ChuyenSau.comChuyên Sâu
Vũ trụ và khám phá không gian

Quay lại Mặt Trăng: vì sao các sứ mệnh mới cùng nhắm tới cực nam Mặt Trăng

Băng nước trong hố tối vĩnh viễn, đỉnh núi gần như luôn có nắng và giá trị khoa học của lớp băng cổ: phân tích vì sao cực nam Mặt Trăng thành đích đến chung.

Close detail of hands holding a grey lunar regolith simulant sample in a clean Vietnamese university laboratory, soft window light, glass jars and tweezers on a steel bench

Các sứ mệnh mới cùng nhắm tới cực nam Mặt Trăng chủ yếu vì ở đó có bằng chứng về băng nước nằm trong những hố không bao giờ có ánh nắng, cạnh những đỉnh núi gần như lúc nào cũng được Mặt Trời chiếu. Nước có thể thành nước uống, oxy để thở và nhiên liệu tên lửa, còn nắng gần như liên tục cho phép dùng pin mặt trời ổn định. Với giới khoa học, lớp băng cổ đó còn là kho lưu trữ lịch sử về nước và các hợp chất bay hơi trong hệ Mặt Trời.

Thời kỳ Apollo, các chuyến đổ bộ có người đều ở vùng gần xích đạo phía gần của Mặt Trăng, nơi dễ hạ cánh và liên lạc. Cực nam khó hơn nhiều: địa hình gồ ghề, bóng đổ dài, nhiệt độ cực đoan. Bài này phân tích bằng chứng về băng nước, giá trị khoa học và thực dụng của nó, các sứ mệnh đã và đang hướng tới vùng này, những khó khăn kỹ thuật và các câu hỏi pháp lý còn bỏ ngỏ.

Hố tối vĩnh viễn: vì sao băng có thể tồn tại

Trục quay của Mặt Trăng gần như vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo quanh Mặt Trời, chỉ nghiêng khoảng một độ rưỡi. Vì vậy ở vùng cực, Mặt Trời luôn ở rất thấp trên đường chân trời. Đáy của một số hố va chạm sâu ở cực không bao giờ nhận được ánh nắng trực tiếp, có thể trong hàng tỉ năm. Đo đạc nhiệt độ từ quỹ đạo cho thấy một số hố này thuộc những nơi lạnh nhất từng đo được trong hệ Mặt Trời, thấp hơn âm hai trăm độ C.

Ở nhiệt độ đó, phân tử nước bay tới, dù từ sao chổi va chạm, từ gió Mặt Trời tương tác với đất đá hay từ hoạt động núi lửa cổ, đều bị giữ lại như trong một chiếc bẫy lạnh. Giả thuyết này có từ nhiều thập kỷ trước, nhưng phải tới khoảng hai mươi năm gần đây mới có bằng chứng trực tiếp đáng tin.

Ở chiều ngược lại, các đỉnh núi và vành hố cao ở vùng cực có thể nhận nắng gần như liên tục trong phần lớn năm, vì không có đêm dài như ở xích đạo Mặt Trăng, nơi một đêm kéo dài khoảng hai tuần Trái Đất. Hai vùng nắng và tối nằm cạnh nhau tạo ra một tổ hợp hiếm: điện mặt trời ổn định ở trên cao, tài nguyên nước ở dưới hố, cách nhau không quá xa.

Bằng chứng về băng nước: từ gián tiếp tới trực tiếp

Đo neutron từ quỹ đạo. Các tàu quỹ đạo từ cuối thập niên 1990 đo được lượng neutron bất thường ở vùng cực, cho thấy có nhiều hydro. Hydro có thể nằm trong nước, nhưng cũng có thể ở dạng khác, nên đây chỉ là bằng chứng gián tiếp.

Thí nghiệm va chạm năm 2009. Một sứ mệnh của NASA cho tầng tên lửa đâm vào một hố tối vĩnh viễn ở cực nam, rồi tàu đi theo bay xuyên qua đám bụi bốc lên để phân tích. Kết quả phát hiện hơi nước và băng trong đám bụi, là bằng chứng trực tiếp đầu tiên được nhiều người chấp nhận.

Phổ hồng ngoại bề mặt. Dữ liệu từ một thiết bị của NASA đặt trên tàu thăm dò Mặt Trăng đầu tiên của Ấn Độ, sau khi phân tích lại, cho thấy dấu hiệu băng lộ ra trên bề mặt ở một số hố tối của cả hai cực. Lượng băng lộ thiên được ước tính là ít và phân bố loang lổ.

Điều còn chưa biết. Băng nằm ở dạng nào, trộn lẫn với đất đá theo tỉ lệ bao nhiêu, phân bố sâu tới đâu, và có đủ tập trung để khai thác hay không vẫn là câu hỏi mở. Chỉ đo tại chỗ bằng tàu đổ bộ và xe tự hành mới trả lời được, và đó chính là mục tiêu của nhiều sứ mệnh sắp tới.

Các sứ mệnh đã và đang hướng tới vùng cực

Năm 2023, tàu đổ bộ Chandrayaan-3 của Ấn Độ hạ cánh thành công ở vùng vĩ độ cao phía nam, là sứ mệnh đầu tiên đặt thiết bị hoạt động gần cực nam Mặt Trăng. Cùng năm, một tàu đổ bộ của Nga hướng tới vùng này bị rơi trước khi hạ cánh. Nhật Bản đưa tàu đổ bộ cỡ nhỏ xuống Mặt Trăng đầu năm 2024 để trình diễn kỹ thuật hạ cánh chính xác. Cùng năm 2024, Trung Quốc lần đầu mang mẫu đất đá từ phía xa của Mặt Trăng về Trái Đất, và đã công bố kế hoạch các sứ mệnh tiếp theo nhắm vào vùng cực nam.

Chương trình Artemis do NASA dẫn dắt cùng nhiều đối tác đặt mục tiêu đưa con người trở lại Mặt Trăng, với vùng cực nam là khu vực hạ cánh dự kiến. Chuyến bay không người lái đầu tiên của chương trình diễn ra cuối năm 2022. Lịch các chuyến có người đã được lùi nhiều lần vì lý do kỹ thuật và ngân sách, nên mọi mốc cụ thể cần đối chiếu với thông báo mới nhất của cơ quan vận hành.

Bên cạnh các cơ quan nhà nước, nhiều công ty tư nhân nhận hợp đồng chở thiết bị khoa học lên Mặt Trăng. Một số tàu đã hạ cánh, một số bị nghiêng hoặc hỏng khi chạm đất. Tỉ lệ thất bại cao cho thấy hạ cánh trên Mặt Trăng vẫn khó, dù con người đã làm được từ hơn nửa thế kỷ trước. Kinh nghiệm thời Apollo không chuyển giao trọn vẹn sang công nghệ và đội ngũ ngày nay.

Giá trị của băng nước: khoa học và thực dụng

Băng ở cực nam được quan tâm vì hai lý do khác nhau, đôi khi bị trộn lẫn trong tin tức. Bảng dưới tách hai nhóm và ghi rõ mức thực tế của từng kỳ vọng.

Mục đíchBăng dùng để làm gìMức thực tế hiện nay
Nước uống, sinh hoạtLọc và tinh chế cho phi hành gia, giảm lượng nước phải chở từ Trái ĐấtCần chứng minh khai thác được, chưa thử tại chỗ
Oxy để thởTách nước bằng điện phân, lấy oxy cho môi trường sốngCông nghệ có trên Trái Đất, chưa vận hành trên Mặt Trăng
Nhiên liệu tên lửaHydro và oxy lỏng làm nhiên liệu cho chặng bay tiếpKỳ vọng dài hạn, cần hạ tầng lớn
Lịch sử nước trong hệ Mặt TrờiPhân tích đồng vị để biết nước tới từ đâuGiá trị khoa học cao ngay cả khi không khai thác
Lịch sử hoạt động Mặt TrờiCác lớp băng có thể lưu dấu gió Mặt Trời và va chạm theo thời gianCần lấy mẫu lõi và đưa về phân tích

Ngay cả khi khai thác thương mại không khả thi trong vài thập kỷ tới, việc lấy được mẫu băng cổ và phân tích nó đã đủ biện minh cho các sứ mệnh khoa học. Hai mục tiêu này không loại trừ nhau, nhưng nên đánh giá tách bạch.

Khó khăn kỹ thuật ở cực nam

Ánh sáng là trở ngại đầu tiên. Mặt Trời thấp sát chân trời tạo ra bóng đổ dài và tương phản cực mạnh, khiến camera và hệ thống dẫn đường bằng hình ảnh khó nhận diện địa hình khi hạ cánh. Một vùng trông bằng phẳng có thể đang nằm trong bóng của một tảng đá lớn. Ngoài ra, ở vùng cực, Trái Đất nằm thấp hoặc khuất dưới đường chân trời từ một số vị trí, gây khó liên lạc trực tiếp, cần thêm vệ tinh chuyển tiếp.

Nhiệt độ là trở ngại thứ hai. Thiết bị đi vào hố tối vĩnh viễn phải chịu lạnh sâu, pin và linh kiện điện tử nhanh hỏng, trong khi không có nắng để sạc. Xe tự hành muốn khảo sát băng phải vào rồi ra trước khi cạn năng lượng, hoặc mang nguồn điện riêng. Bụi Mặt Trăng mịn, sắc cạnh và nhiễm điện, bám vào mọi thứ và làm mòn cơ cấu chuyển động, đây là vấn đề đã được ghi nhận từ thời Apollo.

Trở ngại thứ ba là địa hình. Vùng cực nam nằm trong một trong những bồn va chạm lớn và cổ nhất hệ Mặt Trời, bề mặt dốc, nhiều hố chồng hố. Số vị trí đủ phẳng, đủ nắng và đủ gần hố tối để hạ cánh an toàn là có hạn. Điều này dẫn tới một câu hỏi không chỉ kỹ thuật: nếu nhiều sứ mệnh cùng muốn những vị trí tốt nhất, ai được ưu tiên.

Câu hỏi pháp lý: ai được dùng tài nguyên Mặt Trăng

Hiệp ước Ngoài Vũ trụ năm 1967 của Liên Hợp Quốc, được phần lớn các quốc gia có hoạt động vũ trụ tham gia, quy định không quốc gia nào được tuyên bố chủ quyền với Mặt Trăng hay thiên thể khác. Hiệp ước không nói rõ về việc khai thác và sở hữu tài nguyên lấy ra. Một hiệp ước riêng về Mặt Trăng có nội dung chặt hơn nhưng rất ít nước tham gia, trong đó không có các cường quốc vũ trụ lớn.

Hiện có hai khuôn khổ hợp tác song song được nhắc nhiều. Một bên là bộ nguyên tắc Artemis do Mỹ khởi xướng năm 2020, đã có nhiều quốc gia ký, trong đó có điều khoản về khai thác tài nguyên và "vùng an toàn" quanh hoạt động trên bề mặt. Bên kia là dự án trạm nghiên cứu Mặt Trăng quốc tế do Trung Quốc và Nga đề xuất, cũng có các nước đối tác. Bài này không đánh giá khuôn khổ nào đúng hơn, chỉ ghi nhận rằng cách diễn giải luật vũ trụ quốc tế về tài nguyên đang được định hình qua thực tiễn hơn là qua một hiệp ước mới.

Với các nước chưa có chương trình Mặt Trăng, trong đó có Việt Nam, câu hỏi thực tế là tham gia thảo luận các quy tắc tại Ủy ban Liên Hợp Quốc về sử dụng hoà bình khoảng không vũ trụ, và theo dõi để các nguyên tắc chia sẻ dữ liệu khoa học và tiếp cận công bằng được giữ. Người đọc muốn tìm hiểu lập trường chính thức nên tra văn bản và phát biểu hiện hành của cơ quan có thẩm quyền.

Nguồn để đọc thêm

Các nguồn ghi bằng tên tổ chức và loại tài liệu, tìm bằng công cụ tìm kiếm.

  • Trang chương trình Artemis và sứ mệnh tàu quỹ đạo trinh sát Mặt Trăng (LRO) của NASA, có dữ liệu nhiệt độ và địa hình vùng cực.
  • Trang chính thức của Tổ chức Nghiên cứu Vũ trụ Ấn Độ (ISRO) về chuỗi sứ mệnh Chandrayaan.
  • Thông tin công bố của Cơ quan Vũ trụ Quốc gia Trung Quốc và Cơ quan Thám hiểm Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA) về các sứ mệnh Mặt Trăng của họ.
  • Văn bản Hiệp ước Ngoài Vũ trụ năm 1967 và các tài liệu liên quan trên trang Văn phòng Liên Hợp Quốc về các vấn đề vũ trụ (UNOOSA).
  • Các bài tổng quan đã bình duyệt về chất bay hơi ở vùng cực Mặt Trăng trên tạp chí khoa học hành tinh.

Lịch phóng và mục tiêu sứ mệnh thay đổi thường xuyên. Khi đọc một mốc thời gian, nên kiểm lại trên trang chính thức của cơ quan vận hành vào thời điểm đọc.

Câu hỏi thường gặp

Mặt Trăng có nhiều nước không?

So với Trái Đất thì rất ít. Bằng chứng cho thấy có băng nước ở các hố tối vĩnh viễn vùng cực, trộn trong đất đá với tỉ lệ chưa rõ. Lượng nước có thể khai thác thực tế chỉ biết được khi có đo đạc tại chỗ từ các tàu đổ bộ và xe tự hành.

Vì sao Apollo không hạ cánh ở cực nam?

Các chuyến Apollo cần vị trí an toàn, dễ liên lạc trực tiếp với Trái Đất và đủ ánh sáng, nên chọn vùng gần xích đạo phía gần. Cực nam có bóng đổ dài, địa hình gồ ghề và khó liên lạc, vượt quá khả năng dẫn đường của công nghệ thời đó.

Quốc gia nào sở hữu cực nam Mặt Trăng?

Không quốc gia nào. Hiệp ước Ngoài Vũ trụ năm 1967 cấm tuyên bố chủ quyền với Mặt Trăng. Điều còn tranh luận là quyền khai thác và sở hữu tài nguyên lấy ra, cũng như cách phối hợp khi nhiều sứ mệnh cùng muốn một khu vực.

Băng nước trên Mặt Trăng từ đâu tới?

Có nhiều giả thuyết: nước do sao chổi và tiểu hành tinh mang tới khi va chạm, hydro từ gió Mặt Trời kết hợp với oxy trong đất đá, hoặc khí thoát ra từ núi lửa cổ. Có thể cả ba cùng góp phần, và phân tích đồng vị mẫu băng sẽ giúp phân biệt.

Con người có thể sống lâu dài ở cực nam Mặt Trăng không?

Về lý thuyết vùng này có lợi thế về nắng và nước, nhưng sống lâu dài còn phải giải quyết bức xạ, bụi, trọng lực thấp và tiếp tế. Các kế hoạch hiện nay hướng tới những chuyến ở ngắn ngày trước, trạm có người thường trực là mục tiêu xa hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138