Tự động hoá đang vào nhà máy ở Việt Nam, nhưng chậm và không đều: những công đoạn lặp lại, có quy chuẩn rõ, sản lượng lớn như hàn, sơn, đóng gói, kiểm tra ngoại quan bị thay trước; còn những công đoạn cần tay khéo với vật liệu mềm như may mặc vẫn dùng nhiều người vì máy móc làm còn đắt và khó. Với lao động phổ thông, thay đổi rõ nhất trong ngắn hạn không phải mất việc hàng loạt mà là công việc đổi tính chất, đòi hỏi đứng máy, giám sát và bảo trì nhiều hơn, và người trên 35 tuổi ít kỹ năng chịu rủi ro lớn nhất.
Bài phân tích kinh tế của quyết định tự động hoá, công đoạn nào dễ bị thay, vì sao các ước tính "bao nhiêu phần trăm việc làm sẽ mất" lệch nhau rất xa, những gì đã thấy ở nhà máy Việt Nam, và người lao động, doanh nghiệp, chính sách đang đứng trước lựa chọn nào.
Kinh tế của quyết định mua robot
Một doanh nghiệp không tự động hoá vì công nghệ có sẵn, mà vì phép tính có lời. Phép tính đơn giản là so tổng chi phí của máy, gồm mua, lắp đặt, lập trình, bảo trì, điện, đào tạo kỹ thuật viên, với chi phí lao động mà máy thay được trong vài năm. Khi lương công nhân còn thấp so với giá máy, tự động hoá chỉ hợp lý ở công đoạn mà máy làm tốt hơn hẳn người về chất lượng hoặc tốc độ.
Vì thế, tự động hoá lan nhanh ở nước lương cao trước, và ở nước như Việt Nam nó thường đi vào các nhà máy vốn nước ngoài lớn, ngành điện tử, ô tô, thực phẩm đóng gói, nơi cần độ chính xác đồng đều. Ở doanh nghiệp nhỏ trong nước, rào cản là vốn và người vận hành, không phải ý muốn.
Hai yếu tố có thể làm phép tính thay đổi nhanh. Thứ nhất, lương tối thiểu và chi phí lao động tăng đều mỗi năm trong khi giá robot và cảm biến giảm. Thứ hai, thiếu lao động: khi mức sinh thấp và người trẻ không muốn vào nhà máy, doanh nghiệp tìm máy không phải để tiết kiệm mà vì không tuyển đủ người. Ở nhiều nước Đông Á, chính thiếu lao động mới là động lực chính của tự động hoá.
Công đoạn nào dễ bị thay trước
Các nghiên cứu về tự động hoá thường nhìn theo nhiệm vụ chứ không theo nghề. Bảng sau tóm tắt mức dễ tự động hoá của một số loại nhiệm vụ trong nhà máy, theo hướng định tính.
| Loại nhiệm vụ | Ví dụ | Mức dễ tự động hoá | Lý do |
|---|---|---|---|
| Lặp lại, vật cứng, vị trí cố định | hàn điểm, sơn, bắt vít, xếp pallet | cao | máy làm nhanh, đều, không mệt |
| Kiểm tra bằng mắt | kiểm lỗi bề mặt, đếm, phân loại | trung bình đến cao | camera và thị giác máy tính đã khá tốt |
| Thao tác với vật liệu mềm | may, cắt vải, dán đế giày | thấp đến trung bình | vải biến dạng, mẫu mã đổi liên tục |
| Xử lý tình huống bất thường | sửa lỗi dây chuyền, bảo trì | thấp | cần phán đoán, kinh nghiệm |
| Phối hợp, giám sát người | tổ trưởng, điều độ ca | thấp | cần giao tiếp, quyết định |
Điều đáng chú ý là ngành dệt may và da giày, vốn dùng rất nhiều lao động ở Việt Nam, lại thuộc nhóm khó tự động hoá hoàn toàn ở khâu may. Nhưng các khâu cắt, trải vải, kiểm hàng, đóng gói đã được cơ giới hoá dần. Còn ngành lắp ráp điện tử, nơi nhiều linh kiện nhỏ cứng và chính xác, tự động hoá vào nhanh hơn.
Vì sao các ước tính mất việc khác nhau rất xa
Người đọc tin tức hay gặp những con số rất khác nhau về tỷ lệ việc làm "có nguy cơ bị tự động hoá". Nghiên cứu nổi tiếng của Frey và Osborne năm 2013 ước tính gần một nửa việc làm ở Mỹ có nguy cơ cao. Một nghiên cứu cho OECD năm 2016 của Arntz và cộng sự, khi nhìn theo từng nhiệm vụ trong công việc thay vì cả nghề, ra con số thấp hơn nhiều, khoảng một phần mười ở các nước OECD. Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế năm 2016 về ASEAN thì cho rằng một tỷ lệ lớn việc làm trong dệt may, da giày ở khu vực có nguy cơ cao.
Khác biệt nằm ở phương pháp. Nhìn theo nghề, nếu phần lớn nhiệm vụ của nghề có thể tự động hoá, cả nghề bị coi là có nguy cơ. Nhìn theo nhiệm vụ, người ta thấy hầu hết công việc gồm cả nhiệm vụ dễ và khó tự động hoá, nên công việc biến đổi chứ không biến mất. Thêm nữa, "có thể về kỹ thuật" khác với "có lời về kinh tế": một nhiệm vụ máy làm được chưa chắc đã được thay nếu lương còn rẻ.
Vì vậy, các con số nguy cơ nên được hiểu là chỉ báo mức độ phơi nhiễm, không phải dự báo số người sẽ mất việc. Lịch sử các đợt tự động hoá trước cho thấy việc làm mới cũng xuất hiện, nhưng không nhất thiết ở cùng chỗ, cùng lúc và cho cùng những người bị mất việc.
Những gì đã thấy ở nhà máy Việt Nam
Số công nhân trên mỗi dây chuyền giảm dần. Phản ánh của các doanh nghiệp và tổ chức công đoàn cho thấy một số dây chuyền sau khi đầu tư máy mới cần ít người hơn cho cùng sản lượng. Người còn lại chuyển sang đứng máy, cấp phôi, kiểm tra.
Tuyển dụng ưu tiên người trẻ, có tay nghề. Doanh nghiệp cần công nhân đọc được hướng dẫn kỹ thuật, thao tác bảng điều khiển, hiểu quy trình chất lượng. Người lớn tuổi, ít học khó chuyển đổi hơn.
Thiếu kỹ thuật viên bảo trì. Nhu cầu về thợ điện công nghiệp, cơ điện tử, lập trình máy tăng nhưng nguồn đào tạo nghề chưa theo kịp, khiến nhiều doanh nghiệp phải tự đào tạo hoặc thuê chuyên gia bên ngoài.
Sóng cắt giảm thường đến cùng lúc với đơn hàng giảm. Khó tách bao nhiêu phần mất việc do máy móc, bao nhiêu do thị trường. Cả hai cùng xảy ra khiến người lao động cảm nhận rủi ro lớn hơn số liệu riêng về tự động hoá.
Lựa chọn của người lao động, doanh nghiệp và chính sách
Với người lao động phổ thông, hướng chuẩn bị được nhiều chuyên gia nhắc là học thêm kỹ năng gắn với máy: vận hành và bảo trì cơ bản, đọc bản vẽ, quy trình chất lượng, an toàn điện. Các khoá ngắn hạn ở trường nghề và chương trình đào tạo của chính doanh nghiệp thường thiết thực hơn bằng cấp dài. Đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp đầy đủ giúp có lưới đỡ khi chuyển việc.
Với doanh nghiệp, tự động hoá có thể giữ năng lực cạnh tranh khi chi phí lao động tăng, nhưng cách làm ảnh hưởng nhiều tới quan hệ lao động: đào tạo lại người cũ để vận hành máy mới thường tốn ít hơn tuyển người mới và giữ được kinh nghiệm dây chuyền. Một số doanh nghiệp chọn tự động hoá từng phần, giữ người ở công đoạn cần linh hoạt.
Với chính sách, các tranh luận xoay quanh việc dùng quỹ bảo hiểm thất nghiệp để đào tạo lại, gắn trường nghề với khu công nghiệp, hỗ trợ người lao động lớn tuổi chuyển nghề và có nên ưu đãi thuế cho đầu tư máy móc khi lao động còn dư hay không. Không có câu trả lời dễ; mỗi lựa chọn đánh đổi giữa năng suất và việc làm trong ngắn hạn.
Tự động hoá và khoảng cách giới trong nhà máy
Lao động phổ thông ở các ngành thâm dụng lao động của Việt Nam như dệt may, da giày, lắp ráp điện tử có tỷ lệ nữ rất cao. Vì vậy, câu hỏi tự động hoá ảnh hưởng tới ai không trung tính về giới. Các công việc lặp lại trên dây chuyền, thường do lao động nữ trẻ đảm nhận, là nhóm bị phơi nhiễm lớn; trong khi các vị trí mới sinh ra như kỹ thuật viên bảo trì, lập trình máy, cơ điện tử hiện có tỷ lệ nam cao hơn.
Nếu không có chính sách chủ động, tự động hoá có thể nới rộng khoảng cách thu nhập giữa nam và nữ trong khu vực công nghiệp. Phụ nữ cũng khó dành thời gian học nghề mới hơn vì gánh việc chăm con và việc nhà sau giờ làm. Các chương trình đào tạo lại được thiết kế theo ca, có hỗ trợ trông trẻ hoặc tổ chức ngay tại nhà máy thường thu hút nhiều lao động nữ hơn.
Báo cáo của các tổ chức quốc tế về lao động khu vực đều nhắc tới điểm này, và đề nghị theo dõi số liệu tách theo giới khi đánh giá tác động của công nghệ. Với người đọc, khi gặp các con số "bao nhiêu việc làm có nguy cơ", câu hỏi đáng đặt thêm là: đó là việc của ai, và những người đó có đường nào để chuyển sang việc mới.
Điều chưa biết và nguồn để đọc thêm
Câu hỏi lớn nhất là tốc độ. Nếu giá robot và trí tuệ nhân tạo cho thị giác máy giảm nhanh hơn dự kiến, các nhà máy may và giày cũng có thể thay đổi nhanh hơn, ảnh hưởng tới hàng triệu lao động, phần lớn là nữ. Nếu chậm, vấn đề sẽ là thiếu lao động khi dân số già đi. Câu hỏi thứ hai là các nhà máy chuyển từ nước khác sang Việt Nam sẽ mang theo công nghệ tự động hoá cao hay tận dụng lao động.
Để đọc thêm, có thể tìm theo tên: nghiên cứu "The Future of Employment" của Carl Benedikt Frey và Michael Osborne (2013); tài liệu làm việc của OECD năm 2016 về rủi ro tự động hoá theo nhiệm vụ của Arntz, Gregory và Zierahn; báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế năm 2016 về chuyển đổi việc làm ở ASEAN; báo cáo thống kê robot công nghiệp hằng năm của Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR); số liệu điều tra lao động việc làm của Cục Thống kê. Đọc các con số nguy cơ cùng phần phương pháp để hiểu vì sao chúng khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Robot có thay thế hết công nhân trong nhà máy không?
Không có bằng chứng cho thấy điều đó sẽ xảy ra trong thời gian ngắn. Robot thay dần các nhiệm vụ lặp lại, còn những việc cần linh hoạt, xử lý vật liệu mềm, bảo trì và giám sát vẫn cần người. Công việc đổi tính chất nhiều hơn là biến mất toàn bộ.
Ngành nào ở Việt Nam chịu tác động tự động hoá nhanh nhất?
Những ngành có nhiều công đoạn lặp lại trên vật cứng, sản lượng lớn như lắp ráp điện tử, linh kiện ô tô, chế biến và đóng gói thực phẩm thường tự động hoá nhanh hơn. Dệt may, da giày chậm hơn ở khâu may nhưng các khâu cắt, kiểm hàng, đóng gói đã cơ giới hoá dần.
Vì sao có nghiên cứu nói một nửa việc làm sẽ mất, có nghiên cứu nói chỉ một phần mười?
Vì phương pháp khác nhau. Nhìn cả nghề thì nghề nào có nhiều nhiệm vụ tự động hoá được sẽ bị coi là có nguy cơ cao. Nhìn từng nhiệm vụ thì phần lớn công việc chỉ thay một phần. Ngoài ra, khả năng kỹ thuật chưa chắc đã có lời về kinh tế.
Công nhân lớn tuổi nên chuẩn bị gì trước tự động hoá?
Hướng thường được khuyên là học thêm các kỹ năng gắn với máy như vận hành, bảo trì cơ bản, kiểm tra chất lượng, an toàn điện qua các khoá ngắn hạn, và đóng đầy đủ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp để có lưới đỡ khi chuyển việc.
Thiếu lao động có làm tự động hoá nhanh hơn không?
Có. Kinh nghiệm ở Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nơi cho thấy khi dân số già đi và khó tuyển công nhân, doanh nghiệp đầu tư máy móc để giữ sản lượng. Ở Việt Nam, mức sinh giảm và người trẻ ít muốn vào nhà máy có thể đẩy nhanh xu hướng này.
Bảo hiểm thất nghiệp có hỗ trợ học nghề không?
Theo quy định về bảo hiểm thất nghiệp, người tham gia đủ điều kiện có thể được hỗ trợ học nghề và tư vấn giới thiệu việc làm bên cạnh trợ cấp. Điều kiện và mức hỗ trợ cụ thể nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh thành.