thì vẫn còn lỗ năng lượng rất xa. Từ đây tới một nhà máy điện phát lên lưới còn những bài toán chưa có lời giải trọn vẹn: duy trì phản ứng liên tục, tự sản xuất nhiên liệu triti, vật liệu chịu được bắn phá nơtron và chi phí cạnh tranh. Phần lớn đánh giá thận trọng đặt điện tổng hợp thương mại ở nửa sau thế kỷ này, dù một số công ty tư nhân hứa sớm hơn.
Bài này giải thích vì sao tổng hợp hạt nhân khó, các mốc thật sự đã đạt và cách đọc đúng ý nghĩa của chúng, các hướng công nghệ đang chạy đua, những tranh luận và vị trí của nó trong chuyển dịch năng lượng.
Vì sao bắt chước Mặt Trời lại khó đến vậy
Trong lõi Mặt Trời, trọng lực khổng lồ ép các hạt nhân hydro sát nhau đủ để chúng hợp lại thành heli, giải phóng năng lượng. Trên Trái Đất không có trọng lực đó, nên phải bù bằng nhiệt độ cao hơn nhiều. Phản ứng dễ nhất là giữa đơteri và triti, hai đồng vị của hydro, và nó cần plasma ở nhiệt độ cỡ trăm triệu độ, cao hơn lõi Mặt Trời nhiều lần.
Không vật liệu nào chịu được nhiệt độ ấy khi tiếp xúc trực tiếp. Vì vậy có hai cách giam plasma. Cách thứ nhất dùng từ trường cực mạnh để giữ plasma lơ lửng trong buồng chân không hình xuyến, gọi là tokamak, hoặc hình xoắn phức tạp hơn gọi là stellarator. Cách thứ hai là giam quán tính: bắn laser cực mạnh vào một viên nhiên liệu nhỏ, nén nó trong khoảnh khắc đủ ngắn để phản ứng xảy ra trước khi viên nhiên liệu kịp bung ra.
Để phản ứng tự duy trì, cần đồng thời đủ ba điều: nhiệt độ đủ cao, mật độ plasma đủ lớn và thời gian giam đủ dài. Tích của ba đại lượng này phải vượt một ngưỡng mà các nhà vật lý gọi là tiêu chuẩn Lawson. Nhiều thập niên nghiên cứu là quá trình nhích dần tích số đó lên, mỗi bước lại phát hiện những kiểu bất ổn mới của plasma, như dòng xoáy, rò nhiệt hay va chạm vào thành buồng.
Các mốc đã đạt và cách đọc đúng
Mỗi mốc được báo chí đưa tin rầm rộ đều có ý nghĩa thật, nhưng thường bị hiểu rộng hơn những gì nó chứng minh.
| Mốc | Đã chứng minh điều gì | Chưa chứng minh điều gì |
|---|---|---|
| Đánh lửa ở Cơ sở Đánh lửa Quốc gia Hoa Kỳ, tháng 12 năm 2022 | Năng lượng tổng hợp lớn hơn năng lượng laser chiếu vào viên nhiên liệu, một mốc vật lý được theo đuổi nhiều thập niên; các lần bắn sau đó còn đạt kết quả cao hơn | Lượng điện để nạp laser lớn hơn nhiều lần năng lượng thu được; mỗi lần bắn cách nhau nhiều giờ, trong khi nhà máy cần nhiều lần mỗi giây |
| Kỷ lục năng lượng của tokamak JET ở Anh trước khi đóng cửa năm 2023 | Tokamak có thể sinh năng lượng tổng hợp đáng kể trong vài giây với nhiên liệu đơteri – triti | Năng lượng đầu ra vẫn nhỏ hơn năng lượng đưa vào để đốt nóng plasma |
| Các tokamak duy trì plasma rất dài ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Pháp | Có thể giữ plasma ổn định hàng trăm tới hơn một nghìn giây | Phần lớn ở chế độ chưa sinh nhiều năng lượng tổng hợp |
| Stellarator Wendelstein 7-X ở Đức | Thiết kế xoắn phức tạp có thể giam plasma tốt trong thời gian dài | Chưa dùng nhiên liệu triti, chưa sinh năng lượng ròng |
Điểm mấu chốt là phân biệt hệ số khuếch đại của riêng plasma hay viên nhiên liệu với hệ số khuếch đại của cả nhà máy. Nhà máy điện cần tính cả điện nuôi nam châm, laser, hệ thống làm lạnh, bơm, và hiệu suất biến nhiệt thành điện. Theo nhiều phân tích, hệ số của plasma cần cao hơn mức hiện nay rất nhiều lần thì nhà máy mới có lãi năng lượng.
Những bài toán còn lại trên đường tới nhà máy điện
Chạy liên tục. Nhà máy điện cần phát nhiều giờ liền mỗi ngày trong nhiều năm. Tokamak phải giữ plasma ổn định mà không bị gián đoạn đột ngột làm hỏng thành buồng; hướng laser phải bắn và thay viên nhiên liệu nhiều lần mỗi giây với độ chính xác cực cao.
Nhiên liệu triti. Triti gần như không có sẵn trong tự nhiên, lượng hiện có chủ yếu là sản phẩm phụ của một số lò phân hạch, rất ít. Nhà máy tổng hợp phải tự sản xuất triti bằng cách cho nơtron bắn vào lớp vỏ chứa lithium bao quanh buồng phản ứng. Lớp vỏ sinh triti này chưa được thử ở quy mô thật.
Vật liệu chịu nơtron. Mỗi phản ứng đơteri – triti phóng ra một nơtron năng lượng rất cao. Dòng nơtron này làm giòn và kích hoạt phóng xạ thành buồng, buộc phải thay thế định kỳ. Cần những vật liệu mới và cơ sở thử nghiệm chuyên dụng mà hiện chưa có đủ.
Chi phí và độ phức tạp. Nam châm siêu dẫn, hệ thống chân không, làm lạnh sâu, thao tác từ xa với linh kiện phóng xạ đều đắt. Ngay cả khi kỹ thuật thành công, điện tổng hợp còn phải cạnh tranh với điện tái tạo và lưu trữ ngày càng rẻ.
Khung quản lý. Nhà máy tổng hợp không có nguy cơ phản ứng dây chuyền mất kiểm soát như lò phân hạch và chất thải phóng xạ sống ngắn hơn nhiều, nhưng vẫn có triti và vật liệu bị kích hoạt. Một số nước đã quyết định quản lý theo khung riêng, nhẹ hơn khung cho lò phân hạch.
ITER, các phòng thí nghiệm quốc gia và làn sóng tư nhân
ITER là dự án tokamak quốc tế đặt ở miền nam nước Pháp, với sự tham gia của Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Nga và Mỹ. Mục tiêu của nó là chứng minh plasma có thể sinh năng lượng tổng hợp gấp nhiều lần năng lượng đốt nóng đưa vào, chứ không phát điện lên lưới. Dự án đã trải qua nhiều lần chậm tiến độ và tăng chi phí; lịch mới công bố năm 2024 đẩy giai đoạn vận hành chính với nhiên liệu đơteri – triti sang nửa sau thập niên 2030.
Song song, vài chục công ty tư nhân đã huy động nguồn vốn lớn với các hướng khác nhau: tokamak nhỏ gọn dùng nam châm siêu dẫn nhiệt độ cao, stellarator thế hệ mới, các cấu hình giam plasma khác thường và các hướng giam quán tính. Một số công ty công bố mục tiêu có nhà máy trình diễn vào thập niên 2030, và một số đã ký thoả thuận bán điện trong tương lai với công ty công nghệ.
Giới khoa học đánh giá làn sóng tư nhân theo hai cách. Phía tích cực cho rằng cạnh tranh và áp lực thời gian giúp thử nhiều hướng song song, và nam châm siêu dẫn nhiệt độ cao là tiến bộ thật cho phép thu nhỏ thiết bị. Phía thận trọng nhắc rằng lịch hứa của các công ty khởi nghiệp thường không tính đủ những bài toán kỹ thuật kể trên, và lịch sử ngành này đầy những dự đoán "còn ba mươi năm nữa" lặp lại.
Tranh luận: tổng hợp hạt nhân có phải lời giải cho khí hậu không
Quá muộn cho mục tiêu giữa thế kỷ. Nhiều nhà phân tích năng lượng cho rằng ngay cả trong kịch bản lạc quan, điện tổng hợp chỉ có thể đóng góp đáng kể sau năm 2050, nên không thay thế được việc mở rộng điện tái tạo, lưới và lưu trữ ngay bây giờ.
Nguồn điện nền sạch dài hạn. Phía ủng hộ lập luận rằng nửa sau thế kỷ vẫn cần nguồn điện ổn định, không phát thải, dùng ít đất, và tổng hợp hạt nhân có thể là lựa chọn quan trọng cho giai đoạn đó.
Chia ngân sách nghiên cứu. Một tranh luận khác là ngân sách công nên chia thế nào giữa nghiên cứu tổng hợp hạt nhân dài hạn và triển khai công nghệ đã sẵn sàng. Phần lớn chính phủ chọn làm cả hai, với tỷ trọng khác nhau.
Ai được lợi từ công nghệ. Nếu thành công, công nghệ tổng hợp hạt nhân sẽ thuộc về một số ít quốc gia và công ty có đủ vốn và năng lực chế tạo. Một số nhà nghiên cứu đặt câu hỏi các nước đang phát triển sẽ tiếp cận nó thế nào, khi chính các dự án quốc tế như ITER cũng chỉ có ít thành viên.
Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm
Ba câu hỏi lớn còn mở. Một là có cấu hình nào đạt được hệ số khuếch đại đủ cao trong chế độ chạy liên tục hay không. Hai là lớp vỏ sinh triti có tự cung cấp đủ nhiên liệu cho nhà máy hay không, vì thiếu triti thì mọi thiết kế đơteri – triti đều không chạy được lâu. Ba là chi phí điện từ nhà máy tổng hợp đầu tiên sẽ ở mức nào so với các nguồn sạch khác vào thời điểm đó. Ngoài ra còn các câu hỏi nhỏ hơn nhưng thực tế: chuỗi cung ứng nam châm siêu dẫn, nguồn heli cho làm lạnh và nhân lực kỹ thuật cho một ngành chưa tồn tại.
Với Việt Nam, tổng hợp hạt nhân hiện chủ yếu là chủ đề đào tạo và nghiên cứu vật lý plasma ở một số viện và trường đại học, chưa phải lựa chọn trong quy hoạch điện. Người muốn đọc thêm có thể bắt đầu với các báo cáo về triển vọng năng lượng tổng hợp của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, thông tin công khai của tổ chức ITER, các công bố của Cơ sở Đánh lửa Quốc gia thuộc Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence Livermore, và báo cáo thường niên về ngành công nghiệp tổng hợp hạt nhân của hiệp hội các công ty trong ngành. Khi đọc tin về một kỷ lục mới, nên hỏi: hệ số khuếch đại được tính trên plasma hay trên toàn hệ thống, phản ứng kéo dài bao lâu và có dùng nhiên liệu triti không.
Câu hỏi thường gặp
Phản ứng tổng hợp hạt nhân khác phân hạch thế nào?
Phân hạch tách hạt nhân nặng như urani thành hạt nhân nhẹ hơn, là nguyên lý của các nhà máy điện hạt nhân hiện nay. Tổng hợp ghép hai hạt nhân nhẹ như đơteri và triti thành heli, giống cách Mặt Trời tạo năng lượng, ít chất thải sống lâu hơn nhưng khó thực hiện hơn nhiều.
Thí nghiệm tháng 12 năm 2022 đạt được gì?
Lần đầu tiên năng lượng sinh ra từ phản ứng tổng hợp lớn hơn năng lượng laser chiếu vào viên nhiên liệu. Đây là mốc vật lý quan trọng, nhưng chưa tính lượng điện rất lớn để nạp laser, nên chưa phải là lãi năng lượng ở cấp nhà máy.
Tokamak là gì?
Là thiết bị dùng từ trường rất mạnh để giam plasma nóng hàng trăm triệu độ trong một buồng chân không hình xuyến, giữ plasma không chạm vào thành buồng. Đây là hướng được nghiên cứu nhiều nhất, trong đó có dự án quốc tế ITER ở Pháp.
Bao giờ có điện từ phản ứng tổng hợp hạt nhân?
Chưa ai biết chắc. Phần lớn đánh giá thận trọng đặt điện tổng hợp thương mại ở nửa sau thế kỷ này, trong khi một số công ty tư nhân hứa nhà máy trình diễn vào thập niên 2030. Các bài toán về triti, vật liệu và chi phí vẫn chưa được giải trọn vẹn.
Năng lượng tổng hợp hạt nhân có an toàn không?
Phản ứng tổng hợp không thể tự lan thành chuỗi mất kiểm soát, vì chỉ cần nhiễu nhỏ là plasma nguội và phản ứng dừng. Tuy vậy nhà máy vẫn có triti phóng xạ và vật liệu thành buồng bị kích hoạt, cần quản lý an toàn, dù chất thải sống ngắn hơn nhiều so với phân hạch.
Vì sao triti là bài toán lớn?
Triti gần như không có trong tự nhiên và lượng sẵn có trên thế giới rất ít. Nhà máy tổng hợp phải tự sinh triti bằng cách cho nơtron bắn vào lớp vỏ chứa lithium quanh buồng phản ứng, một công nghệ chưa được thử ở quy mô thật.