Ruộng lúa ngập nước liên tục tạo ra môi trường thiếu ô-xy trong đất, nơi một nhóm vi sinh vật phân huỷ chất hữu cơ và thải ra khí mê-tan; tưới ướt khô xen kẽ giảm mê-tan bằng cách để mặt ruộng rút nước khô xen giữa các đợt ngập, đưa ô-xy trở lại đất và làm gián đoạn hoạt động của nhóm vi sinh vật này. Kỹ thuật không cần máy móc đắt tiền, chủ yếu là điều chỉnh lịch tưới, nhưng muốn áp dụng rộng lại vướng thuỷ lợi, thói quen và bài toán đo đếm.
Lúa phát thải thấp đang là chủ đề lớn ở Việt Nam, nhất là từ khi có đề án một triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long. Bài này phân tích từ gốc: vì sao ruộng lúa thải khí nhà kính, cơ chế của tưới ướt khô xen kẽ, bằng chứng mạnh yếu đến đâu, các đánh đổi ít được nói tới và vì sao việc đo phát thải lại khó hơn việc giảm phát thải.
Vì sao ruộng lúa thải khí mê-tan
Khi ruộng được giữ ngập nước nhiều tuần, lớp nước chặn ô-xy từ không khí đi vào đất. Ô-xy còn lại trong đất bị vi sinh vật dùng hết, đất chuyển sang trạng thái yếm khí. Trong điều kiện đó, một nhóm vi sinh vật cổ gọi chung là vi khuẩn sinh mê-tan phân huỷ rơm rạ, rễ cây, chất hữu cơ và sinh ra khí mê-tan. Phần lớn mê-tan đi lên không khí qua chính thân cây lúa, vì cây lúa có hệ mô thông khí dẫn khí từ rễ lên lá; phần còn lại sủi bọt qua mặt nước.
Mê-tan là khí nhà kính có tác động làm ấm mạnh hơn khí CO2 nhiều lần trên cùng một khối lượng, các báo cáo của IPCC ước khoảng gần ba mươi lần nếu tính trên mốc một trăm năm, và còn cao hơn nhiều nếu tính trên mốc hai mươi năm. Nhưng mê-tan tồn tại trong khí quyển ngắn hơn CO2, chỉ khoảng một thập kỷ. Vì vậy giảm mê-tan được xem là cách làm chậm ấm lên nhanh nhất trong ngắn hạn, và nông nghiệp là một trong các nguồn mê-tan lớn do con người gây ra, cùng với khai thác nhiên liệu hoá thạch và bãi chôn lấp rác.
Với những nước trồng lúa nước nhiều như Việt Nam, canh tác lúa là một nguồn phát thải đáng kể trong lĩnh vực nông nghiệp. Lượng mê-tan từ một ruộng cụ thể phụ thuộc nhiều yếu tố: số ngày ngập, lượng rơm rạ vùi lại ruộng, loại đất, phân bón hữu cơ, nhiệt độ và giống lúa. Đây là lý do cùng một kỹ thuật nhưng mức giảm phát thải ở mỗi nơi lại khác nhau.
Tưới ướt khô xen kẽ vận hành thế nào trên đồng
Kỹ thuật được Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) và nhiều viện trong nước phát triển, phổ biến dưới dạng một quy trình khá đơn giản. Cách làm thường được mô tả như sau:
- Đặt một ống nhựa đục lỗ cắm xuống ruộng, phần dưới nằm trong đất khoảng một gang tay, để nhìn được mực nước ngầm trong đất ngay cả khi mặt ruộng đã khô.
- Giữ ngập nông trong giai đoạn đầu sau sạ hoặc cấy để cây bén rễ và hạn chế cỏ dại.
- Sau đó để ruộng tự rút nước, theo dõi trong ống; khi mực nước xuống dưới mặt đất khoảng mười lăm phân thì bơm nước vào lại.
- Lặp lại chu kỳ ướt rồi khô nhiều lần trong giai đoạn sinh trưởng.
- Giữ ruộng ngập trong giai đoạn trổ bông vì đây là lúc cây lúa nhạy cảm với thiếu nước nhất, rồi rút cạn trước thu hoạch.
Ngưỡng mười lăm phân được gọi là mức an toàn vì các thí nghiệm cho thấy rễ lúa vẫn lấy được nước từ tầng đất ẩm phía dưới, nên năng suất không giảm đáng kể. Mỗi lần mặt ruộng khô, ô-xy đi vào đất, quần thể vi sinh vật sinh mê-tan bị kìm lại và cần thời gian mới hồi phục sau khi ngập trở lại. Chính sự gián đoạn lặp lại này giảm tổng lượng mê-tan của cả vụ.
Bằng chứng giảm phát thải mạnh yếu đến đâu
Nhiều thí nghiệm đồng ruộng ở châu Á, gồm cả Việt Nam, Philippines, Bangladesh và Trung Quốc, ghi nhận lượng mê-tan giảm đáng kể so với ruộng ngập liên tục, phần nhiều nằm trong khoảng từ một phần ba tới hơn một nửa. Các tổng quan hệ thống gộp nhiều nghiên cứu cũng cho kết quả cùng chiều. Ở mức nguyên lý, đây là một trong những kết luận khá vững của khoa học nông nghiệp liên quan khí hậu.
Nhưng từ thí nghiệm tới thực tế có khoảng cách. Thí nghiệm được kiểm soát tốt, còn trên đồng ruộng thật, nông dân có thể không để khô đủ lâu, mưa trái mùa làm ruộng ngập lại, hoặc kênh thuỷ lợi chung không cho từng hộ chủ động lấy và thoát nước. Khi hệ thống tưới của cả cánh đồng vận hành theo lịch chung, một hộ muốn để khô ruộng mình mà ruộng bên cạnh còn ngập thì nước vẫn rỉ sang. Vì vậy hiệu quả thực tế thường thấp hơn kết quả thí nghiệm.
Một điểm ít được nói tới là khí nitơ ô-xít. Khi đất chuyển qua lại giữa ướt và khô, quá trình biến đổi đạm trong đất có thể sinh thêm nitơ ô-xít, một khí nhà kính rất mạnh. Phần lớn nghiên cứu cho thấy lượng tăng này nhỏ hơn nhiều so với lượng mê-tan giảm, nên tổng tác động vẫn là giảm phát thải, nhưng mức bù trừ phụ thuộc cách bón phân đạm. Một bài phân tích nghiêm túc không thể chỉ nói về mê-tan mà bỏ qua phần này.
Lợi ích và đánh đổi với người trồng lúa
Tiết kiệm nước và chi phí bơm. Bớt số lần bơm nước là bớt tiền điện, dầu chạy máy. Ở những vùng phải bơm tưới, đây là lợi ích trực tiếp mà nông dân cảm nhận rõ nhất, rõ hơn nhiều so với lợi ích khí hậu.
Rễ khoẻ, cây cứng hơn. Nhiều nông dân áp dụng kể rằng lúa ít đổ ngã hơn vì rễ ăn sâu tìm nước. Điều này khớp với cơ chế sinh lý, dù mức độ thay đổi theo giống và đất.
Cỏ dại nhiều hơn. Lớp nước ngập là cách kiểm soát cỏ tự nhiên. Khi rút khô, cỏ dễ mọc, nông dân có thể phải tốn thêm công làm cỏ hoặc dùng thuốc trừ cỏ, một đánh đổi không nhỏ về chi phí và môi trường.
Cần chủ động nước. Kỹ thuật chỉ chạy tốt khi ruộng được san phẳng, bờ bao chắc và có thể lấy, thoát nước theo ý. Ở nơi đồng ruộng manh mún, mặt ruộng gồ ghề, phần cao khô trước phần thấp, khó theo đúng ngưỡng.
Rủi ro khi đất nhiễm phèn, nhiễm mặn. Ở một số vùng đất phèn, để khô quá có thể làm phèn bốc lên gây hại cho lúa; ở vùng ven biển, nước tưới lại vào có thể mang mặn. Kỹ thuật phải điều chỉnh theo từng loại đất, không áp nguyên một công thức.
Đề án một triệu héc-ta và bài toán đo, báo cáo, thẩm định
Cuối năm 2023, Thủ tướng phê duyệt đề án phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030. Đề án gộp nhiều kỹ thuật thành một gói: giảm lượng giống gieo sạ, bón phân cân đối, tưới tiết kiệm như ướt khô xen kẽ, và không đốt rơm rạ mà thu gom đưa ra khỏi ruộng để làm nấm, phân hữu cơ hay thức ăn gia súc. Đưa rơm ra khỏi ruộng cũng giảm mê-tan vì bớt chất hữu cơ cho vi sinh vật phân huỷ trong điều kiện ngập.
Phần khó nhất của mọi chương trình giảm phát thải là chứng minh lượng giảm có thật. Quốc tế gọi quy trình này là đo đạc, báo cáo và thẩm định. Đo mê-tan trực tiếp trên ruộng cần buồng kín úp lên cây lúa, lấy mẫu khí nhiều lần trong vụ và phân tích bằng máy sắc ký, rất tốn công. Không thể làm như vậy trên hàng triệu thửa ruộng. Vì vậy các chương trình thường dùng hệ số phát thải: đo kỹ ở một số điểm đại diện, rồi suy ra cho diện tích lớn dựa trên bằng chứng về cách canh tác như số ngày ngập.
Bằng chứng về cách canh tác đến từ nhật ký đồng ruộng, cảm biến mực nước và ảnh vệ tinh radar có khả năng phân biệt ruộng ngập với ruộng khô. Nếu muốn bán tín chỉ carbon từ lúa, mọi khâu này phải đủ tin cậy để bên mua chấp nhận. Đây là lĩnh vực đang phát triển, còn tranh luận về độ chính xác của hệ số và nguy cơ đếm trùng hoặc ghi nhận lượng giảm không có thật.
Những câu hỏi còn mở
Câu hỏi lớn đầu tiên là lợi ích chia cho ai. Nếu có nguồn tài chính khí hậu cho lúa phát thải thấp, phần đến tay nông dân trực tiếp làm thay đổi trên ruộng là bao nhiêu, phần nằm ở khâu trung gian, đo đếm, chứng nhận là bao nhiêu. Nếu nông dân chỉ thấy thêm thủ tục mà không thấy thêm thu nhập, kỹ thuật khó duy trì sau khi dự án kết thúc.
Câu hỏi thứ hai là tính bền vững của hành vi. Nhiều dự án nông nghiệp cho kết quả tốt trong thời gian có hỗ trợ kỹ thuật rồi mai một dần. Tưới ướt khô xen kẽ cần nông dân và tổ chức thuỷ lợi phối hợp từng vụ, điều này phụ thuộc vai trò của hợp tác xã và cách vận hành công trình thuỷ lợi nội đồng hơn là phụ thuộc vào bản thân kỹ thuật.
Câu hỏi thứ ba là giống lúa. Các nhà khoa học đang nghiên cứu những giống có hệ rễ và đặc tính sinh lý giúp giảm mê-tan, cùng các chế phẩm ức chế vi sinh vật sinh mê-tan. Các hướng này còn ở giai đoạn nghiên cứu và thử nghiệm, chưa nên coi là giải pháp sẵn sàng dùng đại trà.
Nguồn để đọc thêm
Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) có nhiều tài liệu kỹ thuật và tổng quan về tưới ướt khô xen kẽ, gồm cả cách đặt ống theo dõi và điều chỉnh theo từng vùng. Phần về nông nghiệp, lâm nghiệp và sử dụng đất trong các báo cáo đánh giá của IPCC trình bày các phương án giảm mê-tan từ lúa cùng mức chắc chắn. Hướng dẫn kiểm kê khí nhà kính quốc gia của IPCC giải thích cách tính phát thải từ ruộng lúa bằng hệ số và các hệ số điều chỉnh theo chế độ nước.
Trong nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố văn bản đề án một triệu héc-ta và các hướng dẫn quy trình canh tác lúa phát thải thấp. Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long và các trường đại học trong vùng có nhiều nghiên cứu đồng ruộng. Khi đọc tin về tín chỉ carbon từ lúa, nên tìm xem lượng giảm được tính bằng đo trực tiếp hay hệ số, và ai là bên thẩm định độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trồng lúa lại sinh ra khí nhà kính?
Ruộng ngập nước lâu ngày làm đất thiếu ô-xy. Trong điều kiện đó, vi sinh vật sinh mê-tan phân huỷ rơm rạ và chất hữu cơ, thải ra khí mê-tan. Khí này đi lên không khí chủ yếu qua thân cây lúa và một phần sủi bọt qua mặt nước.
Tưới ướt khô xen kẽ có làm giảm năng suất lúa không?
Nếu làm đúng ngưỡng, để mực nước trong đất xuống khoảng mười lăm phân rồi mới tưới lại và giữ ngập khi lúa trổ bông, nhiều thí nghiệm cho thấy năng suất không giảm đáng kể. Để khô quá mức hoặc khô lúc trổ bông thì có thể ảnh hưởng.
Kỹ thuật này giảm được bao nhiêu khí mê-tan?
Các thí nghiệm đồng ruộng ở nhiều nước châu Á ghi nhận mức giảm phần nhiều từ khoảng một phần ba tới hơn một nửa so với ngập liên tục. Hiệu quả thực tế trên diện rộng thường thấp hơn vì khó chủ động nước như trong thí nghiệm.
Có mặt trái nào khi để ruộng khô xen kẽ không?
Có. Cỏ dại dễ mọc hơn, đất phèn có thể bị ảnh hưởng nếu khô quá, và lượng khí nitơ ô-xít có thể tăng nhẹ tuỳ cách bón đạm. Kỹ thuật cần điều chỉnh theo loại đất và điều kiện thuỷ lợi từng vùng.
Làm sao biết lượng phát thải thật sự đã giảm?
Đo trực tiếp cần buồng kín lấy mẫu khí trên ruộng, rất tốn công. Các chương trình lớn thường đo kỹ ở điểm đại diện rồi dùng hệ số phát thải, kết hợp nhật ký canh tác, cảm biến mực nước và ảnh vệ tinh để chứng minh cách canh tác.
Đưa rơm rạ ra khỏi ruộng liên quan gì tới phát thải?
Rơm rạ vùi lại trong ruộng ngập là nguồn thức ăn cho vi sinh vật sinh mê-tan. Thu gom rơm ra ngoài để làm nấm, phân hữu cơ hay thức ăn gia súc vừa giảm mê-tan vừa tránh đốt rơm gây ô nhiễm không khí.