Cho tới nay chưa có bằng chứng được giới khoa học chấp nhận rộng rãi về sự sống ngoài Trái Đất, nhưng việc tìm kiếm đã chuyển từ suy đoán sang ba hướng có dữ liệu thật: dấu vết sự sống cổ trên sao Hoả, đại dương nước lỏng dưới lớp băng của các mặt trăng như Europa và Enceladus, và khí quyển của hành tinh quanh ngôi sao khác. Mỗi hướng tìm một loại bằng chứng khác nhau và có những cái bẫy riêng khiến tín hiệu tưởng như sinh học hoá ra không phải.
Bài này phân tích vì sao nước lỏng được coi là điều kiện tiên quyết, các bằng chứng nổi bật nhất ở từng hướng, vì sao các tuyên bố "phát hiện sự sống" thường bị phản bác, và thế nào thì được coi là một phát hiện thật sự vững. Mục đích là giúp người đọc đánh giá được tin tức về chủ đề này khi nó xuất hiện, thay vì tin hoặc gạt đi theo cảm tính.
Tìm cái gì: định nghĩa làm việc về sự sống
Khoa học chưa có một định nghĩa sự sống được mọi người chấp nhận, nên giới sinh học vũ trụ dùng một định nghĩa làm việc: một hệ hoá học tự duy trì, có khả năng tiến hoá. Từ đó họ tìm những điều kiện cần cho hệ như vậy, gọi chung là khả năng có thể sống được: nước lỏng làm dung môi, nguồn năng lượng hoá học hoặc ánh sáng, các nguyên tố cơ bản như carbon, hydro, nitơ, oxy, phốt pho, lưu huỳnh, và đủ thời gian ổn định.
Nước lỏng được ưu tiên vì nó hoà tan được nhiều chất, giữ nhiệt tốt, và là môi trường của mọi sự sống đã biết. Một số nhà khoa học cho rằng sự sống có thể dùng dung môi khác, ví dụ hydrocarbon lỏng trên mặt trăng Titan của sao Thổ, nhưng đó là giả thuyết khó kiểm chứng hơn. Theo nguyên tắc tìm dưới ngọn đèn, người ta tìm trước những gì mình biết cách nhận ra.
Cần phân biệt ba mức kết luận rất khác nhau: một nơi "có thể sống được" chỉ nghĩa là có đủ điều kiện, chưa nói gì về việc có sinh vật. "Dấu hiệu sinh học tiềm năng" là một tín hiệu có thể do sinh vật tạo ra nhưng chưa loại trừ được nguồn khác. "Phát hiện sự sống" đòi hỏi loại trừ mọi giải thích phi sinh học hợp lý, một tiêu chuẩn rất cao chưa có trường hợp nào đạt.
Hướng thứ nhất: sao Hoả và dấu vết sự sống cổ
Sao Hoả từng ẩm ướt. Ảnh và phân tích khoáng vật từ quỹ đạo và từ xe tự hành cho thấy sao Hoả xưa có sông, hồ và có thể có biển, với các khoáng vật chỉ hình thành trong nước. Ngày nay bề mặt lạnh, khô, khí quyển mỏng và bị bức xạ chiếu mạnh, nên nếu từng có sự sống, nơi tìm hợp lý là trong đá trầm tích cổ hoặc dưới lòng đất.
Xe tự hành trong hồ cổ. Xe tự hành Perseverance của NASA hạ cánh năm 2021 tại hố Jezero, được cho là lòng một hồ cổ có châu thổ sông đổ vào. Xe thu thập và niêm phong các ống mẫu đá với ý định đưa về Trái Đất trong một sứ mệnh sau. Năm 2024, xe phát hiện một tảng đá có những đốm và vân hoá học mà trên Trái Đất thường gắn với hoạt động vi sinh vật, và nhóm nghiên cứu xếp đây là dấu hiệu sinh học tiềm năng.
Vì sao chưa thể kết luận. Những cấu trúc tương tự có thể hình thành bằng phản ứng hoá học không cần sinh vật. Thiết bị trên xe tự hành có giới hạn, chỉ phòng thí nghiệm trên Trái Đất mới phân tích đủ sâu. Kế hoạch mang mẫu về đã bị xem xét lại nhiều lần vì chi phí và độ phức tạp, nên thời điểm có câu trả lời còn chưa chắc.
Khí methane. Một xe tự hành khác đo được methane dao động theo mùa ở gần mặt đất, trong khi một tàu quỹ đạo của châu Âu gần như không thấy methane ở tầng cao hơn. Methane trên Trái Đất chủ yếu do sinh vật tạo ra nhưng cũng có nguồn địa chất. Sự lệch giữa hai phép đo là một câu đố chưa giải.
Hướng thứ hai: đại dương dưới lớp băng
Một phát hiện quan trọng của mấy thập kỷ qua là nước lỏng có thể tồn tại xa Mặt Trời, bên dưới lớp vỏ băng của các mặt trăng quay quanh hành tinh khí khổng lồ. Nhiệt không đến từ Mặt Trời mà từ lực thuỷ triều: hành tinh mẹ kéo giãn liên tục mặt trăng trên quỹ đạo hơi lệch, ma sát bên trong sinh nhiệt đủ giữ một đại dương ngầm không đóng băng.
Europa của sao Mộc có bằng chứng từ từ trường cảm ứng và bề mặt băng trẻ, nứt nẻ, cho thấy một đại dương nước mặn bên dưới, có thể chứa nhiều nước hơn tất cả đại dương Trái Đất cộng lại. Sứ mệnh Europa Clipper của NASA phóng cuối năm 2024 sẽ bay sát Europa nhiều lần để đo độ dày lớp băng và thành phần bề mặt. Sứ mệnh JUICE của châu Âu phóng năm 2023 hướng tới các mặt trăng băng của sao Mộc, trong đó trọng tâm là Ganymede.
Enceladus, một mặt trăng nhỏ của sao Thổ, còn hấp dẫn hơn vì nó tự phun nước ra ngoài. Tàu Cassini đã bay xuyên qua các cột hơi nước phun từ khe nứt ở cực nam của nó và phát hiện muối, phân tử hữu cơ, hydro phân tử và về sau là phốt phát. Hydro phân tử gợi ý có phản ứng giữa nước và đá nóng dưới đáy đại dương, tương tự các miệng phun thuỷ nhiệt ở đáy biển Trái Đất nơi có hệ sinh thái không cần ánh nắng. Không có phát hiện nào trong số này là sự sống, nhưng chúng cho thấy Enceladus có đủ nguyên liệu và năng lượng.
Hướng thứ ba: khí quyển của hành tinh ngoài hệ Mặt Trời
Số hành tinh ngoài hệ Mặt Trời được xác nhận đã vượt qua mốc vài nghìn, phần lớn phát hiện trong hai thập kỷ gần đây. Một số nằm trong vùng quanh sao nơi nhiệt độ cho phép nước lỏng tồn tại trên bề mặt. Ta không thể bay tới, nhưng có thể phân tích ánh sáng sao xuyên qua khí quyển của chúng để tìm những tổ hợp khí khó tồn tại nếu không có sinh vật liên tục tạo ra, ví dụ oxy cùng với methane.
Kính James Webb đã đo khí quyển của nhiều hành tinh khí khổng lồ rất chi tiết. Với hành tinh cỡ Trái Đất, tín hiệu yếu hơn nhiều. Đã có công bố về khả năng phát hiện một phân tử mà trên Trái Đất chỉ sinh vật biển tạo ra, trên một hành tinh lớn hơn Trái Đất. Ngay sau đó nhiều nhóm độc lập phân tích lại cùng dữ liệu và cho rằng tín hiệu không đủ mạnh về thống kê, hoặc có thể giải thích bằng phân tử khác.
Bẫy lớn nhất ở hướng này là "dương tính giả". Oxy có thể tích tụ khi tia tử ngoại phân huỷ hơi nước và hydro thoát ra không gian, không cần thực vật. Methane có thể đến từ núi lửa. Vì vậy các nhà khoa học nhấn mạnh phải hiểu cả bối cảnh: loại sao, tuổi, hoạt động núi lửa có thể có, trước khi gọi một tín hiệu là sinh học.
Đánh giá một tuyên bố phát hiện sự sống
Giới khoa học đã đề xuất những thang đánh giá nhiều bậc cho các tuyên bố về sự sống ngoài Trái Đất. Bảng dưới đây là bản giản lược để người đọc tự hỏi khi gặp tin tức.
| Câu hỏi tự kiểm | Vì sao quan trọng | Câu trả lời thường gặp hiện nay |
|---|---|---|
| Tín hiệu có thật không, hay do nhiễu thiết bị? | Nhiều tín hiệu biến mất khi đo lại bằng thiết bị khác | Thường mới đo một lần, một thiết bị |
| Đã loại trừ ô nhiễm từ Trái Đất chưa? | Tàu và thiết bị có thể mang theo vi sinh vật hoặc hợp chất hữu cơ | Có quy trình khử nhiễm, nhưng không tuyệt đối |
| Có cách giải thích phi sinh học nào không? | Đây là bước loại bỏ phần lớn tuyên bố | Hầu hết vẫn còn ít nhất một cách giải thích khác |
| Nhóm độc lập đã kiểm lại chưa? | Một nhóm có thể mắc sai số hệ thống mà không biết | Thường có phản biện trong vài tuần đến vài tháng |
| Có nhiều loại bằng chứng cùng chỉ một hướng không? | Một dấu hiệu đơn lẻ dễ sai, nhiều dấu hiệu độc lập mới vững | Chưa trường hợp nào đạt |
Nếu một tin tức không trả lời được phần lớn các câu trên, đó là tin về một dấu hiệu tiềm năng, đáng chú ý nhưng chưa phải phát hiện. Cách đọc này áp dụng cả cho tin phấn khích lẫn tin phủ định quá vội.
Nguồn để đọc thêm
Các nguồn ghi bằng tên tổ chức và loại tài liệu, tìm bằng công cụ tìm kiếm. Ưu tiên thông cáo của cơ quan vận hành sứ mệnh và bài tổng quan đã bình duyệt.
- Trang Chương trình Sinh học Vũ trụ của NASA, có tài liệu nhập môn và lộ trình nghiên cứu về khả năng có thể sống được và dấu hiệu sinh học.
- Trang sứ mệnh Perseverance và Europa Clipper của NASA, trang sứ mệnh JUICE của Cơ quan Vũ trụ châu Âu.
- Kho lưu trữ hành tinh ngoài hệ Mặt Trời do NASA duy trì, có số lượng hành tinh được xác nhận cập nhật liên tục.
- Các báo cáo đánh giá của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ về chiến lược tìm kiếm sự sống và khung đánh giá bằng chứng.
- Bài tổng quan về Enceladus từ dữ liệu tàu Cassini trên các tạp chí khoa học hành tinh đã bình duyệt.
Khi đọc một bài báo khoa học về chủ đề này, phần thảo luận về "giải thích thay thế" thường cho biết tác giả tự tin tới đâu, và đáng đọc hơn phần tóm tắt.
Câu hỏi thường gặp
Đã tìm thấy sự sống ngoài Trái Đất chưa?
Chưa có phát hiện nào được giới khoa học chấp nhận rộng rãi. Có một số dấu hiệu sinh học tiềm năng trên sao Hoả và trong khí quyển hành tinh xa, nhưng đều còn cách giải thích phi sinh học và chưa được kiểm lại đủ. Cần thêm dữ liệu, có thể cả mẫu đưa về Trái Đất.
Nếu có sự sống ngoài Trái Đất thì có giống người không?
Nhiều khả năng các phát hiện đầu tiên, nếu có, sẽ là vi sinh vật đơn giản. Trên Trái Đất, sự sống đơn bào tồn tại hàng tỉ năm trước khi có sinh vật phức tạp. Các nơi đang được tìm như đáy đại dương dưới băng hay đá cổ sao Hoả phù hợp với vi sinh vật hơn.
Vùng có thể sống được nghĩa là gì?
Là khoảng cách quanh một ngôi sao mà ở đó nhiệt độ cho phép nước lỏng tồn tại trên bề mặt hành tinh, nếu hành tinh có khí quyển phù hợp. Nằm trong vùng này không có nghĩa là có sự sống, chỉ là đáp ứng một điều kiện cơ bản.
Vì sao Europa được coi là nơi đáng tìm?
Europa có bằng chứng mạnh về đại dương nước mặn dưới lớp vỏ băng, được giữ ấm bằng lực thuỷ triều của sao Mộc, và có thể tiếp xúc với đá ở đáy. Nước lỏng, năng lượng và nguyên tố hoá học là ba điều kiện cần, Europa có thể có đủ.
Mẫu đá sao Hoả có nguy hiểm khi mang về Trái Đất không?
Giới khoa học đánh giá rủi ro rất thấp, nhưng vẫn áp dụng nguyên tắc thận trọng: mẫu sẽ được giữ trong cơ sở cách ly nghiêm ngặt như với mầm bệnh nguy hiểm, cho tới khi được kiểm tra kỹ. Đây là quy tắc bảo vệ hành tinh đã có hướng dẫn quốc tế.
Người đọc nên làm gì khi thấy tin phát hiện người ngoài hành tinh?
Tìm thông cáo gốc của cơ quan khoa học, xem đó là dấu hiệu tiềm năng hay phát hiện được xác nhận, và chờ phản hồi của các nhóm độc lập. Tin về đĩa bay hay sinh vật thông minh trên mạng xã hội thường không có nguồn khoa học nào đứng sau.