Thí nghiệm làm lệch quỹ đạo tiểu hành tinh năm 2022 cho thấy con người đã có thể đổi đường đi của một thiên thể nhỏ bằng cách đâm tàu vũ trụ vào nó, và hiệu quả còn cao hơn tính toán ban đầu nhờ lượng đất đá bắn ngược ra. Đây là lần đầu tiên con người thay đổi chuyển động của một thiên thể tự nhiên một cách có chủ đích. Nhưng thí nghiệm cũng cho thấy điều kiện tiên quyết: phải phát hiện vật thể nguy hiểm sớm hàng năm, tốt nhất là hàng chục năm, trước khi nó tới.
Bài này phân tích mức độ rủi ro thật sự từ tiểu hành tinh, cách các đài quan sát phát hiện và đánh giá vật thể gần Trái Đất, thí nghiệm năm 2022 diễn ra thế nào và cho kết quả gì, các phương án khác đang được nghiên cứu, và những giới hạn còn lại. Mục tiêu là giúp người đọc đánh giá đúng các tin "tiểu hành tinh sắp va vào Trái Đất" thường xuất hiện trên mạng.
Rủi ro thật sự lớn tới đâu
Trái Đất bị vật thể từ vũ trụ va vào liên tục, nhưng phần lớn là bụi và đá nhỏ cháy hết trong khí quyển thành sao băng. Vật thể vài mét rơi vào khí quyển khá thường xuyên và hầu như không gây hại. Vật thể cỡ vài chục mét hiếm hơn nhiều nhưng có thể gây thiệt hại cục bộ: năm 2013, một thiên thạch khoảng hai mươi mét nổ trên bầu trời Chelyabinsk ở Nga, sóng xung kích làm vỡ kính cửa sổ trên diện rộng và hơn một nghìn người bị thương, chủ yếu do kính vỡ. Năm 1908, một vụ nổ trên không ở vùng Tunguska, Siberia, quật đổ cây rừng trên một diện tích rất lớn.
Vật thể cỡ vài trăm mét có thể tàn phá cả một vùng, còn vật thể cỡ vài ki-lô-mét có thể gây hậu quả toàn cầu, như vụ va chạm khoảng 66 triệu năm trước được nhiều bằng chứng liên hệ với sự tuyệt chủng của khủng long. Xác suất tỉ lệ nghịch với kích thước: vật thể càng lớn càng hiếm. Rủi ro từ tiểu hành tinh thuộc nhóm "xác suất rất thấp, hậu quả rất lớn", giống với một số rủi ro thiên tai hiếm khác mà xã hội vẫn chọn đầu tư phòng ngừa.
Tin tốt là phần lớn tiểu hành tinh cỡ ki-lô-mét gần Trái Đất đã được phát hiện và tính quỹ đạo, không vật thể nào trong số đó có nguy cơ va chạm đáng kể trong khoảng một thế kỷ tới. Khoảng trống lớn nằm ở nhóm cỡ trăm mét: đủ lớn để tàn phá một thành phố, nhưng mới chỉ phát hiện được một phần.
Phát hiện và đánh giá: ai đang canh bầu trời
Các chương trình khảo sát. Một số kính viễn vọng mặt đất chuyên quét bầu trời mỗi đêm để tìm vật thể di chuyển. Từ năm 2005, NASA được giao mục tiêu phát hiện phần lớn các vật thể gần Trái Đất từ 140 mét trở lên. Các kính khảo sát thế hệ mới và một kính hồng ngoại không gian chuyên dụng đang được phát triển để đẩy nhanh việc này.
Tính quỹ đạo và xác suất. Khi một vật thể mới được phát hiện, quỹ đạo ban đầu tính từ vài quan sát có độ bất định lớn. Xác suất va chạm tính ra lúc đầu có thể tăng lên, rồi gần như luôn giảm về không khi có thêm quan sát. Đây là lý do nhiều tin "xác suất va chạm tăng" chỉ là giai đoạn tạm thời của quá trình tính toán.
Thang Torino. Thang đo từ 0 tới 10 dùng để truyền đạt mức nguy hiểm cho công chúng, kết hợp xác suất va chạm và năng lượng. Mức 0 là không đáng lo, mức 1 là cần theo dõi thêm nhưng thường sẽ hạ về 0. Hầu hết vật thể từng được xếp trên mức 0 đều đã hạ về 0 sau khi có thêm dữ liệu.
Mạng lưới quốc tế. Mạng lưới Cảnh báo Tiểu hành tinh Quốc tế kết nối các đài quan sát, còn Nhóm Tư vấn Lập kế hoạch Sứ mệnh Vũ trụ tập hợp các cơ quan vũ trụ để chuẩn bị phương án ứng phó. Cả hai được thành lập theo khuyến nghị của Liên Hợp Quốc, giúp thông tin cảnh báo đi qua kênh thống nhất.
Thí nghiệm DART năm 2022: đâm vào để đổi đường
Sứ mệnh DART của NASA chọn một mục tiêu an toàn: hệ tiểu hành tinh đôi Didymos, gồm một vật thể lớn khoảng tám trăm mét và một vật thể nhỏ tên Dimorphos khoảng một trăm sáu mươi mét quay quanh nó. Hệ này không có nguy cơ va vào Trái Đất, và việc đổi quỹ đạo của vật thể nhỏ quanh vật thể lớn dễ đo hơn nhiều so với đổi quỹ đạo quanh Mặt Trời, vì chỉ cần đo chu kỳ quay của cặp đôi bằng kính mặt đất.
Ngày 26 tháng 9 năm 2022, tàu DART nặng khoảng nửa tấn đâm thẳng vào Dimorphos với tốc độ khoảng sáu ki-lô-mét mỗi giây. Một vệ tinh siêu nhỏ của Cơ quan Vũ trụ Italy tách ra trước đó đã chụp lại đám bụi đá bắn ra. Các đo đạc sau đó cho thấy chu kỳ quay của Dimorphos quanh Didymos ngắn đi khoảng ba mươi hai phút, so với mức tối thiểu được coi là thành công chỉ khoảng hơn một phút.
Phát hiện quan trọng là phần lớn hiệu quả không đến từ cú đâm của tàu mà từ lượng đất đá bị bắn ngược ra, tạo thêm lực đẩy như phản lực. Dimorphos hoá ra là một "đống gạch vụn" kết dính lỏng lẻo chứ không phải khối đá liền. Điều này vừa là tin tốt, vì đẩy hiệu quả hơn, vừa là lời nhắc rằng kết quả phụ thuộc vào cấu trúc từng vật thể, thứ ta thường không biết trước. Sứ mệnh Hera của châu Âu được phóng năm 2024 để khảo sát kỹ hệ Didymos sau va chạm, giúp hiệu chỉnh mô hình.
Các phương án làm lệch quỹ đạo
Ngoài đâm trực tiếp, các nhà khoa học đã nghiên cứu nhiều phương án khác. Lựa chọn phụ thuộc vào kích thước vật thể và thời gian cảnh báo còn lại.
| Phương án | Nguyên lý | Phù hợp khi | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Va chạm động năng | Đâm tàu vào để truyền động lượng | Vật thể nhỏ đến trung bình, cảnh báo nhiều năm | Hiệu quả phụ thuộc cấu trúc vật thể |
| Lực kéo hấp dẫn | Tàu bay cạnh vật thể lâu dài, dùng lực hút nhỏ kéo dần lệch | Cần điều chỉnh rất chính xác, cảnh báo nhiều chục năm | Rất chậm, chỉ hợp vật thể nhỏ |
| Nổ hạt nhân ở cự ly gần | Nổ cạnh bề mặt để bốc hơi lớp ngoài, tạo lực đẩy | Vật thể lớn hoặc cảnh báo ngắn | Vướng điều ước quốc tế, rủi ro vỡ vụn khó kiểm soát |
| Chùm ion hoặc laser | Bắn liên tục vào bề mặt để đẩy dần | Vật thể nhỏ, thời gian dài | Mới ở mức ý tưởng và mô phỏng |
| Sơ tán dân cư | Không đổi quỹ đạo, chỉ di dời người khỏi vùng va chạm | Vật thể nhỏ, vùng ảnh hưởng hẹp, cảnh báo ngắn | Không ngăn được thiệt hại vật chất |
Điểm chung của mọi phương án là thời gian. Đẩy nhẹ một vật thể từ mười năm trước khi tới cần lực nhỏ hơn rất nhiều so với đẩy vài tháng trước. Vì thế các chuyên gia coi khâu phát hiện sớm là phần quan trọng nhất của phòng thủ hành tinh.
Giới hạn và tranh luận
Giới hạn thứ nhất là khả năng phát hiện vật thể đi tới từ hướng Mặt Trời. Kính mặt đất không quan sát được vùng trời gần Mặt Trời, và thiên thạch Chelyabinsk năm 2013 đã đến đúng từ hướng đó mà không ai thấy trước. Kính hồng ngoại đặt trong không gian là cách khắc phục chính, đang được phát triển.
Giới hạn thứ hai là thí nghiệm mới chỉ làm một lần với một kiểu vật thể. Tiểu hành tinh rất đa dạng: có cái là khối kim loại, có cái là đá liền, có cái là đống vụn quay nhanh. Một cú đâm có thể làm vỡ vật thể thành nhiều mảnh vẫn đang lao về phía Trái Đất, nếu tính toán sai. Cần thêm thí nghiệm với vật thể khác loại, và điều đó tốn thời gian và kinh phí.
Giới hạn thứ ba là ra quyết định. Nếu một vật thể có xác suất va chạm đáng kể sau mười năm, ai quyết định ra tay, dùng phương án nào, ai chịu chi phí, và nếu việc đẩy lệch làm điểm va chạm dự kiến tạm thời dịch sang lãnh thổ nước khác thì sao. Các nhóm quốc tế đã chạy các bài diễn tập giả định để thử quy trình, và kết quả thường cho thấy khâu phối hợp chậm hơn khâu kỹ thuật.
Nguồn để đọc thêm
Các nguồn ghi bằng tên tổ chức và loại tài liệu, tìm bằng công cụ tìm kiếm.
- Văn phòng Điều phối Phòng thủ Hành tinh của NASA và Trung tâm Nghiên cứu Vật thể Gần Trái Đất, có danh sách vật thể theo dõi và mức Torino hiện hành.
- Trung tâm Điều phối Vật thể Gần Trái Đất của Cơ quan Vũ trụ châu Âu, có danh sách rủi ro được cập nhật thường xuyên.
- Trang sứ mệnh DART của NASA và sứ mệnh Hera của Cơ quan Vũ trụ châu Âu, có các bài khoa học tổng hợp kết quả.
- Trang của Mạng lưới Cảnh báo Tiểu hành tinh Quốc tế và Nhóm Tư vấn Lập kế hoạch Sứ mệnh Vũ trụ.
- Các bài báo khoa học đã bình duyệt về kết quả va chạm DART, đăng trên tạp chí khoa học đa ngành năm 2023.
Khi thấy tin một tiểu hành tinh "sắp va" hoặc "bay sát", hãy tra tên vật thể trên danh sách rủi ro của NASA hoặc ESA. Nếu nó không có trong danh sách hoặc ở mức Torino 0, tin đó không đáng lo.
Câu hỏi thường gặp
Có tiểu hành tinh nào sắp va vào Trái Đất không?
Theo danh sách rủi ro công khai của NASA và ESA, hiện không có vật thể lớn nào được biết có nguy cơ va chạm đáng kể trong khoảng một thế kỷ tới. Những vật thể từng được báo có xác suất tăng đều đã hạ xuống khi có thêm quan sát.
Thí nghiệm DART có làm tiểu hành tinh đổi hướng về phía Trái Đất không?
Không. Mục tiêu được chọn là một hệ tiểu hành tinh đôi không có nguy cơ va vào Trái Đất, và cú đâm chỉ đổi quỹ đạo của vật thể nhỏ quanh vật thể lớn. Quỹ đạo của cả hệ quanh Mặt Trời thay đổi không đáng kể.
Thiên thạch rơi xuống Việt Nam có nguy hiểm không?
Phần lớn vật thể nhỏ cháy hết trong khí quyển. Mảnh rơi tới đất thường nhỏ, hiếm khi gây thương tích. Nếu nhặt được vật nghi là thiên thạch, nên báo cơ quan khoa học hoặc chính quyền để giám định, không tự ý mua bán.
Vì sao không phá nổ tiểu hành tinh như trong phim?
Phá vỡ một tiểu hành tinh có thể biến một vật thể thành nhiều mảnh vẫn lao về phía Trái Đất, khó kiểm soát hơn. Các chuyên gia ưu tiên đẩy lệch quỹ đạo một chút từ rất sớm, an toàn và dự đoán được hơn so với cố phá vụn vào phút cuối.
Cần cảnh báo trước bao lâu để làm lệch một tiểu hành tinh?
Càng sớm càng tốt. Với vật thể cỡ trăm mét, các nghiên cứu thường nói tới khoảng thời gian nhiều năm đến hàng chục năm để chuẩn bị sứ mệnh và để lực đẩy nhỏ có đủ thời gian cộng dồn. Cảnh báo chỉ vài tháng thì lựa chọn rất hạn chế.
Thang Torino mức 1 có đáng lo không?
Không đáng lo cho công chúng. Mức 1 nghĩa là vật thể cần được theo dõi thêm, và theo kinh nghiệm, gần như mọi trường hợp đều hạ về mức 0 khi có thêm quan sát để tính quỹ đạo chính xác hơn.