ChuyenSau.comChuyên Sâu
Khí hậu và thiên tai cực đoan

El Niño và La Niña tác động mùa màng Việt Nam thế nào: phân tích theo từng vùng

El Niño thường mang nắng hạn, La Niña thường mang mưa và lũ, nhưng tác động lên lúa, cà phê, cây ăn quả mỗi vùng mỗi khác. Phân tích theo vùng và cách dùng dự báo mùa.

Dry cracked rice paddy beside a half-full irrigation canal in central Vietnam, a farmer walking along the earthen bank with a hoe, hazy hot afternoon, wide shot from behind

Ở Việt Nam, El Niño thường đi kèm mùa mưa đến muộn, ít mưa hơn, nắng nóng và hạn hán nặng hơn, nhất là ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và Nam Bộ; La Niña thường mang mưa nhiều hơn, lũ lớn ở miền Trung và mùa đông lạnh hơn ở miền Bắc. Nhưng đây là xu hướng thống kê chứ không phải luật cứng: cùng một đợt El Niño, có vùng hạn nặng, có vùng gần như bình thường.

Hiểu tác động theo từng vùng giúp đọc bản tin dự báo khí hậu mùa cho đúng, và giúp phân biệt rủi ro thật với nỗi lo chung chung. Bài này phân tích cơ chế ngắn gọn, tác động lên các vùng sản xuất chính, những mùa đã cho thấy rõ ảnh hưởng, và cách ngành nông nghiệp có thể dùng thông tin này.

Cơ chế ngắn gọn: một nhịp dao động của Thái Bình Dương

El Niño và La Niña là hai pha nóng và lạnh của một dao động tự nhiên giữa đại dương và khí quyển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, gọi chung là ENSO. Trong điều kiện bình thường, gió tín phong thổi từ đông sang tây, dồn nước ấm về phía Indonesia, Philippines, nơi không khí bốc lên tạo nhiều mưa. Khi tín phong yếu đi, nước ấm tràn ngược về phía đông, vùng mưa lớn dịch theo, đó là El Niño. Khi tín phong mạnh hơn bình thường, nước ấm dồn mạnh hơn về phía tây, đó là La Niña.

Các cơ quan khí tượng thường dùng chỉ số nhiệt độ mặt biển ở vùng trung tâm xích đạo Thái Bình Dương: khi nhiệt độ trung bình ba tháng cao hơn bình thường từ 0,5 độ C trở lên kéo dài đủ lâu thì gọi là El Niño, thấp hơn từ 0,5 độ C trở lên là La Niña. Mỗi pha thường kéo dài từ chín tháng tới hơn một năm, xuất hiện không đều, trung bình vài năm một lần.

Việt Nam nằm ở rìa tây của vùng này, nên khi vùng mưa lớn dịch về phía đông trong El Niño, khu vực Đông Nam Á thường ít mưa hơn. Nhưng khí hậu Việt Nam còn chịu nhiều yếu tố khác như gió mùa, không khí lạnh, dao động ở Ấn Độ Dương, nên ENSO chỉ là một lực kéo trong nhiều lực.

Tây Nguyên và Nam Trung Bộ: nơi El Niño thấy rõ nhất

Tây Nguyên có mùa khô dài, cây công nghiệp như cà phê, hồ tiêu cần tưới vào cuối mùa khô để ra hoa, đậu quả. Khi El Niño làm mùa mưa năm trước kết thúc sớm và mùa mưa năm sau đến muộn, mùa khô bị kéo dài, mực nước hồ chứa và nước ngầm xuống thấp, nhiều vườn thiếu nước tưới. Đợt El Niño mạnh 2015–2016 là ví dụ được nhắc nhiều: hạn hán lan rộng ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, cây trồng chết hoặc giảm năng suất trên diện rộng.

Nam Trung Bộ, gồm dải ven biển khô hạn nhất cả nước, nhạy cảm với cả hai pha. El Niño làm hạn thêm nặng, hồ chứa không tích đủ nước cho vụ sau. La Niña thì thường mang lại mùa mưa nhiều hơn, giúp hồ đầy nước, nhưng có thể đi cùng lũ lớn vào cuối năm.

Một điểm cần chú ý: tác động của hạn không chỉ do ít mưa mà do nhu cầu nước tăng. Diện tích cây công nghiệp cần tưới đã mở rộng nhiều trong hai thập kỷ, nên cùng một mức thiếu mưa, thiệt hại có thể lớn hơn trước. Phân tích chỉ dựa trên khí hậu sẽ bỏ sót phần này.

Đồng bằng sông Cửu Long: dòng chảy và mặn

Với đồng bằng sông Cửu Long, El Niño tác động qua hai đường. Thứ nhất, lượng mưa trên toàn lưu vực Mê Kông giảm, nên dòng chảy mùa lũ năm đó nhỏ và dòng chảy mùa khô năm sau thấp. Thứ hai, mùa khô tại chỗ ít mưa và nóng hơn. Kết quả là nước mặn có điều kiện lấn sâu vào các cửa sông trong mùa khô, ảnh hưởng tới vụ lúa đông xuân và nước sinh hoạt.

Mùa khô 2015–2016 và mùa khô 2019–2020 đều có xâm nhập mặn rất sâu, và cả hai đều trùng hoặc ngay sau giai đoạn El Niño. Tuy vậy, mặn ở đồng bằng còn chịu ảnh hưởng của cách vận hành hồ chứa ở thượng nguồn, khai thác cát làm lòng sông sâu hơn, sụt lún đất, và mực nước biển. ENSO là yếu tố khí hậu dễ dự báo nhất trong số đó, nên được dùng như tín hiệu sớm.

Ngược lại, năm La Niña thường có lũ lớn hơn từ thượng nguồn, mang nhiều phù sa và nước ngọt cho đồng bằng, có lợi cho cải tạo đất và nguồn lợi thuỷ sản tự nhiên, nhưng cũng gây ngập cho vùng chưa có đê bao hoặc vụ thu đông.

Miền Trung và Bắc Bộ: La Niña đáng chú ý không kém

Miền Trung có mùa mưa lũ vào khoảng tháng 9 tới tháng 12. Năm La Niña, bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông thường có xu hướng hoạt động nhiều hơn vào cuối mùa và ảnh hưởng sâu xuống phía nam hơn, cộng với không khí lạnh tăng cường tạo mưa lớn kéo dài. Mùa mưa bão năm 2020, khi La Niña đang diễn ra, có một chuỗi bão và lũ liên tiếp ở miền Trung trong tháng 10, gây thiệt hại nặng về người và mùa màng.

Ở Bắc Bộ, ENSO tác động qua mùa đông và mùa mưa. Năm La Niña thường có mùa đông lạnh hơn, các đợt rét đậm, rét hại dài hơn, ảnh hưởng tới mạ và lúa đông xuân, gia súc ở vùng núi. Năm El Niño thì mùa đông ấm hơn, đầu mùa mưa có thể thiếu nước, và nắng nóng mùa hè gay gắt hơn, như đợt nóng và thiếu nước thuỷ điện đầu hè năm 2023 khi El Niño đang hình thành.

Tuy nhiên, với Bắc Bộ mối liên hệ yếu hơn so với Tây Nguyên, Nam Bộ. Có năm La Niña mà mùa đông không lạnh bất thường, vì không khí lạnh còn phụ thuộc hoàn lưu ở vĩ độ cao. Đây là lý do bản tin khí hậu luôn nói khả năng chứ không nói chắc chắn.

Tóm tắt xu hướng theo vùng

Bảng dưới tóm tắt các xu hướng thường được ghi nhận, viết ở dạng định tính. Mỗi đợt ENSO có cường độ và thời điểm khác nhau nên tác động thực tế có thể lệch.

VùngNăm El Niño thườngNăm La Niña thườngCây, vụ chịu ảnh hưởng
Bắc BộMùa đông ấm hơn, hè nắng nóng, đầu mùa mưa có thể thiếu nướcMùa đông lạnh hơn, rét đậm rét hại dàiLúa đông xuân, rau màu vụ đông, gia súc vùng núi
Bắc Trung Bộ, Trung Trung BộNắng nóng, hạn hè thuMưa lũ cuối năm nhiều hơnLúa hè thu, cây ăn quả, nuôi trồng ven biển
Nam Trung BộHạn nặng, hồ chứa thiếu nướcMưa nhiều, hồ đầy, có thể lũ cuối nămLúa, nho, thanh long, chăn nuôi
Tây NguyênMùa khô kéo dài, thiếu nước tướiMưa nhiều hơn, mùa khô ngắn hơnCà phê, hồ tiêu, sầu riêng
Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu LongDòng chảy thấp, mặn lấn sâu mùa khôLũ lớn hơn, nhiều phù saLúa đông xuân, cây ăn quả, nước sinh hoạt

Bảng này dùng để đặt câu hỏi đúng, không dùng để kết luận cho một mùa vụ cụ thể. Mỗi mùa cần đọc dự báo khí hậu hạn mùa mới nhất của cơ quan khí tượng.

Dự báo ENSO: hữu ích nhưng không chắc chắn

Ưu điểm của ENSO là nó diễn biến chậm và có thể dự báo trước vài tháng, đủ để điều chỉnh mùa vụ. Các trung tâm khí hậu lớn trên thế giới cập nhật dự báo hằng tháng dưới dạng xác suất: ví dụ khả năng El Niño hình thành vào cuối năm là bao nhiêu phần trăm. Ở trong nước, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia ra bản tin dự báo khí hậu hạn mùa, trong đó có nhận định về ENSO và xu hướng mưa, nhiệt cho từng vùng.

Nhược điểm là dự báo đưa ra vào mùa xuân thường kém tin cậy hơn các mùa khác, một hiện tượng giới khí hậu gọi là rào cản dự báo mùa xuân. Dự báo ra từ tháng 2, tháng 3 cho cuối năm cần được đọc với độ dè dặt cao và theo dõi các bản cập nhật sau. Ngoài ra, có những năm ENSO trung tính nhưng thời tiết vẫn cực đoan do các yếu tố khác.

Cách dùng hợp lý là coi dự báo ENSO như một trọng số trong quyết định: khi xác suất El Niño cao, ưu tiên các việc ít tốn kém mà có lợi nếu hạn xảy ra, như tích nước sớm, chọn giống ngắn ngày, kiểm tra hệ thống tưới; chứ không nên đặt cược toàn bộ vào một kịch bản.

Ngành nông nghiệp điều chỉnh thế nào

Những điều chỉnh sau đã được áp dụng ở nhiều địa phương và được các tài liệu hướng dẫn của ngành nông nghiệp nhắc tới:

  • Điều chỉnh lịch thời vụ: xuống giống sớm hơn để thu hoạch trước cao điểm mặn hoặc hạn, theo khuyến cáo của cơ quan nông nghiệp địa phương.
  • Chọn giống ngắn ngày, chịu mặn, chịu hạn cho những vùng có nguy cơ cao trong năm El Niño.
  • Tích trữ nước sớm trong hồ, ao, kênh nội đồng khi dự báo nghiêng về mùa khô gay gắt; vận hành cống ngăn mặn theo kế hoạch.
  • Tưới tiết kiệm cho cây lâu năm như tưới nhỏ giọt, tủ gốc giữ ẩm, thay vì tưới tràn.
  • Chuyển đổi một phần diện tích thường xuyên thiếu nước sang cây trồng phù hợp hơn, dựa trên chuỗi nhiều năm chứ không theo một mùa.
  • Năm La Niña: kiểm tra đê bao, rút ngắn vụ để tránh lũ cuối năm, chuẩn bị chống rét cho mạ và gia súc ở miền Bắc.

Mọi điều chỉnh nên dựa vào bản tin chính thức và hướng dẫn của cơ quan nông nghiệp địa phương, vì họ nắm điều kiện thuỷ lợi và giống cụ thể của vùng.

Nguồn để đọc thêm

Bản tin dự báo khí hậu hạn mùa và bản tin ENSO của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia là nguồn chính trong nước. Ở cấp quốc tế, Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ, Cục Khí tượng Úc và Tổ chức Khí tượng Thế giới đều công bố cập nhật ENSO định kỳ, kèm giải thích phương pháp và xác suất. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc có các báo cáo về tác động của El Niño lên an ninh lương thực ở châu Á.

Về tác động trong nước, các báo cáo tổng kết hạn hán và xâm nhập mặn mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 của ngành nông nghiệp và thuỷ lợi mô tả rõ diễn biến và bài học. Khi đọc, nên chú ý phần phân tích các yếu tố ngoài khí hậu như nhu cầu nước, vận hành hồ chứa, vì chúng quyết định một đợt El Niño gây thiệt hại bao nhiêu.

Câu hỏi thường gặp

El Niño luôn gây hạn hán ở Việt Nam phải không?

Không luôn luôn. El Niño làm tăng khả năng mùa khô kéo dài và ít mưa, rõ nhất ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và Nam Bộ, nhưng mức độ phụ thuộc cường độ đợt El Niño và các yếu tố khí hậu khác. Có những đợt tác động không đáng kể.

Năm La Niña thì miền Trung có nhiều bão lũ hơn không?

Năm La Niña thường có xu hướng bão hoạt động nhiều hơn vào cuối mùa và mưa lũ ở miền Trung lớn hơn, như mùa mưa bão năm 2020. Tuy vậy đây là xu hướng thống kê, mỗi năm cần theo bản tin chính thức.

Dự báo El Niño trước bao lâu thì đáng tin?

Dự báo ENSO có giá trị trước vài tháng, nhưng dự báo đưa ra vào mùa xuân kém tin cậy hơn các mùa khác. Nên theo dõi các bản cập nhật hằng tháng và đọc theo dạng xác suất thay vì coi là chắc chắn.

Xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long có phải chỉ do El Niño?

Không. El Niño làm dòng chảy Mê Kông giảm và mùa khô gay gắt hơn, nhưng mặn còn chịu ảnh hưởng của vận hành hồ chứa thượng nguồn, khai thác cát, sụt lún đất và mực nước biển. El Niño là tín hiệu dự báo sớm hữu ích nhất trong số đó.

Nông dân nên làm gì khi dự báo năm tới có El Niño?

Theo hướng dẫn của cơ quan nông nghiệp địa phương về lịch thời vụ và giống, tích nước sớm, kiểm tra hệ thống tưới, ưu tiên tưới tiết kiệm. Nên chọn các việc ít tốn kém mà có lợi nếu hạn xảy ra, không đặt cược toàn bộ vào một kịch bản.

Vì sao ENSO ảnh hưởng tới Bắc Bộ yếu hơn các vùng phía nam?

Khí hậu Bắc Bộ chịu chi phối mạnh của không khí lạnh và hoàn lưu ở vĩ độ cao, không chỉ của Thái Bình Dương xích đạo. Vì vậy mối liên hệ giữa ENSO và mùa đông, mùa mưa ở Bắc Bộ có nhưng kém ổn định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138