Nắng nóng cực đoan gây hại cho sức khoẻ chủ yếu vì cơ thể không thải nhiệt kịp: khi trời vừa nóng vừa ẩm, mồ hôi khó bay hơi, thân nhiệt tăng dần, tim phải làm việc nhiều hơn, và người làm việc nặng ngoài trời là nhóm chịu tác động sớm nhất. Cùng cơ chế đó làm sức lao động giảm: người ta phải chậm lại, nghỉ nhiều hơn, hoặc chấp nhận rủi ro sức khoẻ để giữ tiến độ.
Việt Nam có mùa nóng quen thuộc, nên dễ coi nắng nóng là chuyện bình thường. Nhưng những đợt nóng kéo dài nhiều ngày, đêm không hạ nhiệt và độ ẩm cao đang xuất hiện thường hơn. Bài này phân tích nắng nóng đo bằng gì cho đúng, cơ thể chịu nhiệt thế nào, ai dễ tổn thương nhất, nền kinh tế mất gì, và các cách thích ứng đã được chứng minh có ích.
Nắng nóng đo bằng gì cho đúng
Bản tin thời tiết ở Việt Nam phân cấp nắng nóng theo nhiệt độ không khí cao nhất trong ngày: từ 35 độ C là nắng nóng, từ 37 độ C là nắng nóng gay gắt, từ 39 độ C là nắng nóng đặc biệt gay gắt. Đây là cách đo đơn giản, dễ so sánh qua các năm. Nhưng nhiệt độ không khí, đo trong lều khí tượng có bóng râm và thông gió, chưa nói hết chuyện cơ thể người đang chịu gì.
Hai yếu tố quan trọng khác là độ ẩm và bức xạ. Khi độ ẩm cao, cùng một nhiệt độ nhưng cơ thể thấy nóng hơn nhiều vì mồ hôi không bốc hơi được. Khi đứng dưới nắng trực tiếp, trên mái tôn hay mặt bê tông, nhiệt nhận được lớn hơn hẳn số đo trong bóng râm. Vì thế các nhà sức khoẻ nghề nghiệp dùng chỉ số nhiệt độ cầu ướt, viết tắt WBGT, gộp nhiệt độ, độ ẩm, bức xạ và gió, để quyết định nhịp làm việc và nghỉ.
Yếu tố thứ ba hay bị bỏ qua là nhiệt độ ban đêm. Ban ngày nóng nhưng đêm mát thì cơ thể có thời gian hồi phục. Nhiều đêm liền nhiệt độ không xuống, nhất là trong phòng trọ chật hay nhà mái tôn, là lúc tác động sức khoẻ cộng dồn. Một đợt nóng đáng lo không chỉ có ngày nóng nhất mà còn có chiều dài và đêm nóng.
Cơ thể chịu nhiệt thế nào và giới hạn nằm ở đâu
Cơ thể người giữ thân nhiệt quanh 37 độ C bằng hai cách chính: đưa máu ra da để toả nhiệt và đổ mồ hôi để nhiệt mất đi khi mồ hôi bay hơi. Cả hai đều có giá. Đưa máu ra da nghĩa là tim phải bơm nhiều hơn, huyết áp có thể tụt khi đứng dậy. Đổ mồ hôi nghĩa là mất nước và muối; nếu không bù, máu cô đặc lại, tim càng làm việc nặng.
Khi không khí đã gần bão hoà hơi nước, mồ hôi chảy ròng mà không bay hơi, cơ chế làm mát quan trọng nhất gần như vô hiệu. Các nhà sinh lý học dùng nhiệt độ bầu ướt, tức nhiệt độ đo bằng nhiệt kế bọc vải ướt, để mô tả giới hạn này. Trên lý thuyết, nhiệt độ bầu ướt khoảng 35 độ C là ngưỡng mà ngay cả người khoẻ, ngồi yên trong bóng râm, cũng không thải được nhiệt. Các thí nghiệm gần đây cho thấy ngưỡng thực tế với người bình thường, nhất là người lớn tuổi hoặc đang vận động, thấp hơn đáng kể.
Khi thân nhiệt tăng vượt khả năng điều chỉnh, các rối loạn đi theo bậc: chuột rút do nhiệt, kiệt sức do nóng, và nặng nhất là sốc nhiệt, khi hệ thần kinh bắt đầu rối loạn. Ngoài các ca do nóng trực tiếp, nắng nóng còn làm nặng thêm bệnh tim mạch, bệnh thận và bệnh hô hấp sẵn có, nên phần lớn số ca tử vong liên quan nắng nóng trên thế giới không được ghi là do nóng trong hồ sơ.
Ai dễ tổn thương nhất
Người làm việc nặng ngoài trời. Công nhân xây dựng, nông dân ngoài đồng, người giao hàng, thợ hàn, người làm muối. Cơ bắp vận động sinh thêm nhiều nhiệt bên trong, cộng với nắng trực tiếp, nên họ chạm giới hạn sớm hơn mọi nhóm khác. Họ cũng thường bị trả theo sản phẩm hoặc theo chuyến, nên có động lực làm tiếp khi đã mệt.
Người cao tuổi. Cảm giác khát và khả năng đổ mồ hôi giảm theo tuổi, nhiều người có bệnh mạn tính và dùng thuốc ảnh hưởng tới cân bằng nước. Người già sống một mình trong nhà kín, ngại bật quạt hay điều hoà vì tiền điện, là nhóm mà các nghiên cứu về đợt nóng ở châu Âu đã chỉ ra có tỷ lệ tử vong cao.
Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai. Trẻ nhỏ có tỷ lệ diện tích da so với khối lượng khác người lớn và phụ thuộc người chăm sóc để được uống nước, nghỉ mát. Phụ nữ mang thai chịu thêm gánh nặng tim mạch.
Người sống trong nhà kém thông thoáng. Phòng trọ mái tôn, nhà ống thiếu cửa sổ, khu nhà tạm ở công trường giữ nhiệt suốt đêm. Ở đây nhiệt độ trong nhà có lúc cao hơn ngoài trời.
Người có bệnh nền. Bệnh tim, bệnh thận, đái tháo đường, bệnh phổi và một số rối loạn tâm thần làm khả năng chịu nóng giảm. Đây là lý do khi có đợt nóng kéo dài, số người nhập viện vì những bệnh này thường tăng.
Sức lao động và nền kinh tế mất gì
Tổ chức Lao động Quốc tế, ILO, đã công bố một báo cáo năm 2019 về lao động trên một hành tinh ấm hơn, ước tính số giờ làm việc bị mất do nhiệt độ cao sẽ tăng đáng kể vào năm 2030, tập trung ở nông nghiệp và xây dựng, và Đông Nam Á là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng. Con số cụ thể tuỳ kịch bản, nhưng hướng của kết luận nhất quán giữa nhiều nghiên cứu: nóng làm người lao động phải làm chậm lại, và mất mát này dồn vào nhóm thu nhập thấp.
Mất mát năng suất không chỉ là nghỉ. Trong nhà xưởng không có làm mát, người lao động mệt nhanh hơn, dễ sai sót, tai nạn lao động có xu hướng tăng vào những ngày nóng. Ngoài đồng, nông dân dời giờ làm lên sáng sớm và chiều muộn, nhưng mùa vụ và tưới tiêu không phải lúc nào cũng cho phép.
Nắng nóng còn đè lên hệ thống điện. Đợt nắng nóng đầu mùa hè năm 2023 ở miền Bắc trùng với lúc các hồ thuỷ điện thiếu nước, nhu cầu điện cho làm mát tăng cao, dẫn tới tình trạng thiếu điện và cắt điện luân phiên ở nhiều nơi, ảnh hưởng cả sản xuất công nghiệp. Cũng trong tháng 5 năm đó, trạm khí tượng Tương Dương ở Nghệ An ghi được 44,2 độ C, mức cao nhất từng đo ở Việt Nam. Hai sự kiện cùng mùa cho thấy nắng nóng là bài toán kinh tế và hạ tầng, không chỉ là chuyện chịu đựng cá nhân.
Đô thị và đêm nóng: phần ít được nhìn thấy
Ở thành phố, bê tông, nhựa đường và mái tôn hấp thụ nhiệt ban ngày rồi toả ra ban đêm, cộng với nhiệt thải từ xe cộ và máy điều hoà. Kết quả là nhiều khu dân cư dày đặc không hạ nhiệt về đêm, điều đặc biệt bất lợi cho người không có điều hoà. Chủ đề đảo nhiệt đô thị có nhiều tầng hơn, ở đây chỉ nhấn vào mối liên hệ với sức khoẻ.
Máy điều hoà giúp từng hộ nhưng chuyển nhiệt ra ngoài đường và làm tăng phụ tải điện đúng giờ cao điểm. Một chiến lược chỉ dựa vào điều hoà vì thế vừa tốn kém vừa bỏ lại người nghèo. Nhiều thành phố trên thế giới kết hợp thêm các giải pháp thụ động: cây xanh che bóng, mái sơn sáng màu phản xạ nắng, thông gió tự nhiên, điểm làm mát công cộng như thư viện, nhà văn hoá mở cửa dài giờ trong đợt nóng.
Ở Việt Nam, khu nhà trọ công nhân quanh các khu công nghiệp là nơi cần chú ý: phòng nhỏ, mái thấp, nhiều người, làm ca. Người lao động ở đây chịu nóng cả lúc làm lẫn lúc nghỉ, nên khả năng hồi phục kém. Cải thiện vật liệu mái và thông gió cho dãy trọ là việc nhỏ nhưng có hiệu quả rõ.
Thích ứng đã được chứng minh có ích
Nắng nóng là loại thiên tai có lời giải tương đối rõ, vì phần lớn tử vong và mất năng suất có thể phòng được bằng những thay đổi không quá đắt.
- Hệ thống cảnh báo nắng nóng gắn với hành động: khi có cảnh báo thì cơ sở y tế, trường học, công trường biết phải làm gì, chứ không chỉ đọc bản tin.
- Lịch làm việc theo nhiệt: dời việc nặng ra sáng sớm, chiều muộn; có giờ nghỉ bắt buộc trong bóng râm; tăng nghỉ khi chỉ số nhiệt cao. Quy định về điều kiện làm việc trong môi trường nóng cần tra theo văn bản hiện hành của ngành lao động.
- Nước uống sạch, mát, đặt gần nơi làm việc, và thời gian để người lao động mới làm quen dần với nóng trong một hai tuần đầu.
- Theo dõi người cao tuổi sống một mình qua hàng xóm, tổ dân phố trong đợt nóng kéo dài.
- Cải tạo nhà ở: mái chống nóng, cửa thông gió, cây che, rèm cản nắng.
Khi nào cần đi khám hoặc gọi cấp cứu: người bị nóng có biểu hiện lú lẫn, nói lắp, ngất, co giật, da nóng mà ngừng ra mồ hôi, hoặc nôn nhiều không uống được nước thì cần được đưa tới cơ sở y tế ngay. Người có bệnh tim, thận hoặc đang dùng thuốc thường xuyên nên hỏi bác sĩ của mình cách giữ an toàn trong mùa nóng. Bài này không thay lời khuyên y tế cá nhân.
Nguồn để đọc thêm
Tổ chức Y tế Thế giới có tài liệu hướng dẫn về kế hoạch hành động sức khoẻ trong đợt nóng, giải thích cách các nước xây dựng hệ thống cảnh báo gắn với hành động. Tổ chức Lao động Quốc tế có báo cáo năm 2019 về lao động trên hành tinh ấm hơn và các tài liệu về an toàn lao động trong điều kiện nhiệt cao. Chương về khí hậu cực đoan và chương về sức khoẻ trong Báo cáo đánh giá lần thứ sáu của IPCC tổng hợp bằng chứng về xu hướng nắng nóng và tác động.
Ở trong nước, nên theo các bản tin nắng nóng và dự báo khí hậu của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, hướng dẫn phòng chống tác hại của nắng nóng do Bộ Y tế ban hành, và các quy định về vệ sinh lao động trong môi trường nóng. Khi đọc tin nói về nhiệt độ kỷ lục, nên kiểm xem số đo đến từ trạm khí tượng chính thức hay từ nhiệt kế đặt ngoài nắng, vì hai con số khác nhau rất xa.
Câu hỏi thường gặp
Nắng nóng ở Việt Nam được phân cấp như thế nào?
Bản tin thời tiết dùng nhiệt độ cao nhất trong ngày: từ 35 độ C là nắng nóng, từ 37 độ C là nắng nóng gay gắt, từ 39 độ C là đặc biệt gay gắt. Cách phân cấp này chưa tính độ ẩm và nắng trực tiếp, nên cảm giác thực tế có thể nặng hơn.
Vì sao trời nóng ẩm lại nguy hiểm hơn trời nóng khô?
Cơ thể làm mát chủ yếu bằng mồ hôi bay hơi. Khi độ ẩm cao, mồ hôi chảy mà không bay hơi được nên thân nhiệt khó giảm, tim phải làm việc nhiều hơn. Vì thế cùng một nhiệt độ, trời ẩm gây căng thẳng nhiệt lớn hơn.
Nhiệt độ bầu ướt là gì và vì sao các nhà khoa học quan tâm?
Đó là nhiệt độ đo bằng nhiệt kế bọc vải ướt, phản ánh cả nhiệt và ẩm. Nó cho biết cơ thể còn làm mát bằng mồ hôi được tới đâu, nên được dùng để mô tả giới hạn chịu nóng của con người.
Nắng nóng làm giảm năng suất lao động như thế nào?
Người làm việc trong nóng phải chậm lại và nghỉ nhiều hơn để tránh quá nhiệt, dễ mệt và sai sót hơn. Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế cho thấy mất mát dồn vào nông nghiệp, xây dựng và các nước nhiệt đới như Đông Nam Á.
Khi nào người bị nóng cần được đưa đi cấp cứu?
Khi có dấu hiệu lú lẫn, ngất, co giật, nói khó, da nóng mà không còn mồ hôi hoặc nôn nhiều không uống được, cần đưa tới cơ sở y tế ngay. Bài viết chỉ mô tả dấu hiệu chung, không thay chẩn đoán của bác sĩ.
Vì sao đêm nóng lại quan trọng không kém ngày nóng?
Ban đêm là lúc cơ thể hồi phục sau một ngày chịu nhiệt. Nếu nhiều đêm liền nhiệt độ không hạ, nhất là trong nhà kín hoặc mái tôn, căng thẳng nhiệt cộng dồn và người cao tuổi, người có bệnh nền dễ chuyển nặng.