ChuyenSau.comChuyên Sâu
Dân số, đô thị và lao động

Nhà ở xã hội: bài toán chỗ ở cho người lao động đô thị được phân tích từ gốc

Phân tích vì sao nhà ở xã hội ở Việt Nam chậm: cơ chế lợi nhuận bị khống chế, quỹ đất, vị trí xa, xét đối tượng, kinh nghiệm quốc tế và các hướng gỡ đang bàn.

Aerial view at golden hour of mid-rise apartment blocks under construction beside rice fields on the edge of a Vietnamese city, cranes and scaffolding, warm haze

Nhà ở xã hội ở Việt Nam chậm không phải vì thiếu nhu cầu mà vì cơ chế: chủ đầu tư bị khống chế lợi nhuận nên ít mặn mà, quỹ đất dành cho nhà ở xã hội thường ở xa nơi làm việc, thủ tục xét duyệt người mua nặng, và tín dụng ưu đãi có hạn. Kết quả là khoảng cách giữa giá nhà thương mại ở đô thị lớn và thu nhập của người lao động ngày càng doãng ra, trong khi số căn nhà ở xã hội hoàn thành thấp hơn nhiều so với mục tiêu.

Bài này phân tích từ gốc: nhà ở xã hội là gì theo nghĩa chính sách, vì sao thị trường tự do không tự cung cấp, các nút thắt ở Việt Nam, những gì các nước đã làm, và các tranh luận về hướng đi. Điều kiện mua, thuê cụ thể của từng người cần tra Luật Nhà ở hiện hành và văn bản hướng dẫn mới nhất, hoặc hỏi Sở Xây dựng nơi có dự án.

Vì sao thị trường không tự cung cấp nhà giá vừa túi tiền

Trên thị trường tự do, chủ đầu tư chọn phân khúc mang lại lợi nhuận cao nhất trên mỗi mét vuông đất. Ở đô thị lớn, đất là chi phí lớn nhất và ngày càng đắt, nên sản phẩm có lời là căn hộ trung và cao cấp. Nhà giá thấp, nếu xây trên đất đắt, gần như không có lãi. Đây là lý do mọi thành phố lớn trên thế giới đều phải can thiệp bằng chính sách nếu muốn có nhà ở cho người thu nhập thấp.

Các nhà kinh tế đô thị dùng tỷ lệ giá nhà trên thu nhập để đo khả năng chi trả: lấy giá một căn nhà điển hình chia cho thu nhập hộ gia đình một năm. Tỷ lệ khoảng ba đến năm lần thường được coi là chấp nhận được; vượt xa mức đó là nhà ở khó tiếp cận. Nhiều báo cáo về thị trường nhà ở Việt Nam đánh giá tỷ lệ này ở Hà Nội và TP.HCM cao hơn hẳn mức chấp nhận được, nghĩa là người làm công ăn lương gần như không thể mua nhà nếu chỉ dựa vào tiết kiệm.

Nhà ở xã hội về bản chất là cách nhà nước can thiệp vào phép tính ấy: giảm chi phí đất, giảm thuế, cho vay ưu đãi, đổi lại khống chế giá bán và chọn đúng người mua. Câu hỏi là các ưu đãi đó có đủ bù lợi nhuận bị cắt hay không.

Các nút thắt ở Việt Nam

Lợi nhuận bị khống chế, rủi ro không giảm. Chủ đầu tư nhà ở xã hội được giới hạn tỷ suất lợi nhuận, nhưng vẫn chịu rủi ro thủ tục kéo dài, chi phí vật liệu tăng, vốn bị chôn lâu. Khi mức lãi không bù rủi ro, doanh nghiệp chọn dự án thương mại.

Quỹ đất ở xa. Quy định từng yêu cầu dự án thương mại dành một phần quỹ đất cho nhà ở xã hội, nhưng nhiều nơi phần đất này ở vị trí kém thuận tiện, xa nơi làm việc, thiếu trường học và giao thông công cộng. Nhà rẻ ở xa có thể đắt hơn khi cộng chi phí đi lại.

Thủ tục xét đối tượng nặng. Người mua phải chứng minh thu nhập, chưa có nhà, thuộc nhóm được hưởng. Lao động phi chính thức không có bảng lương rất khó chứng minh, dù họ là nhóm cần nhất. Luật Nhà ở sửa đổi năm 2023 và các văn bản sau đó đã điều chỉnh thủ tục; chi tiết nên tra văn bản hiện hành.

Tín dụng ưu đãi có hạn và không liên tục. Gói vay ưu đãi cho người mua và chủ đầu tư thường có quy mô giới hạn và thời hạn, khiến cả hai phía khó lập kế hoạch dài.

Thiên lệch về sở hữu, ít cho thuê. Phần lớn nhà ở xã hội được bán, trong khi nhiều lao động trẻ và nhập cư chỉ cần thuê ổn định với giá vừa phải.

Kinh nghiệm quốc tế: ba mô hình khác nhau

Không mô hình nào chép nguyên được, nhưng so sánh giúp thấy các lựa chọn. Bảng sau tóm tắt theo hướng nguyên lý.

Mô hìnhCách làm chínhĐiểm mạnhĐiểm yếu thường được nêu
Nhà nước xây và bán (Singapore)cơ quan nhà ở công xây phần lớn nhà ở, bán thuê dài hạn có điều kiệnquy mô lớn, giá ổn định, gắn với quỹ tiết kiệm bắt buộccần nhà nước sở hữu phần lớn đất và năng lực quản lý cao
Nhà cho thuê xã hội (Vienna, Hà Lan)nhà nước hoặc tổ chức phi lợi nhuận sở hữu, cho thuê lâu dàingười thuê ổn định, nhà không bị đầu cơcần vốn ban đầu lớn và quản lý vận hành tốt
Ưu đãi tư nhân (nhiều nước)giảm thuế, thưởng mật độ xây dựng để tư nhân dành một phần căn giá thấpít tốn ngân sáchsố căn ít, dễ hết thời hạn ưu đãi

Điểm chung của các mô hình được đánh giá tốt là có quỹ đất công ổn định, nhà gần nơi làm việc và giao thông công cộng, và phân khúc cho thuê đủ lớn. Singapore thường được nhắc nhưng có điều kiện đặc biệt: nhà nước kiểm soát phần lớn đất đai và quy mô một thành phố – quốc gia.

Các hướng gỡ đang được bàn

Mục tiêu đề án xây ít nhất một triệu căn hộ nhà ở xã hội cho người thu nhập thấp và công nhân khu công nghiệp trong giai đoạn 2021–2030 đã cho thấy quyết tâm chính sách. Các thảo luận gần đây tập trung vào vài hướng: tách quỹ đất nhà ở xã hội độc lập do địa phương chủ động bố trí thay vì chỉ trích từ dự án thương mại; rút ngắn thủ tục chọn chủ đầu tư; mở rộng nhóm được mua và thuê; tăng phần nhà cho thuê; dùng quỹ nhà ở do nhà nước nắm.

Một hướng khác là nhà ở cho công nhân ngay trong hoặc sát khu công nghiệp, do doanh nghiệp hoặc khu công nghiệp xây cho thuê. Cách này giải bài toán đi lại, nhưng cần kiểm soát để không thành ký túc xá chật chội, thiếu không gian cho gia đình có con nhỏ.

Hướng thứ ba ít được nói tới là cải tạo nhà trọ tư nhân hiện có: đặt chuẩn tối thiểu về diện tích, thông gió, phòng cháy, hỗ trợ chủ trọ vay cải tạo. Phần lớn lao động nhập cư đang và sẽ còn ở nhà trọ nhiều năm nữa, nên nâng chất lượng khu vực này có thể mang lại lợi ích nhanh hơn chờ dự án mới.

Những điểm còn tranh luận

Bán hay cho thuê? Bán giúp người mua có tài sản và nhà nước thu hồi vốn nhanh, nhưng căn nhà dễ rời khỏi tay người cần sau thời hạn hạn chế chuyển nhượng. Cho thuê giữ nhà trong hệ thống lâu dài nhưng cần vốn và năng lực vận hành. Nhiều chuyên gia đề nghị tăng tỷ lệ cho thuê.

Nhà ở xã hội có tạo khu nghèo tập trung không? Kinh nghiệm một số nước cho thấy khu nhà ở xã hội quy mô lớn, tách biệt có thể thành nơi tập trung khó khăn. Xu hướng hiện nay là trộn nhà xã hội với nhà thương mại trong cùng khu, nhưng điều này lại làm tăng chi phí và phức tạp quản lý.

Ai được ưu tiên trước? Công nhân, viên chức, người nghèo đô thị, người nhập cư đều có lý do chính đáng. Khi nguồn cung ít, tiêu chí ưu tiên quyết định ai được và ai đứng ngoài, và đây là chỗ dễ phát sinh tiêu cực nếu thiếu minh bạch.

Vị trí quyết định tất cả: nhà rẻ ở xa có thực sự rẻ

Một căn hộ có giá thấp hơn thị trường nhưng cách nơi làm việc vài chục cây số có thể không rẻ chút nào khi cộng thêm thời gian và tiền đi lại mỗi ngày. Các nhà quy hoạch đô thị gọi đây là chi phí "nhà ở cộng đi lại": một hộ gia đình tiết kiệm được tiền mua nhà nhưng mất nhiều giờ mỗi tuần trên đường và tốn thêm tiền xăng, sửa xe, gửi con.

Kinh nghiệm của nhiều thành phố cho thấy khu nhà ở giá thấp đặt ở vùng ven thiếu giao thông công cộng dễ bị bỏ trống hoặc chỉ có người mua để đầu cơ chờ lên giá, không phải người cần ở. Ngược lại, nhà ở xã hội gần ga đường sắt đô thị, tuyến xe buýt nhanh hay sát khu công nghiệp có tỷ lệ người ở thật cao hơn.

Vì thế, nhiều chuyên gia đề xuất gắn quỹ đất nhà ở xã hội với quy hoạch giao thông công cộng ngay từ đầu, theo tinh thần phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng. Điều này cũng có nghĩa nhà nước cần giữ lại một phần đất quanh các nhà ga trước khi giá đất tăng lên, việc khó làm nếu quy hoạch và đền bù đi sau dự án. Bài về đường sắt đô thị trong cùng chuyên mục phân tích kỹ hơn mối quan hệ giữa nhà ga và giá đất.

Người đọc nên theo dõi gì và nguồn để đọc thêm

Với người đang tìm mua hoặc thuê nhà ở xã hội, việc thực tế nhất là theo dõi danh sách dự án do Sở Xây dựng các tỉnh thành công bố, đọc kỹ điều kiện về đối tượng, thu nhập, tình trạng nhà ở và tránh mọi lời mời "chạy suất", "mua suất ngoại giao" vì đây là dạng lừa đảo hay gặp. Mọi khoản thu phải có trong hồ sơ chính thức của dự án. Bài không đưa lời khuyên mua bán hay vay vốn; mỗi người nên cân nhắc theo khả năng chi trả của mình.

Để hiểu sâu hơn, có thể tìm đọc theo tên: Luật Nhà ở năm 2023 và các nghị định hướng dẫn về phát triển và quản lý nhà ở xã hội; đề án đầu tư xây dựng ít nhất một triệu căn hộ nhà ở xã hội giai đoạn 2021–2030; các báo cáo về khả năng chi trả nhà ở ở đô thị Việt Nam của Ngân hàng Thế giới và của Chương trình Định cư Con người Liên Hợp Quốc (UN-Habitat); các tài liệu so sánh mô hình nhà ở công ở Singapore và nhà cho thuê xã hội ở châu Âu. Khi đọc, phân biệt rõ mục tiêu kế hoạch với số căn đã hoàn thành và bàn giao.

Câu hỏi thường gặp

Nhà ở xã hội là gì?

Nhà ở xã hội là nhà có sự hỗ trợ của nhà nước, như ưu đãi đất, thuế, tín dụng, đổi lại giá bán hoặc giá thuê bị khống chế và chỉ dành cho những nhóm đối tượng theo quy định, thường là người thu nhập thấp, công nhân, cán bộ, người có công. Điều kiện cụ thể nằm trong Luật Nhà ở và văn bản hướng dẫn hiện hành.

Vì sao nhà ở xã hội xây chậm?

Vì lợi nhuận chủ đầu tư bị khống chế trong khi rủi ro thủ tục và chi phí không giảm, quỹ đất dành cho nhà ở xã hội thường ở xa, thủ tục xét duyệt người mua phức tạp và vốn vay ưu đãi có hạn. Các yếu tố này cộng lại khiến doanh nghiệp ít mặn mà.

Lao động tự do không có hợp đồng có mua được nhà ở xã hội không?

Tuỳ quy định từng thời điểm. Lâu nay nhóm này gặp khó vì phải chứng minh thu nhập. Các sửa đổi pháp luật gần đây có nhắc tới việc xác nhận thu nhập cho người không có hợp đồng lao động, nhưng cách làm cụ thể cần tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan nơi có dự án.

Có nên trả tiền cho người hứa lo suất mua nhà ở xã hội không?

Không nên. Hồ sơ mua nhà ở xã hội được xét theo quy định và danh sách công khai; lời hứa "chạy suất" là dấu hiệu lừa đảo hay gặp. Mọi khoản tiền chỉ nên nộp theo hợp đồng và hướng dẫn chính thức của chủ đầu tư đã được cơ quan nhà nước công bố.

Tỷ lệ giá nhà trên thu nhập dùng để làm gì?

Chỉ số này lấy giá một căn nhà điển hình chia cho thu nhập hộ gia đình một năm, để đo khả năng chi trả. Mức khoảng ba đến năm năm thu nhập thường được coi là chấp nhận được. Tỷ lệ cao hơn nhiều nghĩa là người làm công ăn lương rất khó mua nhà bằng tiết kiệm.

Nhà cho thuê xã hội khác nhà ở xã hội để bán thế nào?

Nhà cho thuê xã hội thuộc sở hữu của nhà nước hoặc tổ chức được giao, người thuê trả tiền thuê thấp hơn thị trường và không sở hữu căn nhà. Mô hình này giữ quỹ nhà phục vụ người cần lâu dài, phổ biến ở một số nước châu Âu, còn ở Việt Nam tỷ lệ cho thuê vẫn thấp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138