ChuyenSau.comChuyên Sâu
Dân số, đô thị và lao động

Di cư từ nông thôn ra thành phố: dòng người, khu công nghiệp và làn sóng quay về

Phân tích dòng di cư nông thôn – đô thị ở Việt Nam: vì sao người trẻ rời quê, đời sống công nhân nhập cư, cú sốc 2021, xu hướng quay về và những câu hỏi còn mở.

Early morning bus station in southern Vietnam, young workers with backpacks and plastic bags of rice boarding a long-distance coach, misty blue light, wide shot from behind

Trong ba thập kỷ qua, hàng triệu người trẻ rời làng quê ở đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ và đồng bằng sông Cửu Long để làm việc ở các đô thị lớn và vùng công nghiệp quanh TP.HCM, Hà Nội, Bắc Ninh. Lực đẩy là thu nhập nông nghiệp thấp và bấp bênh; lực kéo là việc làm có lương tháng trong nhà máy, công trường và dịch vụ. Từ sau cú sốc năm 2021, khi nhiều lao động rời thành phố về quê, dòng chảy này không còn một chiều: một phần quay lại, một phần ở lại quê làm ở các khu công nghiệp mới mở gần nhà.

Bài phân tích lý do người ta đi, cuộc sống ở nơi đến, những gì quê nhà nhận được và mất đi, vì sao xu hướng quay về xuất hiện và điều còn chưa rõ về tương lai của dòng người này. Số liệu cụ thể về di cư nên đối chiếu với điều tra di cư nội địa và các kỳ tổng điều tra dân số do cơ quan thống kê công bố.

Lực đẩy và lực kéo: vì sao người trẻ rời quê

Lý thuyết di cư kinh điển mô tả hai lực: lực đẩy ở nơi đi và lực kéo ở nơi đến. Ở nông thôn Việt Nam, lực đẩy chủ yếu là ruộng đất manh mún, thu nhập từ cây lúa thấp và rủi ro thời tiết, dịch bệnh vật nuôi. Ở đồng bằng sông Cửu Long còn có thêm sức ép của xâm nhập mặn và sụt lún khiến sinh kế truyền thống khó hơn. Lực kéo là các khu công nghiệp cần nhiều lao động phổ thông, công việc xây dựng, giao hàng, bán lẻ, dịch vụ ăn uống ở đô thị.

Nhưng di cư không chỉ là quyết định của một cá nhân. Kinh tế học di cư mới coi đó là chiến lược của cả hộ gia đình: gửi một hoặc hai người con đi làm xa để đa dạng hoá nguồn thu, giảm rủi ro khi mùa màng thất bát. Tiền gửi về quê dùng để xây nhà, trả nợ, cho em đi học. Điều này giải thích vì sao nhiều lao động nhập cư chấp nhận sống rất tiết kiệm ở thành phố: thu nhập của họ không chỉ nuôi họ.

Mạng lưới đồng hương là yếu tố thứ ba. Người đi trước giới thiệu việc, chỗ trọ cho người đi sau, nên di cư thường tụ theo làng, theo tỉnh, tạo thành những "xóm" người cùng quê ở ven đô.

Cuộc sống ở nơi đến: thu nhập khá hơn, nhưng thiếu chỗ đứng

Nhà trọ là nơi ở chủ yếu. Phần lớn công nhân nhập cư thuê phòng trọ nhỏ do người dân địa phương xây, nhiều nơi chật, nóng, thiếu cây xanh và chỗ cho trẻ chơi. Nhà ở xã hội và nhà lưu trú công nhân do doanh nghiệp xây vẫn chỉ đáp ứng một phần nhỏ nhu cầu.

Tiếp cận dịch vụ công từng gắn với hộ khẩu. Trước đây, đăng ký hộ khẩu ảnh hưởng tới chuyện con đi học trường công, khám chữa bệnh, làm giấy tờ. Từ khi Luật Cư trú 2020 có hiệu lực và sổ hộ khẩu giấy được bỏ, việc quản lý chuyển sang cơ sở dữ liệu dân cư, đăng ký tạm trú dễ hơn. Tuy vậy, khảo sát và phản ánh cho thấy người nhập cư vẫn gặp khó khi chỗ trường công ở nơi đông dân không đủ.

Con cái thường ở lại quê. Nhiều cặp vợ chồng công nhân gửi con cho ông bà, tạo ra thế hệ trẻ lớn lên xa cha mẹ. Đây là cái giá xã hội ít được đo nhưng được nhiều nhà nghiên cứu xã hội học nhắc tới.

Tuổi nghề ngắn ở nhà máy. Nhiều dây chuyền ưu tiên lao động trẻ; sau khoảng 35 tuổi, công nhân khó tìm việc mới trong nhà máy khi bị cắt giảm. Đây là một lý do khiến người ta tính chuyện về quê sớm.

Quê nhà được và mất gì

Tiền gửi về là phần "được" rõ nhất. Ở nhiều làng, những ngôi nhà mới xây, đường bê tông và xe máy là thành quả của nhiều năm làm thuê xa. Tiền gửi giúp giảm nghèo và tạo vốn ban đầu cho những người về làm ăn ở quê. Người đi làm xa cũng mang về kỹ năng, kỷ luật lao động công nghiệp và mạng lưới quen biết.

Phần "mất" khó đo hơn. Làng quê vắng người trẻ, chỉ còn người già và trẻ nhỏ; đồng ruộng thiếu người làm, phải thuê máy hoặc cho người khác thuê lại. Một số địa phương đối mặt với già hoá sớm hơn mức trung bình cả nước vì người ở tuổi lao động đi gần hết. Gánh nặng chăm sóc đổ lên ông bà, những người cũng cần được chăm sóc.

Về lâu dài, câu hỏi là liệu tiền gửi được dùng để đầu tư sinh lợi hay chủ yếu cho tiêu dùng và xây nhà. Các nghiên cứu về di cư ở châu Á cho kết quả khác nhau theo bối cảnh, nên khó đưa ra kết luận chung. Ở Việt Nam, bằng chứng định lượng theo dõi hộ gia đình qua thời gian dài còn hạn chế.

Cú sốc năm 2021 và làn sóng quay về

Đợt dịch kéo dài và giãn cách ở TP.HCM và các tỉnh công nghiệp phía Nam năm 2021 đã làm lộ ra sự mong manh của đời sống nhập cư. Không có việc, không có tiền thuê trọ, không có lưới an sinh ở nơi đến, rất nhiều lao động đã rời thành phố về quê, có đoàn đi xe máy hàng trăm cây số. Số liệu điều tra lao động việc làm năm đó cho thấy dòng di cư đảo chiều rõ rệt trong vài tháng.

Sau khi mở cửa trở lại, một phần lớn đã quay lại, nhưng không phải tất cả. Một số người ở lại quê vì các khu công nghiệp mới mở ở Bắc Trung Bộ, Tây Nguyên hay các tỉnh miền Tây giờ đã ở gần nhà, lương có thể thấp hơn nhưng chi phí sống thấp hơn và được ở cạnh con. Doanh nghiệp cũng có xu hướng dịch chuyển nhà máy về nơi còn lao động thay vì kéo lao động về nơi đã chật.

Hiện tượng này được gọi là "di cư ngắn lại" hoặc "đô thị hoá tại chỗ": người ta vẫn rời nông nghiệp nhưng không nhất thiết rời quê. Nếu xu hướng giữ vững, áp lực lên vài đô thị lớn có thể giảm và các đô thị cấp tỉnh tăng vai trò.

Ba kịch bản cho dòng di cư những năm tới

Các chuyên gia đưa ra nhiều kịch bản. Bảng sau tóm tắt ba hướng hay được bàn, không phải dự báo chính thức.

Kịch bảnĐiều kiệnHệ quả
Tiếp tục dồn về vài đô thị lớnviệc làm dịch vụ, công nghệ tập trung ở đô thị lớnáp lực nhà ở, giao thông, trường học tăng
Phân tán về các tỉnhnhà máy chuyển về nơi còn lao động, hạ tầng tỉnh tốt lênđô thị tỉnh lớn nhanh, làng ít vắng hơn
Tự động hoá giảm cầu lao động phổ thôngnhà máy dùng nhiều máy hơndi cư vì việc làm nhà máy giảm, chuyển sang dịch vụ

Thực tế có thể là sự pha trộn: đô thị lớn vẫn hút lao động có tay nghề và dịch vụ, còn lao động phổ thông chuyển dần về vùng công nghiệp gần quê. Việc sáp nhập tỉnh từ giữa năm 2025, chẳng hạn Bình Dương cũ nay thuộc TP.HCM, cũng làm thay đổi cách thống kê "di cư liên tỉnh"; khi so số liệu các năm, cần để ý ranh giới hành chính đã đổi.

Một điều ít tranh cãi là các chính sách cho người nhập cư, như nhà ở công nhân, chỗ học cho con, bảo hiểm xã hội liên thông, sẽ quyết định việc di cư mang lại lợi ích hay chỉ chuyển nghèo từ làng lên ven đô.

Phụ nữ di cư: nhóm đông nhưng ít được nhìn thấy

Một điểm hay bị bỏ qua là phụ nữ chiếm tỷ lệ rất lớn trong dòng di cư vào các khu công nghiệp, đặc biệt ở ngành may mặc, giày da, điện tử, nơi dây chuyền cần sự khéo tay và tuyển nhiều lao động nữ trẻ. Các kỳ điều tra di cư đều ghi nhận nữ di cư đông, có giai đoạn đông hơn nam ở nhóm tuổi trẻ.

Phụ nữ di cư chịu nhiều áp lực chồng lên nhau: làm ca, tăng ca, đồng thời mang thai, sinh con và chăm con nhỏ trong phòng trọ chật, xa người thân. Nhiều người phải chọn giữa gửi con về quê từ khi còn rất nhỏ hoặc bỏ việc. Nhà trẻ gần khu công nghiệp, chế độ thai sản và chỗ học cho con là những thứ quyết định họ có trụ lại được hay không.

Khi phụ nữ về quê sau tuổi ba mươi lăm, họ thường quay lại các việc phi chính thức như buôn bán nhỏ, làm thuê theo mùa, ít được bảo hiểm xã hội che chắn. Vì vậy, chính sách cho lao động nhập cư mà không tính đến giới sẽ bỏ sót phần lớn những người cần hỗ trợ nhất. Đây cũng là lý do các nhà nghiên cứu khuyên khi đọc số liệu di cư, nên xem bảng tách theo giới và theo nhóm tuổi chứ không chỉ con số tổng.

Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm

Có mấy câu hỏi lớn chưa có lời đáp rõ: bao nhiêu người quay về sau năm 2021 sẽ ở lại lâu dài; thế hệ con của công nhân nhập cư lớn lên ở quê sẽ đi theo con đường của cha mẹ hay khác đi; và di cư vì khí hậu ở đồng bằng sông Cửu Long sẽ lớn tới đâu. Mỗi câu đòi hỏi dữ liệu theo dõi dài hạn mà Việt Nam mới bắt đầu có.

Để đọc thêm, có thể tìm theo tên: Điều tra di cư nội địa quốc gia do cơ quan thống kê thực hiện cùng Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc; các chuyên khảo về di cư và đô thị hoá trong kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở 2019; báo cáo điều tra lao động việc làm hằng quý của Cục Thống kê; các nghiên cứu về lao động nhập cư của Tổ chức Lao động Quốc tế và của Viện Khoa học Lao động và Xã hội; nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới về đô thị hoá Việt Nam. Khi đọc, phân biệt di cư liên tỉnh, di cư trong tỉnh và di cư mùa vụ, vì mỗi nguồn đo một loại khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người trẻ ở nông thôn rời quê đi làm xa?

Lý do chính là thu nhập nông nghiệp thấp và bấp bênh so với lương tháng ở nhà máy và dịch vụ đô thị. Ngoài ra còn có chiến lược của gia đình muốn đa dạng nguồn thu, mạng lưới đồng hương giúp tìm việc, và mong muốn có cuộc sống khác của chính người trẻ.

Lao động nhập cư gặp những khó khăn gì ở thành phố?

Thường gặp nhất là chỗ ở chật và tốn kém, khó tìm chỗ học trường công cho con, thiếu lưới an sinh khi mất việc, giờ làm dài và tuổi nghề ngắn trong nhà máy. Nhiều người phải gửi con về quê cho ông bà nuôi.

Sau năm 2021 có thật là nhiều lao động bỏ thành phố về quê không?

Có, số liệu điều tra lao động năm đó ghi nhận dòng người rời các tỉnh công nghiệp phía Nam rất lớn trong vài tháng. Sau khi mở cửa, một phần lớn quay lại, nhưng một phần ở lại quê vì có việc ở khu công nghiệp gần nhà hoặc muốn ở cạnh gia đình.

Đô thị hoá tại chỗ là gì?

Đó là khi người dân chuyển từ làm nông sang làm công nghiệp, dịch vụ ngay tại địa phương thay vì di cư đi xa. Điều này xảy ra khi nhà máy, khu công nghiệp và dịch vụ phát triển về gần nông thôn, biến làng thành thị trấn hoặc khu đô thị nhỏ.

Bỏ sổ hộ khẩu giấy có giúp gì cho người nhập cư?

Việc chuyển sang quản lý cư trú bằng cơ sở dữ liệu dân cư giúp đăng ký tạm trú và làm nhiều thủ tục thuận hơn. Nhưng khó khăn thực tế như thiếu chỗ học trường công hay nhà ở giá vừa phải không tự biến mất, vì đó là chuyện cung dịch vụ chứ không chỉ chuyện giấy tờ.

Tiền gửi về quê của người đi làm xa được dùng vào việc gì?

Thường để xây sửa nhà, trả nợ, nuôi con và cho em đi học, một phần để vốn làm ăn. Các nghiên cứu cho thấy tiền gửi giúp giảm nghèo rõ, nhưng tỷ lệ dùng cho đầu tư sinh lợi khác nhau nhiều giữa các vùng và các gia đình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138