Ở điều kiện tự nhiên, cứ khoảng 100 bé gái chào đời thì có khoảng 104 đến 106 bé trai. Ở Việt Nam, tỷ số này đã lên quanh 111 đến 112 bé trai trên 100 bé gái trong các kỳ điều tra gần đây, cao hơn rõ mức sinh học. Nguyên nhân sâu xa là sự gặp nhau của ba yếu tố: tâm lý muốn có con trai để nối dõi và dựa vào khi về già, xu hướng gia đình ít con khiến "cơ hội" có con trai bị dồn vào một hai lần sinh, và công nghệ cho phép biết giới tính thai nhi từ sớm.
Bài này phân tích cơ chế từng yếu tố, khác biệt giữa các vùng, hệ quả xã hội sẽ đến sau hai ba mươi năm, kinh nghiệm của Hàn Quốc – nơi tỷ số từng cao rồi trở về mức tự nhiên – và những gì chính sách làm được. Pháp luật Việt Nam cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức; các quy định cụ thể nên tra văn bản hiện hành.
Tỷ số giới tính khi sinh đo cái gì
Tỷ số giới tính khi sinh là số bé trai sinh ra sống trên 100 bé gái sinh ra sống trong cùng một khoảng thời gian. Mức tự nhiên khoảng 104 đến 106 là một quy luật sinh học khá ổn định giữa các quần thể người, có lẽ vì bé trai có tỷ lệ tử vong cao hơn một chút ở tuổi nhỏ, nên tới tuổi trưởng thành hai giới gần cân bằng. Tỷ số vượt quá khoảng 107 trong nhiều năm liền thường được coi là dấu hiệu có can thiệp của con người.
Ở Việt Nam, tỷ số này bắt đầu tăng rõ từ giữa những năm 2000, theo số liệu các cuộc điều tra dân số. Kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 cho thấy tỷ số quanh 111 bé trai trên 100 bé gái, và các cuộc điều tra biến động dân số sau đó cho kết quả tương tự. Con số trung bình cả nước che đi chênh lệch lớn giữa các vùng: đồng bằng sông Hồng thường cao nhất, một số vùng phía Nam gần mức tự nhiên.
Một chi tiết quan trọng là tỷ số thường cao hơn ở lần sinh thứ hai, thứ ba, đặc biệt khi các con trước đều là gái. Mẫu hình này là bằng chứng mạnh cho thấy sự lựa chọn có chủ đích, không phải biến động ngẫu nhiên.
Ba yếu tố gặp nhau
Tâm lý ưa con trai. Trong nhiều gia đình, con trai gắn với việc nối dõi, giữ nhà thờ họ, chăm cha mẹ lúc tuổi già và thừa kế đất đai. Dù luật pháp quy định bình đẳng về thừa kế và nghĩa vụ phụng dưỡng, tập quán vẫn tạo áp lực lên người phụ nữ phải "có bằng được" một con trai.
Gia đình ít con. Khi mỗi gia đình chỉ có một hoặc hai con, khả năng không có con trai tăng lên nếu để tự nhiên. Các nhà nhân khẩu học gọi đây là "hiệu ứng thu hẹp": mong muốn có con trai không đổi, nhưng số lần thử ít đi, nên áp lực lựa chọn lớn hơn.
Công nghệ cho phép biết sớm. Siêu âm phổ biến và rẻ, các xét nghiệm hiện đại có thể xác định giới tính thai từ sớm, cùng với dịch vụ phá thai sẵn có. Công nghệ này có giá trị y khoa lớn, nhưng khi bị dùng để lựa chọn giới tính, nó biến tâm lý thành hành động.
Ba yếu tố phải đủ cùng lúc. Nghiên cứu so sánh giữa các nước châu Á cho thấy mất cân bằng tăng mạnh khi cả ba yếu tố cùng có mặt. Thiếu một trong ba, chẳng hạn không có công nghệ hoặc không có áp lực ít con, tỷ số thường gần tự nhiên hơn.
Hệ quả xã hội sẽ đến sau hai mươi năm
Hệ quả của mất cân bằng giới tính khi sinh không hiện ra ngay, mà hiện ra khi các thế hệ đó đến tuổi kết hôn. Dư thừa nam giới ở tuổi lập gia đình được dự báo trong nhiều nghiên cứu về Việt Nam, Trung Quốc và Ấn Độ. Nhóm chịu thiệt nhiều nhất thường là nam giới nghèo, ít học, sống ở nông thôn, vì khi cạnh tranh tìm bạn đời tăng lên, họ ở thế yếu nhất.
Các nhà nghiên cứu xã hội cảnh báo một số hệ quả có thể đi kèm: kết hôn qua môi giới xuyên biên giới tăng, nguy cơ mua bán người, áp lực tâm lý với nam giới không lập được gia đình, và vấn đề chăm sóc tuổi già cho những người không có con. Cũng có lập luận cho rằng phụ nữ khan hiếm sẽ được "định giá" cao hơn, nhưng bằng chứng từ các nước cho thấy điều này không nhất thiết làm tăng quyền của phụ nữ; ngược lại, có thể làm tăng kiểm soát và áp lực kết hôn sớm.
Cần thận trọng với các dự báo cụ thể về số đàn ông "thừa" vào năm nào, vì chúng phụ thuộc giả định về di cư, kết hôn chênh tuổi và mức sinh tương lai. Nhưng hướng của tác động thì khá rõ và nhất quán giữa các nghiên cứu.
Hàn Quốc: trường hợp đã đảo chiều
Hàn Quốc là ví dụ hay được nhắc vì tỷ số giới tính khi sinh từng lên rất cao vào đầu những năm 1990, rồi giảm dần về mức tự nhiên vào cuối thập niên 2000. Các phân tích về sự đảo chiều này thường chỉ ra hai nhóm nguyên nhân. Thứ nhất là thực thi pháp luật nghiêm với cơ sở y tế tiết lộ giới tính thai nhi. Thứ hai, và được nhiều nhà nghiên cứu coi là quan trọng hơn, là biến đổi xã hội: đô thị hoá, phụ nữ đi học và đi làm, luật gia đình thay đổi, và giá trị của con gái trong gia đình tăng lên.
Bài học rút ra là cấm đoán đơn thuần thường không đủ, vì dịch vụ có thể chuyển sang hình thức kín đáo. Thay đổi bền vững đến từ việc làm cho con gái có giá trị thực tế ngang con trai trong mắt cha mẹ: con gái cũng thừa kế, cũng chăm lo cha mẹ, cũng giữ việc thờ cúng gia đình, và cha mẹ già có lương hưu để không phải dựa hoàn toàn vào con trai.
Trung Quốc và Ấn Độ cũng áp dụng nhiều biện pháp, kết quả khác nhau. Điều này cho thấy không có công thức chung, và các yếu tố văn hoá, kinh tế từng nước quyết định tốc độ thay đổi.
Những gì chính sách ở Việt Nam đang làm và còn tranh luận
Các biện pháp thường được nêu trong chiến lược dân số và tài liệu của cơ quan quản lý gồm:
- Cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức và xử phạt cơ sở tiết lộ giới tính thai vì mục đích lựa chọn; việc thực thi khó vì siêu âm có lý do y khoa chính đáng.
- Truyền thông thay đổi nhận thức về giá trị con gái, thường qua hội phụ nữ, trường học, cơ sở y tế.
- Chính sách bình đẳng thực chất: thừa kế, đứng tên quyền sử dụng đất, cơ hội học tập và việc làm cho phụ nữ.
- An sinh tuổi già: lương hưu và trợ cấp giúp cha mẹ bớt phụ thuộc vào con trai.
- Theo dõi số liệu theo vùng để tập trung vào nơi tỷ số cao.
Tranh luận chủ yếu xoay quanh thứ tự ưu tiên: nhóm chú trọng thực thi pháp luật cho rằng cần siết dịch vụ; nhóm khác cho rằng siết quá mức có thể ảnh hưởng tới quyền tiếp cận dịch vụ sức khoẻ sinh sản an toàn, và nên dồn lực vào thay đổi kinh tế – xã hội. Đa số chuyên gia đồng ý cần cả hai, nhưng tỷ trọng thì còn bàn.
Ở góc gia đình, những thông tin y khoa về thai kỳ nên được trao đổi với bác sĩ sản khoa tại cơ sở y tế hợp pháp; bài này không bàn chuyện chuyên môn y khoa.
Áp lực trong gia đình rơi lên ai
Đằng sau con số thống kê là những câu chuyện trong từng gia đình. Áp lực "phải có con trai" thường đè nặng nhất lên người phụ nữ: từ lời nhắc của họ hàng ở mỗi dịp giỗ Tết, tới cảm giác có lỗi khi sinh liền hai con gái. Các nghiên cứu xã hội học định tính ở Việt Nam ghi nhận nhiều phụ nữ chịu căng thẳng tâm lý kéo dài vì kỳ vọng này, trong khi về mặt sinh học, giới tính của con được quyết định bởi tinh trùng của người cha.
Áp lực cũng không chỉ đến từ người chồng. Ông bà nội, dòng họ và cả cộng đồng làng xóm tạo nên kỳ vọng chung. Ở những nơi việc giữ đất, giữ nhà gắn với con trai, kỳ vọng càng mạnh. Ngược lại, ở đô thị lớn, nơi con gái đi làm, có thu nhập, chăm sóc cha mẹ như con trai, áp lực thường nhẹ hơn.
Điều này giải thích vì sao các chương trình chỉ nhắm vào phụ nữ mang thai thường ít hiệu quả. Thông điệp cần tới cả nam giới, người cao tuổi trong dòng họ, những người có tiếng nói trong cộng đồng. Một số địa phương đã thử ghi tên con gái vào gia phả, khuyến khích con gái đứng tên tài sản chung; những thay đổi nhỏ về biểu tượng như vậy được đánh giá có tác dụng lan toả, dù khó đo bằng số.
Điều chưa biết và nguồn để đọc thêm
Có vài câu hỏi đáng theo dõi. Tỷ số giới tính khi sinh có giảm theo mức sinh thấp hơn nữa và đô thị hoá như Hàn Quốc từng trải qua, hay giữ ở mức cao vì tập quán bền hơn? Tác động của dư thừa nam giới lên di cư hôn nhân và an ninh xã hội sẽ lớn tới đâu? Và dữ liệu đăng ký khai sinh có đủ đầy đủ để theo dõi sát theo tỉnh hay không. Những câu này chưa có lời đáp dứt khoát.
Để đọc thêm, có thể tìm theo tên: kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 và các điều tra biến động dân số hằng năm của Cục Thống kê; các báo cáo chuyên đề về mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA); các nghiên cứu của nhà nhân khẩu học Christophe Guilmoto về lựa chọn giới tính ở châu Á; tài liệu về chiến lược dân số Việt Nam đến năm 2030 của Bộ Y tế. Khi so sánh các nguồn, để ý chúng đo tỷ số theo năm sinh hay theo nhóm tuổi trẻ em, vì hai cách đo cho con số khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ số giới tính khi sinh bình thường là bao nhiêu?
Ở điều kiện tự nhiên, khoảng 104 đến 106 bé trai trên 100 bé gái. Đây là quy luật sinh học khá ổn định giữa các quần thể người. Tỷ số cao hơn khoảng 107 trong nhiều năm liên tục thường được coi là có can thiệp lựa chọn giới tính.
Vì sao vẫn có lựa chọn giới tính dù pháp luật cấm?
Vì tâm lý muốn có con trai còn mạnh, gia đình ít con làm tăng áp lực, và công nghệ siêu âm, xét nghiệm có sẵn. Việc chứng minh một cơ sở tiết lộ giới tính vì mục đích lựa chọn cũng khó, nên thực thi pháp luật gặp hạn chế.
Mất cân bằng giới tính khi sinh dẫn đến hệ quả gì?
Khi các thế hệ đó tới tuổi lập gia đình, sẽ có dư thừa nam giới, nhóm nam nghèo ở nông thôn chịu thiệt nhiều nhất. Các nhà nghiên cứu cũng cảnh báo nguy cơ môi giới hôn nhân xuyên biên giới, mua bán người và áp lực tâm lý xã hội.
Vùng nào ở Việt Nam có tỷ số giới tính khi sinh cao?
Các điều tra dân số thường ghi nhận đồng bằng sông Hồng và một số tỉnh phía Bắc có tỷ số cao nhất, trong khi một số vùng phía Nam gần mức tự nhiên hơn. Số liệu cụ thể theo tỉnh nên xem trong báo cáo mới nhất của Cục Thống kê.
Hàn Quốc đã làm gì để giảm mất cân bằng giới tính?
Hàn Quốc kết hợp thực thi pháp luật với biến đổi xã hội sâu rộng: phụ nữ học cao và đi làm, luật gia đình sửa đổi, đô thị hoá nhanh. Nhiều nghiên cứu cho rằng thay đổi giá trị xã hội về con gái là yếu tố quyết định, còn cấm đoán chỉ hỗ trợ.
Gia đình có thể làm gì để góp phần cân bằng giới tính?
Coi con gái và con trai ngang nhau trong thừa kế, học hành, chăm lo cha mẹ và các việc của gia đình là thay đổi quan trọng nhất. Ở cấp cộng đồng, các buổi họp tổ dân phố, hội phụ nữ và nhà trường có vai trò lan toả nhận thức này.