ChuyenSau.comChuyên Sâu
Nước, đất và lương thực

Khai thác nước ngầm quá mức: hệ quả âm thầm dưới chân các đô thị và đồng bằng

Bơm nước ngầm nhanh hơn tốc độ bổ cập làm mực nước tụt, đất lún, tầng chứa nhiễm mặn. Phân tích cơ chế, bằng chứng từ vệ tinh và bài học quản lý ở nhiều nước.

A small concrete wellhead with a rusty pump pipe beside cracked earth in a Mekong Delta village yard, a water jar and a bicycle nearby, overcast soft light

Khi nước ngầm bị bơm lên nhanh hơn tốc độ mưa và sông bổ cập lại, mực nước trong tầng chứa tụt xuống năm này qua năm khác; hệ quả không lộ ra ngay mà tích luỹ âm thầm: các lớp sét bị nén lại khiến mặt đất lún, nước mặn tràn vào tầng chứa nước ngọt, và giếng phải khoan ngày càng sâu. Phần lớn những thay đổi này không đảo ngược được trong khoảng thời gian một đời người.

Nước ngầm là nguồn nước khó thấy nhất nhưng lại nuôi một phần rất lớn nhu cầu sinh hoạt và tưới tiêu trên thế giới. Ở Việt Nam, nhiều đô thị và vùng nông thôn ven biển đã dựa vào giếng khoan suốt mấy chục năm. Bài này phân tích nước ngầm hình thành và mất đi thế nào, vì sao lún đất là vết sẹo lâu dài nhất, khoa học đo sự suy giảm ra sao, những thành phố trên thế giới đã làm gì, và các câu hỏi đang đặt ra cho đồng bằng và đô thị trong nước.

Nước ngầm nằm ở đâu và được bổ cập ra sao

Nước ngầm không phải là những con sông chảy ngầm dưới đất như nhiều người hình dung. Phần lớn nó nằm trong khe hở giữa các hạt cát, sỏi hoặc trong khe nứt của đá, tạo thành các tầng chứa nước. Giữa các tầng chứa thường có những lớp sét ít thấm nước ngăn cách. Một vùng đồng bằng có thể có nhiều tầng chứa chồng lên nhau, mỗi tầng có tuổi nước và chất lượng nước khác nhau.

Nước đi vào tầng chứa chủ yếu từ mưa thấm xuống, từ sông hồ và ở một số nơi từ vùng đồi núi cao phía thượng nguồn. Quá trình này rất chậm với những tầng sâu: nước trong một số tầng chứa sâu đã nằm đó hàng nghìn năm, nên người ta còn gọi là nước hoá thạch. Khi bơm loại nước này, thực chất là đang tiêu dần một khoản tiết kiệm mà thiên nhiên tích luỹ rất lâu, không phải đang dùng phần lãi hằng năm.

Đây là điểm mấu chốt của mọi tranh luận về nước ngầm: lượng khai thác an toàn không phải là lượng nước đang có trong tầng chứa, mà gần với lượng được bổ cập lại mỗi năm. Vượt quá mức đó trong thời gian dài thì mực nước tụt dần, dù giếng vẫn bơm được nước bình thường trong nhiều năm, khiến người dùng không nhận ra vấn đề cho tới khi hệ quả hiện rõ.

Ba hệ quả âm thầm

Đất lún không hồi phục. Khi áp lực nước trong tầng chứa giảm, các lớp sét xen kẹp bị nén chặt lại, giống như miếng bọt biển bị vắt. Cát và sỏi có thể phục hồi phần nào khi mực nước dâng lại, nhưng sét bị nén thì gần như không nở ra nữa. Mặt đất phía trên lún theo, chậm vài phân mỗi năm nhưng cộng dồn qua mấy chục năm thành một khoảng lớn.

Nước mặn xâm nhập vào tầng chứa. Ở vùng ven biển, nước ngọt trong tầng chứa vốn đẩy cân bằng với nước biển. Khi bơm quá nhiều, ranh giới mặn ngọt dịch vào phía đất liền và có thể đi từ tầng này sang tầng khác qua lỗ khoan hỏng. Một tầng chứa đã nhiễm mặn cần rất lâu mới ngọt trở lại.

Chất lượng nước thay đổi. Mực nước tụt có thể kéo nước từ các lớp có chất ô nhiễm tự nhiên vào giếng. Ở đồng bằng sông Hồng, các nghiên cứu từ đầu những năm 2000 đã ghi nhận nhiều giếng có hàm lượng a-sen tự nhiên cao, và một số nghiên cứu sau đó đặt câu hỏi việc bơm mạnh có làm a-sen di chuyển vào tầng chứa sạch hay không.

Chi phí tăng dần. Mực nước tụt thì máy bơm phải mạnh hơn, giếng phải khoan sâu hơn. Hộ nghèo không đủ tiền khoan sâu là nhóm mất nguồn nước trước, trong khi doanh nghiệp và hộ khá vẫn tiếp tục bơm. Hệ quả của khai thác quá mức vì thế không chia đều.

Đồng bằng sông Cửu Long: lún nhanh hơn nước biển dâng

Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đất thấp, phần lớn chỉ cao hơn mực nước biển khoảng một mét. Từ những năm 1990, số giếng khoan tăng nhanh để lấy nước sinh hoạt, nuôi trồng thuỷ sản và sản xuất công nghiệp, nhất là ở vùng ven biển nơi nước mặt bị mặn vào mùa khô. Nhiều nghiên cứu của các nhóm trong nước và quốc tế trong khoảng mười năm gần đây, dùng ảnh radar vệ tinh đo biến dạng mặt đất kết hợp mô hình tầng chứa, cho thấy nhiều khu vực của đồng bằng đang lún với tốc độ trung bình vài phân mỗi năm, nhanh hơn tốc độ nước biển dâng nhiều lần.

Các nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng khai thác nước ngầm là nguyên nhân chính của phần lún do con người gây ra, bên cạnh tải trọng công trình và quá trình nén tự nhiên của trầm tích trẻ. Ý nghĩa thực tế rất rõ: với vùng đất thấp như vậy, mỗi phân lún là một phân mất đi trong khoảng đệm giữa mặt đất và mực nước triều. Ngập do triều cường, nước mặn tràn qua đê bao và áp lực lên hệ thống thoát nước đô thị đều tăng theo.

Mức lún cụ thể cho từng nơi có độ bất định đáng kể và khác nhau giữa các nghiên cứu, tuỳ phương pháp đo và giai đoạn. Điều có mức đồng thuận cao hơn là chiều hướng: nếu khai thác tiếp tục như cũ, lún sẽ tiếp tục, và đây là yếu tố mà con người có thể kiểm soát được trong ngắn hạn, khác với nước biển dâng.

Đo nước ngầm từ không gian và từ giếng quan trắc

Khó khăn lớn của quản lý nước ngầm là không nhìn thấy nó. Cách truyền thống là mạng giếng quan trắc, đo mực nước định kỳ tại các điểm cố định. Việt Nam có mạng quan trắc tài nguyên nước dưới đất quốc gia ở các vùng trọng điểm, cho chuỗi số liệu nhiều năm về mực nước và chất lượng nước. Nhưng giếng quan trắc chỉ cho biết tình hình tại điểm, khó nói đủ cho cả một vùng rộng.

Từ năm 2002, cặp vệ tinh GRACE của NASA và cơ quan vũ trụ Đức, rồi thế hệ kế tiếp GRACE-FO phóng năm 2018, mở ra cách đo khác. Hai vệ tinh bay nối đuôi nhau, đo khoảng cách giữa chúng chính xác đến mức thấy được thay đổi nhỏ của trọng lực Trái Đất. Khi một vùng mất đi một lượng lớn nước dưới đất, khối lượng giảm làm trọng lực ở đó thay đổi chút ít. Nhờ đó các nhà khoa học đã phát hiện suy giảm nước ngầm ở nhiều vùng tưới tiêu lớn như tây bắc Ấn Độ, đồng bằng Bắc Trung Quốc, vùng Trung Đông và tầng chứa lớn dưới các bang miền Trung nước Mỹ.

Vệ tinh trọng lực có độ phân giải thô, mỗi ô hàng trăm cây số, nên chỉ phù hợp với vùng lớn. Để đo lún đất ở mức thửa ruộng, khu phố, các nhà khoa học dùng ảnh radar giao thoa, so sánh nhiều lần chụp để thấy mặt đất hạ xuống từng milimét. Ghép các nguồn này với giếng quan trắc cho bức tranh đầy đủ hơn nhiều so với từng nguồn riêng lẻ.

Bài học từ các thành phố đã đi trước

Lún đất do bơm nước ngầm không phải chuyện mới. Nhiều thành phố lớn đã trải qua và phản ứng theo những cách khác nhau. Bảng dưới đây tóm tắt ở dạng định tính một vài trường hợp được nhắc nhiều trong tài liệu quốc tế.

NơiVấn đề từng gặpCách ứng phó chínhKết quả theo hướng chung
Tokyo, OsakaLún mạnh giữa thế kỷ hai mươi do công nghiệp bơm nướcLuật hạn chế bơm, chuyển sang nước mặtLún chậm lại rõ rệt sau vài thập kỷ
BangkokLún nhanh, ngập tăngThu phí khai thác, cấm giếng ở vùng có nước máyTốc độ lún giảm đáng kể
Thượng HảiLún vùng trung tâmHạn chế bơm, bơm nước bổ cập ngược vào tầng chứaKiểm soát được phần lớn
JakartaMột số khu ven biển lún rất nhanhMở rộng cấp nước máy, đê biểnCòn đang diễn ra, chưa ổn định
Thành phố MexicoLún mạnh trên nền hồ cổNhiều chương trình nhưng phụ thuộc nước ngầm caoVẫn lún, nhiều công trình hư hại

Điểm chung của các nơi thành công là có nguồn nước thay thế, thường là nước mặt được xử lý và cấp qua mạng lưới, rồi mới siết khai thác. Cấm giếng khi người dân chưa có nước máy thì khó thực thi và gây bất bình.

Câu hỏi chính sách cho Việt Nam

Luật Tài nguyên nước sửa đổi được Quốc hội thông qua năm 2023 có nhiều quy định về bảo vệ nước dưới đất, hạn chế khai thác ở vùng sụt lún, nhiễm mặn và ưu tiên phát triển cấp nước tập trung. Chi tiết về vùng hạn chế, cấp phép và đăng ký giếng nằm ở các nghị định, thông tư và quyết định của từng tỉnh, người đọc cần tra văn bản hiện hành vì những quy định này thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các địa phương sau sáp nhập.

Vấn đề khó nhất không nằm ở luật mà ở số lượng giếng nhỏ. Bên cạnh các nhà máy nước, có rất nhiều giếng hộ gia đình và giếng phục vụ ao nuôi khó kiểm đếm hết. Muốn giảm khai thác thì phải có nước thay thế: mở rộng nhà máy nước mặt, hồ chứa nước ngọt, trữ nước mưa, đường ống liên vùng. Mỗi lựa chọn đều có chi phí lớn và tranh luận riêng về nguồn nước mặt vốn cũng đang chịu áp lực mặn và thiếu hụt mùa khô.

Một hướng nữa đang được nghiên cứu là bổ cập nhân tạo: đưa nước mặt mùa mưa xuống tầng chứa qua giếng hoặc hồ thấm. Kỹ thuật này đã được dùng ở một số nước, nhưng ở đồng bằng trầm tích trẻ thì hiệu quả, chi phí và nguy cơ ô nhiễm tầng chứa vẫn đang được đánh giá. Đây chưa phải giải pháp có thể nhân rộng ngay, mà là một trong các hướng cần thêm bằng chứng.

Nguồn để đọc thêm

Báo cáo phát triển nước thế giới của UNESCO thay mặt cơ chế UN-Water, số năm 2022 dành riêng cho chủ đề nước ngầm với tiêu đề làm cho cái vô hình trở nên hữu hình, là điểm khởi đầu tốt. Trang tài liệu của NASA về sứ mệnh GRACE và GRACE-FO giải thích nguyên lý đo trọng lực và các phát hiện về suy giảm nước ngầm. Các tạp chí khoa học quốc tế về địa chất thuỷ văn và viễn thám có nhiều nghiên cứu về lún đất đồng bằng sông Cửu Long, nên đọc phần phương pháp và độ bất định trước khi trích con số.

Trong nước, Cục Quản lý tài nguyên nước và Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố thông báo định kỳ về mực nước dưới đất ở các vùng quan trắc. Văn bản Luật Tài nguyên nước năm 2023 và các nghị định hướng dẫn nên tra trên cổng văn bản pháp luật chính thức.

Câu hỏi thường gặp

Nước ngầm có tự phục hồi sau khi bị khai thác không?

Có, nhưng tốc độ phụ thuộc lượng bổ cập. Tầng nông có thể hồi lại sau vài mùa mưa, còn tầng sâu chứa nước rất cổ có thể cần hàng trăm, hàng nghìn năm. Phần đất lún do sét bị nén thì gần như không hồi lại.

Vì sao bơm nước ngầm lại làm đất lún?

Áp lực nước trong tầng chứa giúp đỡ một phần sức nặng của lớp đất phía trên. Khi bơm làm áp lực giảm, các lớp sét xen kẹp bị nén chặt như bọt biển bị vắt, mặt đất phía trên hạ xuống theo, chậm nhưng tích luỹ theo năm.

Đồng bằng sông Cửu Long lún nhanh đến mức nào?

Nhiều nghiên cứu dùng radar vệ tinh và mô hình cho thấy nhiều khu vực lún trung bình vài phân mỗi năm, nhanh hơn tốc độ nước biển dâng nhiều lần. Con số cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu và từng nơi, nên cần đọc kèm độ bất định.

Vệ tinh đo được nước ngầm bằng cách nào?

Cặp vệ tinh GRACE và GRACE-FO đo thay đổi rất nhỏ của trọng lực Trái Đất. Khi một vùng mất nhiều nước dưới đất, khối lượng giảm làm trọng lực thay đổi, từ đó ước tính được lượng nước mất ở quy mô vùng rộng hàng trăm cây số.

Thành phố nào đã kiểm soát được lún do bơm nước ngầm?

Tokyo, Osaka, Bangkok và Thượng Hải là những ví dụ hay được nhắc. Điểm chung là có nguồn nước mặt thay thế cấp qua mạng lưới, sau đó mới hạn chế hoặc cấm bơm nước ngầm, có nơi thu phí khai thác hoặc bơm nước bổ cập ngược vào tầng chứa.

Hộ gia đình có được tự khoan giếng không?

Quy định về đăng ký, cấp phép và vùng hạn chế khai thác nước dưới đất nằm ở Luật Tài nguyên nước năm 2023 cùng các văn bản hướng dẫn và quyết định của từng tỉnh. Người dân nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý tài nguyên nước địa phương trước khi khoan.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138