Tên lửa tái sử dụng đã thay đổi kinh tế phóng vệ tinh bằng cách biến phần đắt nhất của tên lửa, tầng đầu với động cơ chính, từ thứ dùng một lần rồi bỏ thành thiết bị bay lại được nhiều lần, từ đó kéo chi phí mỗi ki-lô-gam đưa lên quỹ đạo xuống và đẩy tần suất phóng lên mức trước đây không tưởng. Hệ quả lan rộng: chòm vệ tinh hàng nghìn chiếc trở nên khả thi, vệ tinh nhỏ của trường đại học và công ty khởi nghiệp có chỗ đi ghép chuyến, và cạnh tranh giữa các nhà cung cấp dịch vụ phóng gay gắt hơn.
Nhưng tái sử dụng không phải phép màu tự động làm mọi thứ rẻ đi. Tàu con thoi trước đây cũng tái sử dụng một phần mà lại rất tốn kém. Bài này phân tích vì sao lần này khác, các yếu tố quyết định lợi ích kinh tế, những giới hạn và rủi ro, và tác động tới các nước đang xây dựng năng lực vũ trụ như Việt Nam. Bài không nêu giá cụ thể vì giá dịch vụ phóng thay đổi và thường không công khai đầy đủ.
Vì sao tên lửa dùng một lần lại đắt
Một tên lửa truyền thống là một cỗ máy cực kỳ tinh vi, chế tạo mất nhiều tháng, rồi bị vứt bỏ sau khoảng mười phút bay. Tầng đầu rơi xuống biển, tầng trên cháy trong khí quyển hoặc thành rác vũ trụ. Hãy hình dung một chiếc máy bay chở khách bị bỏ đi sau mỗi chuyến: giá vé sẽ bằng giá cả chiếc máy bay chia cho số ghế. Phần lớn chi phí của một lần phóng nằm ở phần cứng, còn nhiên liệu chỉ chiếm phần nhỏ.
Trong nhiều thập kỷ, ngành phóng vũ trụ chấp nhận mô hình này vì khó tránh. Để vào quỹ đạo, tên lửa phải đạt tốc độ khoảng bảy tới tám ki-lô-mét mỗi giây, và phần lớn khối lượng lúc cất cánh là nhiên liệu. Mỗi ki-lô-gam thêm vào để chân hạ cánh, nhiên liệu dự trữ cho lúc quay về hay lớp chắn nhiệt là một ki-lô-gam bớt đi của vệ tinh. Kỹ sư thời trước tính rằng phần hao hụt này làm mất lợi thế của tái sử dụng.
Thêm nữa, nhu cầu phóng thời đó thấp, mỗi năm toàn thế giới chỉ vài chục lần. Một hệ thống tái sử dụng cần đội ngũ, nhà xưởng và quy trình kiểm tra thường trực, chỉ có lợi khi bay đủ dày. Ít chuyến bay thì chi phí cố định chia ra mỗi lần vẫn cao. Đây là bài toán con gà và quả trứng: phải rẻ mới có nhiều khách, phải nhiều khách mới rẻ được.
Bài học từ tàu con thoi
Tái sử dụng một phần. Tàu con thoi của Mỹ, bay từ năm 1981 tới năm 2011, là nỗ lực tái sử dụng quy mô lớn đầu tiên: tàu quỹ đạo và hai tên lửa đẩy nhiên liệu rắn được thu hồi, còn thùng nhiên liệu lớn bị bỏ. Ý tưởng ban đầu là bay thường xuyên như một chiếc xe tải vũ trụ, chi phí thấp.
Chi phí bảo dưỡng quá lớn. Thực tế, sau mỗi chuyến tàu cần kiểm tra và thay thế hàng nghìn tấm chắn nhiệt, đại tu động cơ chính, sửa tên lửa đẩy vớt lên từ biển nước mặn. Thời gian quay vòng kéo dài nhiều tháng, đội ngũ mặt đất rất lớn. Chi phí mỗi chuyến cao hơn nhiều so với dự tính ban đầu.
Rủi ro an toàn. Hai tai nạn năm 1986 và năm 2003 làm thiệt mạng mười bốn phi hành gia, cho thấy sự phức tạp của hệ thống có người và các điểm yếu khó loại bỏ. Mỗi lần dừng bay để điều tra kéo dài hàng năm, làm chi phí trung bình càng tăng.
Bài học rút ra. Tái sử dụng chỉ có lợi khi chi phí kiểm tra và tân trang giữa hai lần bay nhỏ hơn nhiều so với chế tạo mới, và khi thời gian quay vòng ngắn. Thiết kế phải hướng tới tái sử dụng ngay từ đầu, không phải gắn thêm vào một thiết kế dùng một lần.
Điều thay đổi trong mười năm gần đây
Cuối năm 2015, tầng đầu của tên lửa Falcon 9 lần đầu hạ cánh thẳng đứng trở lại mặt đất sau khi đưa vệ tinh lên quỹ đạo. Năm 2017, một tầng đầu đã từng bay được dùng lại để phóng một vệ tinh thương mại. Từ đó, việc thu hồi tầng đầu trở thành thường lệ, và một số tầng đầu đã bay lại hơn hai mươi lần. Tấm chắn mũi tên lửa cũng được vớt lên và dùng lại.
Cách làm khác tàu con thoi ở chỗ chỉ tái sử dụng phần tạo ra nhiều giá trị nhất, tầng đầu với cụm động cơ, trong khi tầng trên nhỏ hơn vẫn dùng một lần. Tầng đầu không bay vào quỹ đạo nên chịu nhiệt và lực ít hơn khi quay về. Động cơ dùng nhiên liệu lỏng có thể bật tắt nhiều lần để giảm tốc và hạ cánh chính xác nhờ hệ dẫn đường tự động. Quy trình kiểm tra giữa hai lần bay được rút ngắn dần qua kinh nghiệm.
Yếu tố quyết định không chỉ là kỹ thuật mà là tần suất. Khi chính công ty phóng cũng tự triển khai chòm vệ tinh internet của mình, họ có một khách hàng nội bộ với nhu cầu hàng trăm chuyến, đủ để giải bài toán con gà và quả trứng. Số lần phóng quỹ đạo toàn cầu mỗi năm đã tăng lên mức cao nhất trong lịch sử, phần lớn nhờ một nhà cung cấp. Điều này đồng thời tạo ra mối lo về mức độ tập trung của thị trường.
Các yếu tố quyết định lợi ích kinh tế của tái sử dụng
Lợi ích của tái sử dụng không cố định mà phụ thuộc vào nhiều yếu tố cùng lúc. Bảng dưới liệt kê các yếu tố chính và hướng tác động của chúng.
| Yếu tố | Tác động tới chi phí mỗi lần phóng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Số lần bay lại của mỗi tầng đầu | Càng nhiều lần, chi phí chế tạo chia ra càng nhỏ | Có giới hạn do mỏi vật liệu và hao mòn động cơ |
| Chi phí kiểm tra, tân trang | Càng thấp càng có lợi | Từng là điểm thất bại của tàu con thoi |
| Thời gian quay vòng | Ngắn thì cần ít tầng đầu dự trữ hơn | Giảm từ nhiều tháng xuống vài tuần hoặc ngắn hơn |
| Phần tải trọng bị mất | Nhiên liệu để hạ cánh làm giảm khối lượng chở được | Với vệ tinh rất nặng, đôi khi vẫn bỏ tầng đầu |
| Tần suất phóng | Phóng dày thì chi phí cố định chia ra nhỏ | Cần nhu cầu thị trường lớn và ổn định |
| Cạnh tranh | Nhiều nhà cung cấp thì giá cho khách mới giảm theo chi phí | Hiện thị trường còn tập trung |
Một điểm hay bị hiểu nhầm: chi phí của nhà cung cấp giảm không có nghĩa giá cho khách giảm tương ứng. Khoảng chênh phụ thuộc vào mức cạnh tranh, và vì thế việc nhiều quốc gia và công ty khác đang phát triển tên lửa tái sử dụng riêng có ý nghĩa với cả thị trường.
Hệ quả lan rộng: vệ tinh nhỏ và phóng ghép chuyến
Khi phóng rẻ và dày hơn, mô hình phóng ghép chuyến phát triển: một tên lửa mang hàng chục đến hơn một trăm vệ tinh nhỏ của nhiều khách hàng khác nhau trong cùng một lần bay, giống như xe khách chở nhiều người cùng tuyến. Một trường đại học hay công ty khởi nghiệp không cần thuê nguyên một tên lửa mà chỉ trả cho phần chỗ của mình. Điều này mở cửa cho các nước và tổ chức mới vào ngành vũ trụ.
Vệ tinh cũng nhỏ đi và rẻ đi nhờ linh kiện điện tử thương mại và tiêu chuẩn hoá. Kích thước chuẩn CubeSat, khối lập phương mười xen-ti-mét mỗi cạnh ghép lại, cho phép chế tạo vệ tinh trong phòng thí nghiệm trường đại học. Kết hợp với phóng ghép chuyến, một nhóm sinh viên có thể đi từ thiết kế tới vệ tinh trên quỹ đạo trong vài năm.
Mặt trái là cùng cơ chế này góp phần làm quỹ đạo đông nhanh, như phân tích ở bài về hội chứng Kessler. Phóng rẻ hơn cũng khiến việc thay vệ tinh hỏng bằng vệ tinh mới dễ hơn việc thiết kế vệ tinh bền lâu, có thể làm tăng tổng số vật thể. Ngoài ra, tác động môi trường của tần suất phóng cao, như khí thải ở tầng khí quyển trên, là vấn đề đang được nghiên cứu, chưa có kết luận chắc chắn về mức độ.
Tác động tới Việt Nam và các nước đi sau
Việt Nam chưa có tên lửa phóng quỹ đạo, các vệ tinh của Việt Nam đều được phóng nhờ tên lửa của đối tác nước ngoài. Ví dụ, các vệ tinh nhỏ MicroDragon và NanoDragon do Trung tâm Vũ trụ Việt Nam phát triển đã được phóng bằng tên lửa của Nhật Bản. Khi chi phí và độ sẵn có của chuyến phóng cải thiện, rào cản đưa một vệ tinh nghiên cứu hay vệ tinh quan sát lên quỹ đạo giảm đi, phần chi phí lớn chuyển sang thiết kế, chế tạo, thử nghiệm và vận hành.
Điều này có nghĩa là năng lực cạnh tranh của một nước đi sau nằm ở con người và ứng dụng: đội ngũ kỹ sư làm chủ thiết kế vệ tinh, phòng thử nghiệm môi trường, trạm mặt đất, và quan trọng nhất là khả năng biến dữ liệu vệ tinh thành dịch vụ cho nông nghiệp, thiên tai, quy hoạch. Có ý kiến cho rằng nước đi sau nên tập trung vào ứng dụng thay vì tự làm tên lửa, có ý kiến cho rằng năng lực phóng độc lập cần cho an ninh lâu dài. Đây là lựa chọn chính sách có nhiều cân nhắc, bài này chỉ nêu các luận điểm.
Một rủi ro cần tính là phụ thuộc vào số ít nhà cung cấp dịch vụ phóng. Khi một nhà cung cấp gặp sự cố kỹ thuật, dừng bay hoặc ưu tiên khách khác, lịch phóng của các khách hàng nhỏ có thể bị lùi. Đa dạng hoá đối tác phóng là cách giảm rủi ro này.
Nguồn để đọc thêm
Các nguồn ghi bằng tên tổ chức và loại tài liệu, tìm bằng công cụ tìm kiếm. Số liệu phóng thay đổi theo từng tháng, nên xem kỹ năm cập nhật.
- Báo cáo thường niên về ngành công nghiệp vũ trụ của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), có phần phân tích chi phí phóng và chuỗi giá trị.
- Tài liệu lịch sử chương trình tàu con thoi của NASA, gồm các báo cáo điều tra tai nạn và đánh giá chi phí sau khi chương trình kết thúc.
- Báo cáo môi trường vũ trụ của Cơ quan Vũ trụ châu Âu, có thống kê số lần phóng và số vật thể đưa lên quỹ đạo theo năm.
- Thông tin về các sứ mệnh vệ tinh nhỏ trên trang của Trung tâm Vũ trụ Việt Nam thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
- Các bài báo khoa học đã bình duyệt về tác động của khí thải tên lửa lên tầng bình lưu, tìm theo từ khoá tiếng Anh tương ứng.
Khi gặp tin "chi phí phóng giảm bao nhiêu lần", nên hỏi con số đó là chi phí nội bộ ước tính hay giá công bố cho khách, áp dụng cho loại quỹ đạo nào và khối lượng nào, vì các yếu tố này làm con số khác nhau rất xa.
Câu hỏi thường gặp
Tên lửa tái sử dụng có an toàn bằng tên lửa mới không?
Dữ liệu từ nhiều năm bay cho thấy tầng đầu đã từng bay có độ tin cậy tương đương tầng đầu mới, khi được kiểm tra đúng quy trình. Với chuyến bay có người, các cơ quan vũ trụ có quy trình chứng nhận riêng, xem xét kỹ lịch sử bay của từng bộ phận.
Một tầng đầu có thể bay lại bao nhiêu lần?
Không có con số cố định. Một số tầng đầu đã bay hơn hai mươi lần, và giới hạn được nới dần qua kinh nghiệm thực tế. Giới hạn thật nằm ở mỏi vật liệu, hao mòn động cơ và chi phí tân trang tăng dần theo tuổi của thiết bị.
Vì sao không tái sử dụng cả tầng trên của tên lửa?
Tầng trên bay vào quỹ đạo với tốc độ rất cao, muốn quay về phải có chắn nhiệt và nhiên liệu dự trữ, làm giảm nhiều khối lượng vệ tinh chở được. Các hệ thống tái sử dụng toàn phần đang được phát triển, nhưng chưa vận hành thường xuyên.
Phóng ghép chuyến là gì?
Là hình thức một tên lửa mang nhiều vệ tinh của nhiều khách hàng trong cùng một lần bay, mỗi khách trả cho phần chỗ của mình. Đổi lại, khách phải chấp nhận quỹ đạo và lịch phóng chung, không chọn riêng được như khi thuê nguyên tên lửa.
Việt Nam có tự làm tên lửa phóng vệ tinh không?
Hiện Việt Nam chưa có tên lửa phóng quỹ đạo, các vệ tinh đều đi nhờ tên lửa của đối tác. Hướng phát triển ngành vũ trụ được nêu trong chiến lược quốc gia về khoa học và công nghệ vũ trụ, người đọc nên tra văn bản hiện hành để biết các mục tiêu cụ thể.
Tần suất phóng cao có ảnh hưởng môi trường không?
Có những lo ngại về khí thải và muội than ở tầng khí quyển trên, nơi chúng tồn tại lâu hơn ở mặt đất. Tổng lượng hiện nay còn nhỏ so với hàng không, nhưng tăng nhanh. Các nhà khoa học khí quyển đang đo và mô phỏng để đánh giá mức tác động thật.