ChuyenSau.comChuyên Sâu
Khí hậu và thiên tai cực đoan

Khoa học quy kết thời tiết cực đoan: đo phần "do biến đổi khí hậu" bằng cách nào

Khoa học quy kết so sánh thế giới thật với thế giới không có phát thải để đo biến đổi khí hậu làm một đợt nóng, mưa hay hạn có khả năng xảy ra cao hơn bao nhiêu.

Climate scientist at a wooden desk at night with two blank computer monitors and stacked paper notebooks, hands on keyboard, warm desk lamp glow, blue window light, over the shoulder view

Khoa học quy kết đo phần "do biến đổi khí hậu" bằng cách so sánh hai thế giới: thế giới thật hiện nay và một thế giới giả định không có khí nhà kính do con người thải ra, dựng bằng mô hình khí hậu và chuỗi quan trắc dài. Kết quả thường được nêu dưới dạng biến đổi khí hậu làm sự kiện có khả năng xảy ra cao hơn bao nhiêu lần, hoặc làm nó mạnh hơn bao nhiêu.

Chỉ khoảng hai mươi năm trước, câu trả lời chuẩn của giới khoa học khi được hỏi một đợt nóng có phải do biến đổi khí hậu là không thể quy một sự kiện riêng lẻ cho khí hậu. Nay câu trả lời đã khác. Bài này giải thích phương pháp, loại sự kiện nào cho kết quả chắc và loại nào chưa, giới hạn ở vùng nhiệt đới, và cách đọc một kết luận quy kết mà không hiểu sai.

Đặt câu hỏi đúng trước khi trả lời

Câu hỏi đợt lũ này có phải do biến đổi khí hậu không về bản chất là câu hỏi sai, vì thời tiết cực đoan luôn tồn tại, kể cả trước khi con người đốt nhiên liệu hoá thạch. Mỗi sự kiện là kết quả của nhiều yếu tố: biến động tự nhiên, địa hình, điều kiện cụ thể của mùa đó, và nền khí hậu đã ấm lên.

Khoa học quy kết thay bằng hai câu hỏi trả lời được. Một là: biến đổi khí hậu đã làm một sự kiện có cường độ như thế này trở nên thường xuyên hơn bao nhiêu? Hai là: với cùng mức hiếm như vậy, sự kiện ngày nay mạnh hơn bao nhiêu so với khi chưa có ấm lên? Ví dụ, một đợt nắng nóng có thể được kết luận là trong khí hậu hiện tại xảy ra vài chục năm một lần, còn trong khí hậu tiền công nghiệp gần như không thể xảy ra; hoặc cùng mức hiếm đó nhưng nay nóng hơn vài độ.

Cách đặt câu hỏi này giống với dịch tễ học. Hút thuốc không giải thích được vì sao một người cụ thể bị ung thư phổi, nhưng có thể đo nó làm nguy cơ tăng bao nhiêu trong cả nhóm. Khí thải không tạo ra một cơn mưa cụ thể, nhưng có thể làm những cơn mưa cỡ đó đến thường hơn.

Một nghiên cứu quy kết đi qua những bước nào

Các nhóm làm quy kết nhanh, nổi tiếng nhất là nhóm World Weather Attribution hoạt động từ giữa những năm 2010, đã chuẩn hoá quy trình để công bố kết quả trong vài tuần sau sự kiện. Các bước chính:

  1. Định nghĩa sự kiện: chọn biến số và vùng, ví dụ nhiệt độ cao nhất trung bình ba ngày trên một khu vực, hay lượng mưa năm ngày trên một lưu vực. Lựa chọn này ảnh hưởng lớn tới kết quả.
  2. Phân tích quan trắc: dùng chuỗi số liệu dài để xem xu hướng của loại sự kiện này đã thay đổi thế nào khi nhiệt độ toàn cầu tăng.
  3. Đánh giá mô hình: kiểm tra mô hình khí hậu nào mô phỏng được loại sự kiện này ở vùng đó đủ tốt; mô hình kém bị loại.
  4. Chạy hai thế giới: so sánh tần suất và cường độ của sự kiện trong mô phỏng khí hậu hiện tại và khí hậu không có tác động con người.
  5. Tổng hợp: kết hợp kết quả từ quan trắc và các mô hình đạt yêu cầu, đưa ra con số ước tính kèm khoảng bất định.
  6. Xét tính dễ tổn thương: phân tích thêm vì sao sự kiện gây thiệt hại nhiều hay ít, như quy hoạch, nghèo đói, cảnh báo sớm.

Phương pháp đã được công bố và bình duyệt trên tạp chí khoa học, và các báo cáo nhanh thường được gửi bình duyệt sau đó. Phần quan trọng nhất cho người đọc là bước cuối: nhắc rằng thiệt hại không chỉ do khí hậu, mà còn do con người đã chuẩn bị đến đâu.

Hai thước đo: tỷ số xác suất và thay đổi cường độ

Thước đo thứ nhất là tỷ số xác suất: lấy khả năng xảy ra sự kiện trong khí hậu hiện tại chia cho khả năng trong khí hậu không có tác động con người. Tỷ số bằng một nghĩa là biến đổi khí hậu không làm thay đổi gì; bằng mười nghĩa là sự kiện nay có khả năng xảy ra cao gấp mười. Có những đợt nắng nóng mà tỷ số lớn tới mức các nhà khoa học kết luận chúng gần như không thể xảy ra nếu không có biến đổi khí hậu.

Thước đo thứ hai là thay đổi cường độ: giữ nguyên mức hiếm, ví dụ sự kiện một trăm năm một lần, rồi hỏi nay nó mạnh hơn bao nhiêu. Với nắng nóng, kết quả thường là vài độ C; với mưa lớn, là vài chục phần trăm lượng mưa. Thước đo này thường dễ hiểu hơn với công chúng.

Một số nghiên cứu còn tính phần rủi ro quy kết được, tức tỷ lệ của nguy cơ hiện tại có thể gán cho tác động con người, và từ đó ước tính phần thiệt hại hoặc tử vong liên quan. Đây là hướng đang phát triển, có ý nghĩa với các cuộc thảo luận về tổn thất và thiệt hại, nhưng cũng nhiều giả định hơn và cần đọc thận trọng.

Loại sự kiện nào quy kết chắc nhất

Không phải loại thời tiết cực đoan nào cũng quy kết được với độ tin cậy như nhau. Mức độ phụ thuộc vào việc hiểu cơ chế vật lý, độ dài số liệu và khả năng mô hình mô phỏng.

Loại sự kiệnĐộ tin cậy quy kếtLý do
Nắng nóngCaoLiên hệ trực tiếp với nhiệt độ trung bình tăng, số liệu tốt, mô hình mô phỏng tốt
Rét đậm, đợt lạnhCao, thường theo hướng ít điNền khí hậu ấm hơn làm đợt lạnh hiếm và nhẹ hơn
Mưa cực đoan nhiều ngàyTrung bình tới caoCơ chế hơi nước rõ, nhưng mưa phụ thuộc địa hình và hoàn lưu
Hạn hánThấp tới trung bìnhNhiều yếu tố: mưa, bốc hơi, sử dụng nước; định nghĩa đa dạng
Bão nhiệt đớiThấp tới trung bình cho cường độ, cao hơn cho lượng mưa trong bãoMô hình độ phân giải chưa đủ, số liệu lịch sử không đồng nhất
Lốc, mưa đá, dông cục bộThấpQuy mô quá nhỏ cho mô hình khí hậu

Kết luận không thể quy kết được không có nghĩa là biến đổi khí hậu không có vai trò, mà là phương pháp chưa đủ để tách tín hiệu khỏi nhiễu với loại sự kiện đó, ở vùng đó.

Giới hạn ở vùng nhiệt đới và Đông Nam Á

Phần lớn các nghiên cứu quy kết ban đầu tập trung ở châu Âu, Bắc Mỹ, nơi có chuỗi số liệu dài, mạng trạm dày và mô hình được kiểm nghiệm kỹ. Ở vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam, khó khăn lớn hơn. Số liệu trạm có khi ngắn hoặc không liên tục, không phải lúc nào cũng được chia sẻ công khai. Mưa nhiệt đới chủ yếu là mưa đối lưu và mưa gió mùa, vốn là phần mô hình khí hậu toàn cầu mô phỏng kém.

Hệ quả là nhiều nghiên cứu quy kết ở châu Á, châu Phi kết thúc với kết luận rằng không đủ tin cậy để đưa ra con số, hoặc khoảng bất định rất rộng. Điều này không làm các nghiên cứu vô ích: chúng chỉ ra nơi cần đầu tư vào quan trắc và mô hình khu vực. Với nắng nóng, kết quả ở vùng nhiệt đới thường vẫn rõ, vì tín hiệu nhiệt độ đủ mạnh.

Một thách thức khác là biến động tự nhiên mạnh ở khu vực này, đặc biệt là ENSO. Một mùa hạn trùng El Niño đòi hỏi tách phần do El Niño khỏi phần do nền ấm lên, việc làm được nhưng làm tăng độ bất định.

Kết quả quy kết được dùng vào đâu

Ứng dụng thứ nhất là truyền thông khoa học: thay vì nói chung chung rằng khí hậu đang thay đổi, có thể nêu cụ thể đợt nóng vừa qua đã trở nên thường xuyên hơn bao nhiêu. Điều này giúp công chúng nối kiến thức khí hậu với trải nghiệm thật.

Ứng dụng thứ hai là thích ứng: nếu loại sự kiện từng một trăm năm mới có một lần nay đã thành vài chục năm một lần, các tiêu chuẩn thiết kế công trình, hệ thống thoát nước, kế hoạch y tế cho mùa nóng cần cập nhật. Các nghiên cứu quy kết cung cấp bằng chứng cho việc này ở từng vùng.

Ứng dụng thứ ba gây tranh luận hơn: dùng kết quả quy kết trong các cuộc thảo luận về trách nhiệm, tổn thất và thiệt hại, kể cả trong các vụ kiện ở một số nước. Ở đây, giới khoa học thường nhắc rằng quy kết một sự kiện cho khí hậu là một bước, còn quy trách nhiệm cho một bên cụ thể là bước khác hẳn, liên quan tới pháp lý và chính sách, không thuộc phạm vi khoa học tự nhiên.

Đọc một kết luận quy kết mà không hiểu sai

Khi gặp tin kiểu biến đổi khí hậu làm đợt mưa lớn mạnh thêm một phần năm, có thể tự hỏi:

  • Sự kiện được định nghĩa thế nào: vùng nào, mấy ngày, biến số gì? Đổi định nghĩa có thể đổi kết quả.
  • Con số nói về tần suất hay cường độ? Gấp mười lần khả năng xảy ra khác với mạnh hơn mười phần trăm.
  • Khoảng bất định rộng bao nhiêu? Một con số trung tâm đi kèm khoảng từ gần một tới vài chục lần là kết luận yếu hơn nhiều so với khoảng hẹp.
  • Kết quả đến từ nhóm nào, đã bình duyệt chưa, phương pháp có được công bố không?
  • Bài báo có nói về tính dễ tổn thương không, hay quy toàn bộ thiệt hại cho khí hậu?

Cách đọc này giúp tránh hai lỗi đối xứng: coi mọi thiên tai là do biến đổi khí hậu, và coi mọi thiên tai là chuyện bình thường của tự nhiên.

Nguồn để đọc thêm

Chương về thời tiết và khí hậu cực đoan trong báo cáo nhóm công tác thứ nhất của Báo cáo đánh giá lần thứ sáu IPCC tổng hợp kết quả quy kết theo từng loại sự kiện và từng vùng, kèm mức tin cậy. Nhóm World Weather Attribution công bố các nghiên cứu nhanh kèm mô tả phương pháp đầy đủ, rất hữu ích để thấy một nghiên cứu được làm từng bước. Báo cáo thường niên về giải thích các sự kiện cực đoan do Hội Khí tượng Hoa Kỳ xuất bản tập hợp nhiều nghiên cứu quy kết đã bình duyệt.

Ở Việt Nam, các nghiên cứu về xu hướng nắng nóng, mưa lớn của Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu và các trường đại học là nền tảng cho quy kết trong nước. Khi đọc báo chí, nên tìm bài dẫn trực tiếp tên nhóm nghiên cứu và phương pháp, thay vì bài chỉ nói các nhà khoa học cho rằng.

Câu hỏi thường gặp

Một trận lũ cụ thể có phải do biến đổi khí hậu gây ra không?

Không theo nghĩa đơn giản là có hay không. Khoa học quy kết đo biến đổi khí hậu làm sự kiện kiểu đó xảy ra thường hơn bao nhiêu hoặc mạnh hơn bao nhiêu, vì thời tiết cực đoan luôn có phần do biến động tự nhiên.

Khoa học quy kết dùng phương pháp gì?

Phương pháp chính là so sánh khí hậu hiện tại với khí hậu giả định không có phát thải của con người, dùng chuỗi quan trắc dài và nhiều mô hình khí hậu đã được kiểm tra, rồi tổng hợp kết quả kèm khoảng bất định.

Loại thời tiết cực đoan nào quy kết chắc nhất?

Nắng nóng và đợt lạnh cho kết quả chắc nhất vì liên hệ trực tiếp với nhiệt độ tăng. Mưa cực đoan ở mức trung bình tới cao. Hạn hán, cường độ bão, lốc và mưa đá khó quy kết hơn nhiều.

Vì sao quy kết ở Việt Nam và vùng nhiệt đới khó hơn?

Chuỗi số liệu trạm ngắn hoặc không liên tục, mưa đối lưu và gió mùa khó mô phỏng, và biến động tự nhiên như El Niño mạnh. Kết quả vì thế thường có khoảng bất định rộng, trừ với nắng nóng.

Tỷ số xác suất trong nghiên cứu quy kết nghĩa là gì?

Đó là khả năng xảy ra sự kiện trong khí hậu hiện tại chia cho khả năng trong khí hậu không có tác động con người. Tỷ số bằng năm nghĩa là sự kiện nay có khả năng xảy ra cao gấp năm lần.

Kết quả quy kết có dùng để quy trách nhiệm pháp lý không?

Kết quả quy kết đã được nhắc trong các thảo luận về tổn thất và thiệt hại và một số vụ kiện ở nước ngoài. Nhưng quy kết khoa học chỉ là một bước; quy trách nhiệm cho một bên cụ thể là câu hỏi pháp lý và chính sách riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138