ChuyenSau.comChuyên Sâu
Năng lượng và chuyển dịch xanh

Đất hiếm là gì và vì sao thành tâm điểm của cuộc đua công nghệ xanh

Đất hiếm là 17 nguyên tố làm nên nam châm mạnh cho động cơ xe điện và tua-bin gió. Chúng không hiếm, cái hiếm là năng lực tách lọc, vốn tập trung ở rất ít nơi.

Geologist in a hard hat crouching to collect reddish ore samples into small cloth bags at an open pit mine in the northwest mountains of Vietnam, late afternoon light

Đất hiếm là nhóm 17 nguyên tố gồm 15 nguyên tố họ lantan cùng scandi và ytri. Chúng thành tâm điểm của công nghệ xanh chủ yếu vì một ứng dụng: nam châm vĩnh cửu neodymium cực mạnh trong động cơ xe điện và máy phát của nhiều tua-bin gió. Điều trớ trêu là đất hiếm không thật sự hiếm trong vỏ Trái Đất; cái hiếm là mỏ đủ giàu để khai thác có lãi và nhất là năng lực tách lọc từng nguyên tố, một khâu khó, bẩn và tập trung ở rất ít quốc gia.

Bài phân tích này đi qua đất hiếm dùng vào đâu, vì sao khâu tách lọc là nút cổ chai, cái giá môi trường, các cách giảm phụ thuộc đang được thử, và vị trí của Việt Nam, nơi từng được xếp vào nhóm có trữ lượng lớn.

Từ quặng tới nam châm: đất hiếm dùng vào đâu

Đất hiếm thường được chia thành nhóm nhẹ và nhóm nặng. Nhóm nhẹ như lantan, xeri, neodymium, praseodymium phổ biến hơn. Nhóm nặng như dysprosium, terbium ít hơn nhiều và thường có giá trị cao trên mỗi ki-lô-gam. Ứng dụng của chúng trải rộng: chất xúc tác lọc dầu, bột đánh bóng kính, phốt pho trong đèn và màn hình, hợp kim, thiết bị quân sự, máy chụp cộng hưởng từ.

Trong chuyển dịch năng lượng, ứng dụng đáng chú ý nhất là nam châm neodymium – sắt – bo. Đây là loại nam châm vĩnh cửu mạnh nhất được sản xuất hàng loạt, cho phép làm động cơ điện nhỏ, nhẹ, hiệu suất cao. Phần lớn ô tô điện dùng động cơ nam châm vĩnh cửu. Nhiều tua-bin gió ngoài khơi dùng máy phát dẫn động trực tiếp, bỏ hộp số, cần lượng nam châm lớn. Để nam châm giữ từ tính ở nhiệt độ cao trong động cơ, người ta thêm một ít dysprosium hoặc terbium, chính là những nguyên tố khan hiếm nhất.

Theo các báo cáo về khoáng sản quan trọng của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, nhu cầu đất hiếm cho nam châm được dự báo tăng mạnh trong các kịch bản chuyển dịch năng lượng, do xe điện và điện gió cùng tăng. Mức tăng cụ thể tuỳ kịch bản và tuỳ việc công nghệ thay thế có phát triển hay không.

Vì sao khâu tách lọc là nút cổ chai

Các nguyên tố giống nhau như anh em sinh đôi. Đất hiếm có tính chất hoá học rất gần nhau, thường đi cùng nhau trong một loại quặng. Tách chúng thành từng nguyên tố tinh khiết đòi hỏi quy trình chiết dung môi lặp lại qua hàng trăm cấp, tốn hoá chất, năng lượng và kinh nghiệm vận hành tích luỹ nhiều năm.

Kinh nghiệm và quy mô tập trung. Qua nhiều thập niên, năng lực tách lọc và sản xuất nam châm tập trung ở Trung Quốc. Theo các báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, tỷ trọng của nước này ở khâu tinh chế cao hơn rõ rệt so với ở khâu khai thác. Các nước khác muốn xây năng lực mới phải vượt qua khoảng cách về công nghệ, chi phí và nhân lực.

Từ oxit tới kim loại tới nam châm. Tách được oxit tinh khiết mới là một bước. Tiếp theo còn khử thành kim loại, nấu hợp kim, chế tạo nam châm. Mỗi khâu lại là một ngành riêng, nên có mỏ chưa có nghĩa là có chuỗi cung ứng.

Rủi ro chính sách. Khi một khâu tập trung cao, bất kỳ biện pháp hạn chế xuất khẩu nào cũng tác động tới toàn chuỗi. Trong vài năm gần đây, một số quốc gia đã áp dụng biện pháp kiểm soát xuất khẩu với công nghệ chế biến và một số nguyên tố, khiến các nước nhập khẩu đẩy mạnh tìm nguồn đa dạng hơn.

Cái giá môi trường

Khai thác và chế biến đất hiếm có tiếng là bẩn. Nhiều loại quặng đất hiếm đi kèm thori và urani, nên bã thải có tính phóng xạ, phải lưu giữ an toàn lâu dài. Quá trình tách lọc dùng lượng lớn axit và dung môi, sinh nước thải chứa kim loại nặng nếu không được xử lý.

Một dạng mỏ đặc biệt là sét hấp phụ ion, nguồn chính của đất hiếm nhóm nặng, phân bố ở miền nam Trung Quốc và một số nước Đông Nam Á. Cách khai thác phổ biến là bơm dung dịch hoá chất thẳng vào lòng đồi để hoà tan đất hiếm rồi thu dung dịch. Nhiều báo cáo của các tổ chức môi trường quốc tế và báo chí điều tra đã ghi nhận tình trạng ô nhiễm nguồn nước, sạt lở và mất rừng ở những vùng khai thác loại này, nhất là nơi khai thác thiếu kiểm soát.

Vì vậy câu hỏi "khai thác đất hiếm có lợi không" luôn đi kèm câu hỏi "ai gánh chi phí môi trường". Một số nước có tiêu chuẩn môi trường cao từng đóng cửa mỏ đất hiếm vì không cạnh tranh nổi về chi phí khi phải xử lý chất thải đầy đủ. Sự tập trung của ngành ở rất ít nơi một phần phản ánh việc chi phí môi trường đã được chấp nhận ở đó trong một giai đoạn dài.

Các cách giảm phụ thuộc đang được thử

Thay vì chỉ mở mỏ mới, ngành công nghiệp đang thử nhiều hướng song song. Mỗi hướng có giới hạn riêng.

HướngCách làmGiới hạn
Động cơ không nam châm đất hiếmĐộng cơ cảm ứng, động cơ rô-to quấn dây, động cơ từ trởThường kém hiệu suất hoặc nặng hơn một chút, đòi hỏi thiết kế lại
Giảm nguyên tố nặngKhuếch tán dysprosium vào biên hạt nam châm thay vì trộn đều, làm mát động cơ tốt hơnGiảm được nhưng chưa bỏ hẳn
Tua-bin có hộp sốDùng máy phát nhanh, ít nam châm hơn dẫn động trực tiếpHộp số cần bảo trì, kém hợp với ngoài khơi
Tái chế nam châmThu từ ổ cứng, động cơ, tua-bin hết đờiTỷ lệ tái chế hiện rất thấp, thu gom khó vì nam châm nằm sâu trong thiết bị
Đa dạng hoá nguồnMở mỏ và nhà máy tách lọc ở nhiều nước hơnMất nhiều năm, cần vốn lớn, chi phí môi trường phải được tính đủ

Không hướng nào đủ một mình. Nhưng kinh nghiệm cho thấy khi giá đất hiếm biến động mạnh hoặc nguồn cung bị đe doạ, các nhà sản xuất động cơ phản ứng khá nhanh bằng cách giảm lượng dùng, nghĩa là nhu cầu không cứng nhắc như các dự báo đơn giản giả định.

Việt Nam và trữ lượng đất hiếm

Việt Nam có các mỏ đất hiếm đã được thăm dò ở vùng Tây Bắc, nổi bật là Đông Pao ở Lai Châu và Yên Phú thuộc tỉnh Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai sau sáp nhập, cùng sa khoáng ven biển miền Trung. Trong các bản ước tính của Cơ quan Địa chất Hoa Kỳ, trữ lượng của Việt Nam từng được xếp vào nhóm lớn nhất thế giới, nhưng con số này đã được điều chỉnh giảm đáng kể trong các bản cập nhật gần đây. Sự thay đổi đó là lời nhắc rằng số liệu trữ lượng phụ thuộc mạnh vào mức độ thăm dò và tiêu chuẩn tính, không nên coi là cố định.

Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến khoáng sản của Việt Nam có định hướng riêng cho đất hiếm, nhấn mạnh việc chế biến sâu trong nước thay vì xuất quặng thô, cùng yêu cầu bảo vệ môi trường. Đã có những thoả thuận hợp tác với đối tác nước ngoài về nghiên cứu và chuỗi cung ứng, và những vụ việc sai phạm trong khai thác, kinh doanh đất hiếm bị cơ quan chức năng xử lý. Người cần thông tin chính xác về quy định nên tra văn bản hiện hành, vì khung pháp lý cho khoáng sản đang được cập nhật theo Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024.

Câu hỏi thực sự với Việt Nam không phải là có đất hiếm hay không, mà là có thể xây năng lực tách lọc và chế biến sâu, có nhân lực, công nghệ và tiêu chuẩn môi trường đủ chặt để lợi ích ở lại trong nước mà không để lại bãi thải phóng xạ cho các thế hệ sau hay không.

Với người đọc, điều cần nhớ là đất hiếm là một chuỗi nhiều khâu. Tin về phát hiện mỏ mới hay ký kết hợp tác chỉ là điểm khởi đầu; giá trị thật nằm ở những khâu sau, nơi đòi hỏi nhiều năm đầu tư và kiểm soát môi trường chặt chẽ.

Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm

Những câu hỏi còn mở gồm: nhu cầu nam châm đất hiếm thực tế sẽ tăng nhanh tới đâu khi các hãng xe chuyển sang động cơ ít hoặc không dùng đất hiếm; các dự án tách lọc mới ngoài khu vực tập trung hiện nay có cạnh tranh được về chi phí không; tái chế nam châm có lên được quy mô đáng kể không; và trữ lượng thật của các nước, trong đó có Việt Nam, sẽ được đánh giá lại thế nào khi thăm dò chi tiết hơn. Cũng chưa rõ thị trường sẽ phản ứng ra sao trước các biện pháp kiểm soát xuất khẩu kéo dài.

Tài liệu nên đọc gồm báo cáo Triển vọng Khoáng sản Quan trọng của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, bản tóm tắt hằng năm về khoáng sản của Cơ quan Địa chất Hoa Kỳ, các nghiên cứu của Liên minh châu Âu về nguyên liệu thô quan trọng, Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 cùng quy hoạch khoáng sản của Việt Nam. Khi đọc tin về một "mỏ đất hiếm khổng lồ", nên hỏi: đó là tài nguyên dự báo hay trữ lượng đã thăm dò, hàm lượng bao nhiêu, chứa nhóm nhẹ hay nhóm nặng, và đã có phương án chế biến, xử lý chất thải chưa.

Câu hỏi thường gặp

Đất hiếm có thật sự hiếm không?

Không hẳn. Nhiều nguyên tố đất hiếm phổ biến trong vỏ Trái Đất ngang với đồng hay chì. Cái hiếm là mỏ có hàm lượng đủ cao để khai thác có lãi, và nhất là năng lực tách lọc từng nguyên tố tinh khiết, một khâu rất khó và tập trung ở ít nơi.

Vì sao xe điện cần đất hiếm?

Phần lớn ô tô điện dùng động cơ nam châm vĩnh cửu neodymium, loại nam châm mạnh nhất sản xuất hàng loạt, giúp động cơ nhỏ, nhẹ, hiệu suất cao. Một lượng nhỏ dysprosium hoặc terbium được thêm vào để nam châm chịu nhiệt tốt hơn.

Có làm động cơ xe điện không dùng đất hiếm được không?

Có. Động cơ cảm ứng, động cơ rô-to quấn dây và động cơ từ trở không cần nam châm đất hiếm, và một số hãng đã dùng. Đổi lại, hiệu suất hoặc trọng lượng có thể kém hơn một chút, tuỳ thiết kế và cách dùng.

Khai thác đất hiếm gây ô nhiễm thế nào?

Quặng thường đi kèm thori và urani nên bã thải có tính phóng xạ. Tách lọc dùng nhiều axit, dung môi và sinh nước thải chứa kim loại nặng. Khai thác sét hấp phụ ion bằng cách bơm hoá chất vào đồi từng gây ô nhiễm nguồn nước và sạt lở ở nhiều nơi.

Việt Nam có nhiều đất hiếm không?

Việt Nam có các mỏ đã thăm dò ở Lai Châu, Lào Cai và sa khoáng ven biển miền Trung. Trữ lượng từng được ước tính thuộc nhóm lớn nhất thế giới nhưng đã được điều chỉnh giảm đáng kể trong các bản cập nhật gần đây, nên số liệu cần đọc thận trọng.

Tái chế đất hiếm có giải quyết được vấn đề không?

Về lâu dài có thể giúp một phần, vì nam châm trong động cơ, tua-bin, ổ cứng hết đời chứa đất hiếm thu hồi được. Hiện tỷ lệ tái chế còn rất thấp do khó thu gom và tháo nam châm khỏi thiết bị, nên chưa thay được khai thác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138