Lũ quét là lũ xảy ra rất nhanh, thường chỉ vài giờ sau mưa lớn, ở các lưu vực nhỏ có độ dốc cao, nước lên nhanh và chảy xiết mang theo cây, đá. Lũ ống là cách gọi dân gian ở miền núi phía Bắc cho dạng lũ quét dữ dội nhất: dòng nước lẫn bùn đá ập xuống như dồn ra từ một cái ống qua khe núi hẹp, thường do một đập tạm bằng đất đá, cây đổ bị vỡ.
Cả hai khó dự báo vì nguồn gây ra là mưa đối lưu cục bộ trên diện tích nhỏ, thời gian từ lúc mưa tới lúc lũ về quá ngắn, và mạng lưới đo đạc ở vùng núi còn thưa. Bài này phân tích vì sao lũ quét hình thành nhanh như vậy, khoa học dự báo đang ở đâu, và những việc cộng đồng ven suối có thể làm trong khoảng thời gian rất ngắn mà thiên nhiên để lại.
Phân biệt lũ sông, lũ quét và lũ ống
Lũ trên các sông lớn hình thành từ mưa trên lưu vực rộng hàng nghìn cây số vuông. Nước cần nhiều giờ tới nhiều ngày để gom về hạ lưu, nên đài khí tượng thủy văn có thể dự báo mực nước tại từng trạm trước một tới vài ngày. Người dân vùng đồng bằng quen với nhịp lên xuống này và có thời gian kê đồ, di chuyển.
Lũ quét xảy ra ở lưu vực nhỏ, có khi chỉ vài chục cây số vuông, sườn dốc, lòng suối hẹp. Khi mưa cường độ lớn đổ xuống, nước không kịp ngấm mà chảy tràn trên mặt, gom về khe suối rất nhanh. Thời gian từ đỉnh mưa tới đỉnh lũ tính bằng giờ, có nơi dưới một giờ. Nước chảy xiết có sức cuốn trôi người, xe, nhà tạm, và mang theo lượng lớn đá, cây.
Lũ ống là tên gọi dân gian chứ không phải thuật ngữ khoa học chính thức. Người dân dùng nó để chỉ những trận lũ đến bất ngờ, ập như một bức tường nước bùn đá, thường xảy ra ở khe hẹp. Về mặt cơ chế, phần lớn các trận lũ ống là lũ bùn đá: sạt lở trên sườn đổ đất đá, cây cối xuống lòng suối, chặn dòng thành đập tạm. Nước tích sau đập rồi phá vỡ, giải phóng cùng lúc cả khối nước và vật liệu. Sức phá huỷ vì thế lớn hơn hẳn lũ quét chỉ có nước.
Ba loại lũ đặt cạnh nhau
Bảng dưới đặt ba loại lũ cạnh nhau để thấy vì sao chiến lược ứng phó phải khác nhau. Các mô tả ở dạng định tính, mỗi lưu vực có đặc điểm riêng.
| Đặc điểm | Lũ sông lớn | Lũ quét | Lũ ống, lũ bùn đá |
|---|---|---|---|
| Diện tích lưu vực | Rất rộng | Nhỏ, dốc | Rất nhỏ, khe hẹp |
| Thời gian từ mưa tới đỉnh lũ | Một tới vài ngày | Vài giờ | Có khi dưới một giờ, bất ngờ |
| Thành phần | Nước, phù sa mịn | Nước chảy xiết, cây, đá | Bùn đặc, đá tảng, cây lớn |
| Khả năng dự báo | Khá tốt theo trạm | Chỉ cảnh báo nguy cơ theo vùng | Rất khó, phụ thuộc quan sát tại chỗ |
| Cách ứng phó chính | Kê cao, di chuyển theo bản tin | Lên cao sớm khi mưa lớn | Tránh ở sát khe, rời đi ngay khi có dấu hiệu |
Sự khác biệt về thời gian là chìa khoá. Với lũ sông, bản tin là công cụ chính. Với lũ quét và lũ ống, người dân không thể chờ bản tin cuối cùng; họ phải hành động theo dấu hiệu mưa và quan sát tại chỗ.
Vì sao lũ quét hình thành nhanh như vậy
Thủy văn học dùng khái niệm thời gian tập trung dòng chảy: khoảng thời gian để giọt nước rơi ở điểm xa nhất của lưu vực chảy tới cửa ra. Ở lưu vực nhỏ và dốc, thời gian này rất ngắn. Khi cường độ mưa trong một hai giờ vượt khả năng ngấm của đất, gần như toàn bộ lượng mưa thành dòng chảy mặt và dồn về khe suối cùng lúc. Đó là lý do một trận mưa lớn kéo dài vài giờ đủ tạo lũ quét, trong khi một trận mưa nhỏ kéo dài cả ngày thì không.
Đất đã no nước sau những ngày mưa trước đó làm mọi chuyện tệ hơn. Cùng một trận mưa, nếu rơi vào đất khô thì một phần ngấm xuống, nếu rơi vào đất đã bão hoà thì chảy tràn hết. Các trận lũ quét nghiêm trọng thường là trận mưa cường độ lớn rơi đúng vào cuối một đợt mưa dài.
Mặt đất bị thay đổi cũng góp phần. Sườn đồi mất lớp phủ thực vật, đường đất, nền nhà bê tông, ruộng bậc thang bỏ hoang không còn bờ giữ nước làm giảm khả năng ngấm và làm dòng chảy tập trung nhanh hơn. Đá, cây, rác thải ven suối trở thành vật liệu cho dòng lũ, và các cầu cống nhỏ hẹp dễ bị chặn, tạo đập tạm ngay trong khu dân cư.
Vì sao dự báo lũ quét khó
Nguồn gốc của lũ quét thường là mưa đối lưu, tức các ổ mây dông phát triển mạnh trên diện tích vài cây số tới vài chục cây số. Mô hình thời tiết số có thể dự báo khá tốt rằng một vùng rộng sẽ có mưa lớn, nhưng nói chính xác ổ mưa sẽ rơi trên lưu vực nào trong vài giờ tới vẫn vượt quá khả năng hiện tại. Sai lệch vài chục cây số với một trận mưa dông là khác biệt giữa thôn này bị lũ và thôn bên cạnh bình yên.
Mạng quan trắc ở miền núi còn thưa. Trạm đo mưa tự động đã tăng nhiều trong khoảng mười năm qua, nhưng vẫn khó phủ hết các khe suối nhỏ. Radar thời tiết nhìn được mưa trên diện rộng, song tia radar bị núi che khuất, và chuyển từ phản hồi radar sang lượng mưa có sai số lớn ở mưa cường độ cao.
Vì thế, thay vì dự báo lũ tại từng khe suối, các hệ thống hiện nay ước tính ngưỡng mưa gây lũ quét cho từng lưu vực nhỏ dựa trên độ ẩm đất và địa hình, rồi so với mưa quan trắc và dự báo. Kết quả là bản tin cảnh báo nguy cơ lũ quét, sạt lở cho một danh sách khu vực, có phân cấp độ rủi ro. Đây là thông tin quý, nhưng nó trả lời câu hỏi vùng này đang nguy hiểm, chứ không trả lời lũ sẽ về khe nào lúc mấy giờ.
Cộng đồng ven suối chuẩn bị gì
Với lũ quét, những phút đầu quyết định. Các tài liệu phòng chống thiên tai và kinh nghiệm cộng đồng ở nhiều nước cùng nhấn vào những việc sau, làm từ trước mùa mưa:
- Mỗi hộ xác định lối đi lên chỗ cao nhanh nhất, đi thử một lần với cả người già và trẻ nhỏ, không phải băng qua suối.
- Thôn thống nhất điểm tập trung an toàn, cách báo động bằng kẻng, loa, và người chịu trách nhiệm theo dõi mưa, mực nước khi trời mưa lớn về đêm.
- Mùa mưa không ngủ lại ở lán, chòi, nhà tạm sát mép suối hay trên bãi bồi giữa dòng.
- Không cho trẻ tắm suối, không ai qua ngầm tràn, cầu tràn khi nước đang chảy xiết hoặc đục, kể cả khi nước có vẻ nông.
- Theo dõi mưa ở phía thượng nguồn: mưa to ở núi phía trên có thể đưa lũ về khe dưới dù tại chỗ trời chỉ mưa nhỏ.
- Giữ lòng suối và cống thoát thông thoáng, dọn cây đổ, rác lớn trước mùa mưa để giảm nguy cơ đập tạm.
- Nghe kỹ âm thanh: tiếng ầm như sấm từ thượng nguồn, nước suối đục bất thường hoặc đột ngột cạn là dấu hiệu phải lên cao ngay.
Mọi lệnh sơ tán, cấm đường, cấm qua ngầm tràn do chính quyền xã và lực lượng địa phương phát ra cần được tuân thủ ngay. Bản tin cảnh báo chính thức là cơ sở, nhưng với lũ quét, quan sát tại chỗ không được chờ bản tin.
Quy hoạch dân cư: bài toán dài hạn
Cộng đồng miền núi sống ven suối vì có nước, có đất bằng canh tác. Khi lũ quét trở nên dữ dội hơn do mưa cực đoan tăng và sườn núi thay đổi, những vị trí từng an toàn qua nhiều thế hệ có thể không còn an toàn. Bản đồ vùng nguy cơ lũ quét, lũ bùn đá cho từng lưu vực, nếu được lập ở tỷ lệ đủ chi tiết, là căn cứ để quyết định nơi nào không nên cho xây dựng mới, nơi nào cần di dời dần.
Thách thức nằm ở chỗ di dời chỉ thành công khi nơi ở mới vừa an toàn vừa giữ được sinh kế. Một khu tái định cư xa nương rẫy, thiếu nước sinh hoạt thường bị bỏ trống, người dân quay về chỗ cũ. Kinh nghiệm cho thấy các phương án ở lại có điều kiện, như nâng nền, dời nhà lên vài chục mét về phía sườn ổn định, làm đường thoát hiểm, kết hợp cảnh báo cộng đồng, đôi khi khả thi hơn di dời cả thôn.
Ở phía thượng nguồn, giữ rừng tự nhiên, quản lý khai thác khoáng sản, thiết kế đường giao thông và công trình thuỷ điện nhỏ có tính tới dòng lũ là những việc làm giảm vật liệu và tốc độ của lũ. Chúng không ngăn được mưa cực đoan, nhưng có thể quyết định một trận lũ chỉ có nước hay thành lũ bùn đá.
Nguồn để đọc thêm
Bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở đất, sụt lún đất do mưa lũ của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia và các đài khu vực là nơi tốt để hiểu cách cảnh báo được phát ra và phân cấp. Tổ chức Khí tượng Thế giới có tài liệu về hệ thống hướng dẫn cảnh báo lũ quét dựa trên ngưỡng mưa và độ ẩm đất, được nhiều khu vực trên thế giới áp dụng. Văn phòng Liên hợp quốc về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai có tài liệu về cảnh báo sớm dựa vào cộng đồng.
Về quy định, các văn bản về cấp độ rủi ro thiên tai, về phòng chống thiên tai và hướng dẫn ứng phó lũ quét cho cấp xã nên được tra theo bản hiện hành. Các bài tổng kết sau những trận lũ lớn ở miền núi phía Bắc năm 2024 trên tạp chí khí tượng thuỷ văn và địa chất trong nước mô tả chi tiết chuỗi diễn biến từ mưa, sạt lở tới lũ bùn đá, rất đáng đọc để hiểu cơ chế lũ ống.
Câu hỏi thường gặp
Lũ ống có phải là một loại lũ khác với lũ quét không?
Lũ ống là cách gọi dân gian, không phải thuật ngữ khoa học riêng. Phần lớn các trận được gọi là lũ ống là lũ bùn đá, một dạng lũ quét dữ dội do đập tạm bằng đất đá, cây đổ trong khe hẹp bị vỡ.
Vì sao lũ quét có thể đến khi tại chỗ chỉ mưa nhỏ?
Lũ quét do mưa trên cả lưu vực phía trên quyết định. Nếu ở núi thượng nguồn có mưa dông rất lớn, nước dồn về khe suối phía dưới trong vài giờ, dù nơi người dân đang ở chỉ mưa nhẹ hoặc đã tạnh.
Tại sao không dự báo được chính xác lũ quét ở từng khe suối?
Mưa gây lũ quét thường là mưa dông cục bộ, mô hình chưa chỉ ra chính xác ổ mưa rơi trên lưu vực nào. Mạng đo mưa ở miền núi còn thưa và radar bị núi che, nên cảnh báo hiện nay chỉ nêu nguy cơ theo khu vực.
Dấu hiệu nào cho thấy lũ quét sắp về?
Tiếng ầm như sấm từ phía thượng nguồn, nước suối đục ngầu bất thường, mực nước dâng nhanh hoặc dòng suối đột ngột cạn khi trời vẫn mưa. Khi thấy các dấu hiệu này cần lên chỗ cao ngay, không quay lại lấy đồ.
Vì sao không nên đi qua ngầm tràn khi nước chảy xiết?
Nước chảy xiết chỉ cao tới đầu gối đã đủ làm người mất thăng bằng, nước cao hơn có thể đẩy trôi xe máy, ô tô. Mặt ngầm có thể đã bị xói mà mắt không thấy, nên rủi ro lớn hơn nhiều so với vẻ bề ngoài.
Cộng đồng ven suối nên chuẩn bị gì trước mùa mưa?
Xác định lối lên cao và điểm tập trung, thống nhất cách báo động, phân công người theo dõi mưa và mực nước, không ngủ ở lán sát suối, dọn cây và rác chặn dòng. Mọi lệnh sơ tán của chính quyền xã cần làm theo ngay.