ChuyenSau.comChuyên Sâu
Khí hậu và thiên tai cực đoan

Sạt lở đất miền núi sau mưa lớn: địa chất, mất rừng và hệ thống cảnh báo sớm

Sạt lở sau mưa lớn là kết quả của lớp đất phong hoá dày, nước ngấm làm mất ma sát, sườn dốc bị cắt xẻ và mất lớp phủ rừng. Cảnh báo sớm làm được gì và chưa làm được gì.

Steep green mountain slope in northern Vietnam with a fresh brown scar of collapsed earth after rain, terraced fields below, low clouds, overcast soft light, wide telephoto view

Sạt lở đất miền núi sau mưa lớn xảy ra khi nước ngấm vào lớp đất phong hoá dày trên sườn dốc, làm áp lực nước trong đất tăng và lực ma sát giữ đất giảm, đến lúc khối đất không còn bám được vào nền đá bên dưới. Địa chất tạo ra lớp đất dễ trượt, mưa cực đoan cung cấp nước, còn mất rừng, cắt sườn làm đường và xây nhà sát chân dốc là những tác động của con người đẩy sườn núi tới gần ngưỡng.

Cảnh báo sớm có thể cứu người, nhưng nó không biến một sườn đồi nguy hiểm thành an toàn. Bài này phân tích cơ chế vật lý, vai trò thật sự của rừng, những bài học từ các thảm hoạ gần đây, và khoảng cách giữa bản đồ nguy cơ trên giấy với quyết định sơ tán ở từng bản làng.

Vì sao mưa lớn làm sườn dốc trượt

Một sườn đồi đứng yên vì lực ma sát và lực dính giữa các hạt đất lớn hơn thành phần trọng lượng kéo khối đất xuống dốc. Khi trời khô, các lỗ rỗng trong đất có không khí, các hạt đất ép vào nhau chặt. Khi mưa kéo dài, nước lấp đầy lỗ rỗng và tạo áp lực đẩy các hạt tách nhau ra. Lực ma sát giảm, trong khi khối đất lại nặng thêm vì ngậm nước. Đến một lúc nào đó cán cân lật, khối đất bắt đầu trượt.

Điều quan trọng là thời điểm trượt thường không trùng với lúc mưa to nhất. Nước cần thời gian ngấm xuống mặt trượt, có khi là lớp tiếp xúc giữa đất phong hoá và đá gốc nằm sâu vài mét. Vì thế nhiều vụ sạt lở xảy ra vào cuối đợt mưa hoặc ngay sau khi trời đã tạnh, đúng lúc người dân nghĩ đã qua nguy hiểm và quay về nhà.

Các nhà địa kỹ thuật phân biệt sạt lở nông, khi lớp đất mặt dày một hai mét trượt đi, với trượt lở sâu, khi cả khối lớn chuyển động theo mặt yếu trong đá. Sạt lở nông xảy ra nhanh, thường gắn với mưa cường độ lớn trong vài ngày. Trượt sâu có thể chậm, kéo dài nhiều tuần, để lại vết nứt trên đường và tường nhà trước khi sụp mạnh. Hai loại này cần cách theo dõi khác nhau.

Địa chất miền núi Việt Nam: lớp đất dày và yếu

Miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và dải Trường Sơn có khí hậu nóng ẩm, nên đá gốc bị phong hoá rất sâu. Đá granit và các loại đá biến chất có thể phân huỷ thành một lớp đất sét pha cát dày hàng chục mét. Lớp này khi khô thì khá vững, nhưng khi ngậm nước lại mất sức chịu đựng nhanh. Các đới đứt gãy địa chất cắt qua nhiều vùng núi làm đá vỡ vụn, tạo sẵn những mặt yếu cho khối đất trượt theo.

Hình dạng địa hình cũng quan trọng. Sườn có độ dốc trung bình, khoảng từ hai mươi tới bốn mươi độ, lại thường nguy hiểm hơn vách đá dựng đứng, vì ở đó lớp đất phong hoá tích tụ dày. Những hõm lõm trên sườn, nơi nước mưa tự nhiên gom về, là vị trí hay khởi đầu trượt. Chân sườn, nơi người ta thường chọn dựng nhà vì đất bằng hơn và gần nguồn nước, lại là nơi nhận khối đất đổ xuống.

Các dự án điều tra, phân vùng nguy cơ trượt lở do ngành địa chất thực hiện cho các tỉnh miền núi trong khoảng hơn mười năm qua đã khoanh ra nhiều vùng nguy cơ cao và rất cao. Đó là nền tảng quan trọng, nhưng tỷ lệ bản đồ ở cấp vùng thường quá thô để nói chắc một ngôi nhà cụ thể có an toàn hay không. Khoảng cách từ bản đồ vùng xuống từng sườn đồi là chỗ khó nhất.

Mất rừng và hoạt động con người: phần nào đúng, phần nào bị nói quá

Rễ cây giữ lớp đất mặt. Rừng tự nhiên có nhiều tầng rễ đan vào nhau, như cốt thép trong lớp đất một hai mét trên cùng. Tán rừng chặn bớt mưa, thảm mục giữ nước và làm nước ngấm chậm. Vì vậy mất rừng làm tăng nguy cơ sạt lở nông rõ rệt, và các nghiên cứu ở nhiều nước cho thấy sau khi rừng bị chặt vài năm, khi rễ cũ mục hết, là giai đoạn sườn đồi yếu nhất.

Rừng không cứu được trượt lở sâu. Khi mặt trượt nằm sâu dưới tầm rễ, khối đất có rừng vẫn trượt cả mảng, cây đứng nguyên trên khối đất di chuyển. Nói mọi vụ sạt lở là do phá rừng là đơn giản hoá; có những vụ xảy ra ở sườn còn rừng tốt.

Cây trồng thay rừng không giống rừng. Rừng trồng một loài cây rễ nông, nương rẫy trên dốc, hay cây công nghiệp phát quang sạch dưới tán giữ đất kém hơn rừng tự nhiên nhiều tầng.

Cắt sườn làm đường là tác nhân rất mạnh. Mở đường qua núi phải cắt chân taluy, tức bỏ đi phần đất đang đỡ khối đất phía trên. Nếu không có tường chắn, rãnh thoát nước đúng cách, đoạn đường đó thành điểm trượt quen thuộc mỗi mùa mưa. Nhiều điểm sạt lở lặp lại năm này qua năm khác dọc các quốc lộ miền núi chính là kiểu này.

Nhà, ao, công trình làm thay đổi đường nước. San nền dựng nhà, đào ao trên sườn, xả nước thải ngấm vào đất đều thêm nước vào nơi vốn đã nguy hiểm. Các công trình thuỷ điện nhỏ và khai thác khoáng sản làm thay đổi địa hình và dòng chảy cũng được đưa vào các cuộc rà soát sau thiên tai.

Bài học từ những thảm hoạ gần đây

Mùa mưa bão năm 2020 ở miền Trung, trùng với giai đoạn La Niña, có một chuỗi bão và mưa lớn liên tiếp trong tháng 10. Các vụ sạt lở ở khu vực thuỷ điện Rào Trăng 3 thuộc Huế và ở xã Trà Leng, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, cùng nhiều điểm ở Quảng Trị đã gây thương vong lớn, trong đó có cả lực lượng cứu hộ. Đặc điểm chung là mưa kéo dài nhiều ngày làm đất bão hoà hoàn toàn trước khi trượt.

Tháng 9 năm 2024, hoàn lưu bão Yagi gây mưa rất lớn ở miền núi phía Bắc. Lũ quét kèm bùn đá đã cuốn gần hết thôn Làng Nủ ở Lào Cai, và nhiều điểm sạt lở khác xảy ra trên các tuyến đường và khu dân cư. Thảm hoạ này cho thấy sạt lở và lũ quét thường đi cùng nhau: đất trượt xuống lòng suối, chặn dòng tạm thời rồi vỡ, tạo dòng bùn đá có sức phá huỷ lớn hơn cả hai hiện tượng riêng lẻ.

Điểm giống nhau đáng chú ý trong nhiều vụ là khu dân cư nằm ở nơi chưa từng xảy ra sạt lở lớn trong trí nhớ của người dân. Kinh nghiệm truyền miệng về nơi nào an toàn có giá trị, nhưng có giới hạn khi lượng mưa vượt mọi lần trước đó. Đó là lý do bản đồ nguy cơ dựa trên địa chất cần đi cùng trí nhớ cộng đồng, không thay thế nhau.

Hệ thống cảnh báo sớm làm được gì

Cảnh báo sạt lở hiện nay ở Việt Nam dựa trên ba lớp. Lớp thứ nhất là bản đồ phân vùng nguy cơ, cho biết nơi nào dễ trượt. Lớp thứ hai là ngưỡng mưa: kết hợp lượng mưa đã rơi trong mấy ngày qua với lượng mưa dự báo, các cơ quan khí tượng thuỷ văn ra bản tin cảnh báo nguy cơ lũ quét, sạt lở đất cho từng khu vực, có phân cấp độ rủi ro. Lớp thứ ba là quan sát tại chỗ: một số điểm có lắp trạm đo mưa tự động, cảm biến độ ẩm đất hoặc thiết bị đo dịch chuyển.

Giới hạn của hệ thống nằm ở độ phân giải và độ tin cậy. Ngưỡng mưa được xây dựng từ thống kê các vụ trượt cũ, nên áp cho một sườn cụ thể vẫn có sai số lớn. Cảnh báo cho cả một vùng rộng, lặp đi lặp lại trong mùa mưa, dễ dẫn tới mệt mỏi cảnh báo: người dân nghe nhiều lần mà không thấy gì xảy ra nên chủ quan. Cảm biến tại chỗ đắt và cần bảo trì, chỉ đặt được ở số ít điểm trọng yếu.

Thế giới đi theo hướng kết hợp cảnh báo kỹ thuật với hành động cộng đồng: mỗi thôn có người được giao theo dõi lượng mưa bằng thùng đo đơn giản, biết ngưỡng phải báo, có lối đi và điểm tập trung đã thống nhất. Ở đây, giá trị của cảnh báo nằm ở chỗ ai nhận tin và họ làm gì ngay sau đó.

Dấu hiệu sườn đồi đang chuyển động

Nhiều vụ sạt lở có dấu hiệu báo trước vài giờ tới vài ngày. Những dấu hiệu sau được các tài liệu hướng dẫn phòng chống thiên tai nhắc đi nhắc lại:

  • Vết nứt mới xuất hiện trên mặt đất, sân, nền nhà, tường, hoặc vết nứt cũ mở rộng.
  • Cây, cột điện, hàng rào trên sườn bị nghiêng khác thường.
  • Nước suối đang trong bỗng đục ngầu, hoặc dòng suối đột ngột cạn khi trời vẫn mưa, dấu hiệu dòng chảy phía trên có thể đang bị chặn.
  • Mạch nước mới phun ra ở chân dốc hay giữa sườn, đất ở chân dốc phình lên.
  • Tiếng răng rắc của rễ cây gãy, tiếng ầm ì trong núi, đất đá lăn rơi nhỏ liên tục.
  • Cửa nhà tự nhiên khó đóng mở vì khung bị lệch.

Khi thấy những dấu hiệu này, việc đúng là rời khỏi khu vực, báo ngay cho trưởng thôn và chính quyền xã, đi theo hướng vuông góc với hướng sườn dốc chứ không chạy xuôi theo lòng khe. Mọi quyết định quay lại nhà cần chờ chính quyền địa phương thông báo đã an toàn.

Tái định cư và giới hạn của giải pháp công trình

Sau mỗi thảm hoạ, câu hỏi lớn là di dời dân khỏi vùng nguy cơ cao. Về lý thuyết đó là giải pháp chắc chắn nhất. Thực tế khó vì đất bằng an toàn ở vùng núi rất hiếm, nơi ở mới thường xa nương rẫy và nguồn nước, cộng đồng bị tách ra, và nhiều khu tái định cư lại chính là những vạt đất san gạt trên sườn dốc khác. Một khu tái định cư chọn vị trí không có khảo sát địa chất kỹ có thể chuyển rủi ro từ chỗ này sang chỗ khác.

Giải pháp công trình như tường chắn, neo đất, thoát nước ngầm giúp bảo vệ những đoạn đường và khu dân cư cụ thể, nhưng chi phí cao, không thể làm cho toàn bộ miền núi. Vì vậy hướng bền vững kết hợp nhiều thứ: không để dân cư mới mọc lên ở vùng nguy cơ rất cao, giữ và phục hồi rừng tự nhiên ở đầu nguồn, thiết kế đường giao thông có hệ thống thoát nước tốt, và đầu tư vào cảnh báo cộng đồng. Không có giải pháp đơn lẻ nào đủ.

Nguồn để đọc thêm

Các báo cáo kết quả điều tra, phân vùng nguy cơ trượt lở đất đá vùng miền núi do ngành địa chất thực hiện là nguồn sơ cấp tốt nhất về địa chất từng vùng. Bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở đất của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia và các đài khí tượng thủy văn khu vực giải thích cách phân cấp độ rủi ro. Văn bản quy định về cấp độ rủi ro thiên tai và cảnh báo thiên tai nên được tra theo bản hiện hành vì có sửa đổi theo thời gian.

Ở cấp quốc tế, Văn phòng Liên hợp quốc về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai có tài liệu về cảnh báo sớm dựa vào cộng đồng, còn chương về rủi ro và thích ứng trong báo cáo của IPCC nói về xu hướng mưa cực đoan và hệ quả với sạt lở. Các bài tổng kết sau thảm hoạ năm 2020 và năm 2024 trên tạp chí chuyên ngành địa chất, khí tượng trong nước giúp hiểu chuỗi nguyên nhân cụ thể của từng vụ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sạt lở hay xảy ra sau khi đã tạnh mưa?

Nước mưa cần thời gian ngấm xuống lớp tiếp xúc giữa đất và đá nằm sâu bên dưới. Áp lực nước trong đất đạt cao nhất có khi sau đợt mưa vài giờ tới vài ngày, nên sườn đồi vẫn có thể trượt khi trời đã tạnh.

Có phải cứ còn rừng là không bị sạt lở?

Không. Rừng tự nhiên giảm rõ nguy cơ sạt lở nông vì rễ giữ lớp đất mặt, nhưng khi mặt trượt nằm sâu dưới tầm rễ thì cả khối đất có rừng vẫn có thể trượt. Rừng là một lớp bảo vệ, không phải bảo đảm tuyệt đối.

Dấu hiệu nào cho thấy một sườn đồi sắp sạt lở?

Vết nứt mới trên đất và tường, cây cột nghiêng, nước suối đục bất thường hoặc đột ngột cạn, mạch nước mới phun ra ở chân dốc, tiếng động lạ trong núi. Thấy những dấu hiệu này nên rời đi ngay và báo chính quyền xã.

Bản đồ nguy cơ sạt lở có cho biết nhà mình an toàn không?

Bản đồ cấp vùng cho biết khu vực nguy cơ cao hay thấp, nhưng thường quá thô để kết luận cho từng ngôi nhà. Với vị trí cụ thể cần khảo sát địa chất tại chỗ và theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.

Vì sao các đoạn đường miền núi năm nào cũng sạt lở lại ở cùng chỗ?

Mở đường phải cắt chân sườn, bỏ đi phần đất đỡ khối phía trên. Nếu thiếu tường chắn và rãnh thoát nước phù hợp, nước mưa ngấm vào đúng mặt cắt đó mỗi mùa mưa, khiến điểm sạt lở lặp lại.

Di dời dân khỏi vùng nguy cơ có phải giải pháp tốt nhất?

Di dời giảm rủi ro rõ nhất nhưng khó làm vì đất an toàn ở vùng núi hiếm và nơi ở mới phải giữ được sinh kế. Nếu khu tái định cư không được khảo sát địa chất kỹ, rủi ro chỉ chuyển sang chỗ khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138