Lao động phi chính thức là những người đi làm mà không có hợp đồng lao động đầy đủ, không được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc và không có các chế độ như nghỉ phép có lương, thai sản, trợ cấp thôi việc. Ở Việt Nam, đây là phần lớn người đi làm theo nhiều cách đo: bán hàng rong, buôn bán nhỏ, thợ xây theo ngày, giúp việc gia đình, xe ôm, nông dân, cả một phần lao động trong doanh nghiệp có đăng ký. Họ nằm ngoài lưới an sinh vì cấu trúc thị trường lao động, vì thu nhập bấp bênh khó đóng đều, và vì hệ thống bảo hiểm được thiết kế ban đầu cho người làm công ăn lương.
Bài phân tích định nghĩa đúng của khái niệm này, vì sao khu vực phi chính thức lớn và bền, rủi ro mà người lao động gánh, lý do bảo hiểm xã hội tự nguyện khó thu hút, các lựa chọn chính sách và những điều còn tranh luận. Quyền lợi cụ thể của từng loại bảo hiểm nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Định nghĩa: phi chính thức không có nghĩa là bất hợp pháp
Theo cách tiếp cận của Tổ chức Lao động Quốc tế, việc làm phi chính thức là việc làm không được pháp luật lao động và an sinh bảo vệ đầy đủ trên thực tế: không có hợp đồng bằng văn bản hoặc có nhưng không được đóng bảo hiểm xã hội, không được hưởng nghỉ phép có lương. Khái niệm này dựa trên tính chất việc làm, không dựa trên nơi làm.
Vì vậy cần phân biệt hai khái niệm hay bị lẫn. "Khu vực phi chính thức" chỉ các cơ sở sản xuất kinh doanh không đăng ký, như hộ buôn bán nhỏ, xưởng gia đình. "Việc làm phi chính thức" rộng hơn, bao gồm cả người làm trong khu vực phi chính thức và người làm trong doanh nghiệp chính thức nhưng không được đóng bảo hiểm, ví dụ lao động thời vụ, lao động qua trung gian. Một công nhân thời vụ trong nhà máy lớn vẫn có thể là lao động phi chính thức.
Phi chính thức cũng không đồng nghĩa với bất hợp pháp. Người bán xôi đầu ngõ hay thợ sửa xe vỉa hè làm việc lương thiện; điều thiếu chỉ là sự bảo vệ của hệ thống an sinh. Cách nhìn này quan trọng vì nó chuyển câu hỏi từ "xử lý" sang "bảo vệ".
Vì sao khu vực phi chính thức lớn và bền
Cấu trúc kinh tế còn nhiều nông nghiệp và hộ kinh doanh. Một phần lớn người lao động làm nông nghiệp hoặc trong các hộ kinh doanh cá thể, những nơi quan hệ lao động không qua hợp đồng là chuyện bình thường.
Chi phí chính thức hoá cao với doanh nghiệp nhỏ. Đóng bảo hiểm, làm thủ tục, kê khai thuế tốn tiền và công sức. Với cơ sở nhỏ biên lợi nhuận mỏng, giữ quan hệ lao động không chính thức giúp giảm chi phí, dù người lao động chịu thiệt.
Người lao động cũng có lý do riêng. Nhiều người chọn làm tự do vì linh hoạt giờ giấc, chăm con, kết hợp nhiều việc, hoặc vì muốn nhận đủ tiền mặt thay vì bị trừ đóng bảo hiểm. Lựa chọn này hợp lý trong ngắn hạn nhưng để lại rủi ro dài hạn.
Kinh tế nền tảng mở ra dạng việc mới. Giao hàng, chạy xe theo ứng dụng là việc làm có thu nhập khá với nhiều người nhưng quan hệ giữa người làm và nền tảng chưa được định danh rõ là quan hệ lao động. Đây là vùng xám đang được nhiều nước tranh luận.
Rủi ro mà người lao động phi chính thức gánh
Rủi ro rõ nhất là khi ốm đau hoặc tai nạn: không làm được ngày nào là mất thu nhập ngày đó, không có trợ cấp ốm đau. Bảo hiểm y tế giúp phần chi phí khám chữa, nhưng không bù thu nhập bị mất. Một tai nạn lao động với thợ xây theo ngày có thể đẩy cả gia đình vào khó khăn vì không có chế độ bồi thường như lao động có hợp đồng.
Rủi ro thứ hai là khi mất việc hoặc gặp cú sốc lớn. Đợt dịch năm 2020 và 2021 cho thấy nhóm này bị ảnh hưởng nặng và khó tiếp cận hỗ trợ nhất, vì không có tên trong danh sách bảo hiểm thất nghiệp và nhiều người không đăng ký cư trú ở nơi làm việc. Các gói hỗ trợ khẩn cấp sau đó phải tìm cách mới để xác định đối tượng.
Rủi ro thứ ba, âm thầm nhưng lớn nhất, là tuổi già. Không đóng bảo hiểm xã hội nghĩa là không có lương hưu. Khi sức khoẻ không còn cho phép làm việc, người đó dựa vào con cái, tiền tiết kiệm và trợ cấp xã hội ở độ tuổi cao. Với mức sinh giảm và gia đình nhỏ lại, nguồn dựa này ngày càng mỏng. Đây là lý do khu vực phi chính thức lớn hôm nay sẽ thành bài toán người già không lương hưu sau vài chục năm.
Vì sao bảo hiểm xã hội tự nguyện khó thu hút
Bảo hiểm xã hội tự nguyện được thiết kế cho người không thuộc diện bắt buộc, nhưng số người tham gia còn thấp so với quy mô lao động phi chính thức. Bảng dưới tóm tắt các rào cản hay được nêu trong các nghiên cứu.
| Rào cản | Biểu hiện | Hướng điều chỉnh được bàn |
|---|---|---|
| Thu nhập bấp bênh | khó đóng đều hằng tháng | cho đóng linh hoạt theo quý, năm, đóng bù |
| Quyền lợi hẹp | trước đây chủ yếu hưu trí và tử tuất, không có ốm đau, thai sản | bổ sung dần các chế độ ngắn hạn |
| Thời gian chờ dài | phải đóng nhiều năm mới được hưởng lương hưu | giảm số năm đóng tối thiểu, có trợ cấp cho người chưa đủ năm |
| Thiếu niềm tin và thông tin | lo không nhận lại được tiền, không biết quy trình | truyền thông, minh bạch, thủ tục số |
| Hỗ trợ của nhà nước còn thấp | phần nhà nước hỗ trợ tiền đóng nhỏ so với thu nhập | tăng mức hỗ trợ cho người thu nhập thấp |
Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi năm 2024, hiệu lực từ giữa năm 2025, đã điều chỉnh một số điểm theo các hướng trên, như giảm số năm đóng tối thiểu để hưởng lương hưu, bổ sung chế độ thai sản cho người đóng tự nguyện và mở rộng trợ cấp hưu trí xã hội. Mức độ thu hút thêm người tham gia sẽ cần vài năm để đánh giá. Chi tiết quyền lợi nên tra văn bản hiện hành.
Các hướng chính sách và tranh luận
Hướng thứ nhất là chính thức hoá: khuyến khích hộ kinh doanh đăng ký doanh nghiệp, siết việc đóng bảo hiểm bắt buộc ở doanh nghiệp. Hướng này tăng bao phủ nhưng nếu đẩy chi phí quá nhanh, cơ sở nhỏ có thể đóng cửa hoặc chuyển hẳn vào vùng không đăng ký. Nhiều nhà kinh tế khuyên chính thức hoá dần, gắn với lợi ích rõ ràng cho cơ sở như tiếp cận vốn vay, hợp đồng với doanh nghiệp lớn.
Hướng thứ hai là mang an sinh tới người lao động như họ đang là, không bắt họ phải đổi việc: bảo hiểm tự nguyện linh hoạt, trợ cấp hưu trí xã hội không cần đóng cho người già nghèo, bảo hiểm y tế hộ gia đình. Hướng này phù hợp thực tế nhưng tốn ngân sách và đòi hỏi định danh đối tượng chính xác.
Với lao động nền tảng, các nước đang thử nhiều cách: một số coi tài xế ứng dụng là người lao động với đầy đủ quyền lợi, một số tạo nhóm trung gian, một số yêu cầu nền tảng đóng góp vào quỹ an sinh theo mỗi chuyến. Chưa có mô hình nào được coi là chuẩn. Tranh luận xoay quanh việc giữ sự linh hoạt mà người làm đánh giá cao trong khi vẫn che chắn rủi ro tai nạn và tuổi già.
Người lao động tự do có thể tự bảo vệ thế nào
Trong khi chờ chính sách thay đổi, có những việc người lao động tự do có thể tìm hiểu ở mức nguyên tắc, không phải lời khuyên tài chính cho từng trường hợp. Thứ nhất là bảo hiểm y tế, loại bảo hiểm thiết yếu nhất để tránh một lần ốm nặng làm cạn tiền tiết kiệm; hộ gia đình có thể tham gia theo hộ ở xã, phường nơi cư trú. Thứ hai là tìm hiểu bảo hiểm xã hội tự nguyện và quyền lợi hiện hành, tính xem bản thân đóng được bao lâu, để có quyết định có thông tin thay vì nghe truyền miệng.
Thứ ba là cẩn thận với các lời mời "đóng hộ bảo hiểm", "rút bảo hiểm nhanh" qua trung gian không rõ ràng, vì đây là dạng lừa đảo hay gặp. Mọi giao dịch nên làm trực tiếp với cơ quan bảo hiểm xã hội, đại lý thu được ủy quyền chính thức hoặc ứng dụng chính thức của ngành.
Thứ tư, với người làm cho nền tảng số hay làm thuê theo ngày, giữ lại bằng chứng về công việc như tin nhắn giao việc, lịch sử chuyến, biên nhận tiền công có thể hữu ích khi cần chứng minh thu nhập để vay vốn ưu đãi, xin hỗ trợ hay giải quyết tranh chấp. Với tranh chấp cụ thể, nên hỏi luật sư hoặc tổ chức trợ giúp pháp lý thay vì tự xử lý.
Điều chưa biết và nguồn để đọc thêm
Còn nhiều câu hỏi mở. Khu vực phi chính thức sẽ thu hẹp nhanh tới đâu khi kinh tế tăng trưởng, hay giữ lớn như ở nhiều nước thu nhập trung bình? Lao động nền tảng sẽ được định danh thế nào trong pháp luật Việt Nam? Và các thay đổi của Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi có thật sự kéo được người lao động tự do vào hệ thống không? Những câu này cần dữ liệu theo dõi qua nhiều năm.
Để đọc thêm, có thể tìm theo tên: báo cáo lao động phi chính thức do cơ quan thống kê thực hiện cùng Tổ chức Lao động Quốc tế; các báo cáo điều tra lao động việc làm hằng quý và hằng năm của Cục Thống kê; tài liệu thống kê về kinh tế phi chính thức của ILO; các nghiên cứu của mạng lưới WIEGO về phụ nữ trong việc làm phi chính thức; Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi năm 2024 và văn bản hướng dẫn. Bài về già hoá dân số và lương hưu trong cùng chuyên mục phân tích phía hệ quả tuổi già.
Câu hỏi thường gặp
Lao động phi chính thức là gì?
Là người đi làm nhưng không được pháp luật lao động và an sinh bảo vệ đầy đủ trên thực tế, thường không có hợp đồng bằng văn bản, không được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc và không có nghỉ phép có lương. Họ có thể làm ở hộ kinh doanh nhỏ hoặc cả trong doanh nghiệp có đăng ký.
Lao động phi chính thức có phải là làm việc bất hợp pháp không?
Không. Phần lớn là công việc lương thiện như bán hàng, sửa xe, làm thuê theo ngày, giúp việc gia đình. Điều thiếu là sự bảo vệ của hệ thống an sinh, không phải tính hợp pháp của công việc. Vì vậy chính sách hướng tới mở rộng bảo vệ thay vì xử lý.
Vì sao lao động tự do ít tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện?
Các lý do thường nêu là thu nhập bấp bênh khó đóng đều, quyền lợi trước đây hẹp, phải đóng nhiều năm mới được hưởng lương hưu, thiếu thông tin và niềm tin. Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi năm 2024 đã điều chỉnh một số điểm, hiệu quả cần thời gian đánh giá.
Tài xế giao hàng theo ứng dụng có được coi là người lao động không?
Đây là vấn đề đang được nhiều nước tranh luận và xử lý khác nhau. Quan hệ giữa người làm và nền tảng chưa được định danh rõ là quan hệ lao động trong nhiều hệ thống pháp luật. Ở Việt Nam, nên theo dõi văn bản hiện hành và hỏi luật sư khi có tranh chấp cụ thể.
Không có lương hưu thì về già sống bằng gì?
Người không có lương hưu thường dựa vào con cái, tiền tiết kiệm, tiếp tục làm việc và trợ cấp hưu trí xã hội ở độ tuổi hoặc hoàn cảnh nhất định. Mức trợ cấp này thấp, nên lưới an sinh tuổi già cho lao động phi chính thức vẫn còn mỏng.
Khu vực phi chính thức và việc làm phi chính thức khác nhau thế nào?
Khu vực phi chính thức chỉ các cơ sở không đăng ký như hộ buôn bán nhỏ. Việc làm phi chính thức rộng hơn, gồm cả người làm trong doanh nghiệp chính thức nhưng không được đóng bảo hiểm. Một công nhân thời vụ trong nhà máy lớn vẫn có thể là lao động phi chính thức.