ChuyenSau.comChuyên Sâu
Nước, đất và lương thực

An ninh lương thực toàn cầu: vì sao thế giới đủ lương thực mà vẫn có nạn đói

Thế giới sản xuất đủ calo cho mọi người nhưng hàng trăm triệu người vẫn thiếu ăn. Phân tích bốn trụ cột an ninh lương thực, quyền tiếp cận và các cú sốc giá.

Wide view of a rural Vietnamese market at dawn, sacks of rice and baskets of vegetables on bamboo mats, hands exchanging goods, warm amber light, faces not recognizable

Thế giới sản xuất đủ lượng calo để nuôi toàn bộ dân số hiện nay, nhưng nạn đói vẫn tồn tại vì đói không chủ yếu do thiếu lương thực trên toàn cầu, mà do nhiều người không có đủ tiền, đất, việc làm hay đường vận chuyển để tiếp cận lương thực đó, cộng với xung đột và các cú sốc giá đánh vào đúng nhóm dễ tổn thương nhất. Nói gọn, vấn đề nằm ở phân phối và quyền tiếp cận nhiều hơn ở tổng sản lượng.

Nghe thì đơn giản, nhưng từ nhận định đó tới chính sách cụ thể là một quãng dài đầy tranh luận. Có người cho rằng cứ tăng năng suất là đủ, có người cho rằng tăng sản lượng mà không đổi cách phân phối thì chỉ làm lợi cho người vốn đã đủ ăn. Bài này đi qua định nghĩa an ninh lương thực, lý giải vì sao có dư thừa và thiếu đói cùng lúc, phân tích các cú sốc giá gần đây, rồi nhìn lại vị trí đặc biệt của Việt Nam: một nước từng thiếu lương thực trở thành nước xuất khẩu gạo hàng đầu, nhưng vẫn có những vùng và nhóm người chưa thật sự an toàn về dinh dưỡng.

Bốn trụ cột: an ninh lương thực không chỉ là có đủ gạo

Sẵn có. Trụ cột đầu tiên là lương thực có mặt với số lượng đủ, nhờ sản xuất trong nước, nhập khẩu hoặc viện trợ. Đây là trụ cột mà phần lớn thảo luận công khai tập trung vào, vì nó dễ đo nhất: sản lượng lúa, ngô, lúa mì, tồn kho quốc gia. Nhưng có sẵn trên thị trường không có nghĩa là đến được bữa ăn của mọi gia đình.

Tiếp cận. Trụ cột thứ hai là người dân có khả năng mua hoặc tự làm ra lương thực. Khả năng này phụ thuộc thu nhập, giá cả, đất canh tác, đường sá, chợ búa và cả các chương trình hỗ trợ xã hội. Một hộ nghèo ở vùng xa có thể đói ngay giữa một năm được mùa nếu giá tăng hoặc mất việc làm thuê.

Sử dụng. Trụ cột thứ ba là cơ thể hấp thụ được dinh dưỡng, cần nước sạch, vệ sinh, kiến thức nấu ăn và chế độ ăn đa dạng. Một đứa trẻ ăn đủ cơm nhưng thiếu đạm, thiếu vi chất và thường xuyên tiêu chảy vì nước bẩn vẫn bị suy dinh dưỡng. Đây là lý do khái niệm an ninh lương thực dần mở rộng thành an ninh lương thực và dinh dưỡng.

Ổn định. Trụ cột thứ tư là ba điều trên phải giữ được qua thời gian, không sụp khi có hạn hán, lũ lụt, dịch bệnh hay giá thế giới tăng vọt. Một nước đủ ăn trong năm bình thường nhưng không có dự trữ, không có lưới an sinh thì vẫn mong manh. Định nghĩa bốn trụ cột này được hình thành qua Hội nghị Thượng đỉnh Lương thực Thế giới năm 1996 và các văn bản sau đó của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO).

Dư thừa và thiếu đói cùng lúc: nghịch lý được giải thích thế nào

Một phần lớn sản lượng ngũ cốc của thế giới không đi vào bữa ăn trực tiếp của con người. Ngô, đậu tương và nhiều loại hạt khác được dùng làm thức ăn chăn nuôi, nhiên liệu sinh học và nguyên liệu công nghiệp. Chuyển calo thực vật thành thịt, sữa, trứng luôn hao hụt đáng kể vì vật nuôi dùng phần lớn năng lượng để sống. Cùng một cánh đồng ngô, đi qua con bò rồi tới đĩa ăn, nuôi được ít người hơn nhiều so với ăn trực tiếp. Đó không phải lập luận để mọi người ăn chay, mà là để hiểu rằng con số sản lượng tổng không nói được ai sẽ được ăn.

Lý thuyết có ảnh hưởng lớn nhất ở đây là của nhà kinh tế Amartya Sen, đoạt giải Nobel Kinh tế năm 1998. Trong công trình về các nạn đói lớn của thế kỷ hai mươi, ông lập luận rằng nhiều nạn đói xảy ra khi tổng lương thực trong vùng không hề giảm mạnh. Điều sụp đổ là quyền đổi lấy lương thực của một nhóm người: người làm thuê mất việc, thợ thủ công không bán được hàng, giá gạo tăng nhanh hơn tiền công. Khung phân tích này đổi câu hỏi từ có bao nhiêu lương thực sang ai có quyền lấy được lương thực và bằng cách nào.

Hiện nay, các báo cáo hằng năm về tình trạng an ninh lương thực và dinh dưỡng thế giới do FAO chủ trì cùng các cơ quan Liên Hợp Quốc khác cho thấy số người thiếu ăn kinh niên vẫn ở mức hàng trăm triệu, tập trung ở châu Phi cận Sahara và Nam Á. Những vùng thiếu đói nặng nhất thường trùng với vùng có xung đột kéo dài, nơi chợ bị phá, đường bị cắt, nông dân không dám ra đồng.

Các cú sốc giá: khi thị trường thế giới chao đảo

Giai đoạn 2007–2008 là bài học lớn. Giá gạo, lúa mì, ngô trên thị trường quốc tế tăng vọt trong thời gian ngắn do nhiều yếu tố chồng lên nhau: giá dầu cao làm phân bón và vận chuyển đắt, nhu cầu nhiên liệu sinh học tăng, tồn kho thấp, và quan trọng là một số nước xuất khẩu lớn hạn chế xuất khẩu để giữ giá trong nước. Mỗi quyết định riêng lẻ đều có lý từ góc nhìn quốc gia, nhưng cộng lại làm thị trường hoảng loạn. Nhiều nước nhập khẩu lương thực có biểu tình vì giá bánh mì, giá gạo.

Các nhà kinh tế nông nghiệp sau đó phân tích rằng phản ứng dây chuyền của các lệnh hạn chế xuất khẩu đóng góp đáng kể vào đà tăng giá gạo, vì thị trường gạo quốc tế khá mỏng: chỉ một phần nhỏ sản lượng gạo thế giới được buôn bán qua biên giới, phần lớn được tiêu thụ ngay tại nước sản xuất. Thị trường mỏng thì chỉ cần vài nước lớn rút ra là giá dao động mạnh.

Những năm sau, đại dịch Covid-19 và xung đột ở vùng sản xuất lúa mì, dầu hướng dương lớn của thế giới lại tạo những đợt chao đảo mới, lần này đi kèm giá phân bón và năng lượng tăng mạnh. Mỗi lần như vậy, nhóm chịu thiệt nhiều nhất là các hộ nghèo ở nước nhập khẩu, những người dành phần lớn thu nhập cho ăn uống. Với họ, giá tăng một phần ba không phải là bớt một món tráng miệng mà là bớt một bữa.

Các nguyên nhân gây đói và cách tiếp cận khác nhau

Không có một giải pháp chung cho mọi loại đói. Bảng dưới đây tách các nguyên nhân chính với những cách tiếp cận đang được bàn luận, kèm điểm còn tranh cãi, viết ở dạng định tính để người đọc thấy bức tranh tổng.

Nguyên nhânCách tiếp cận hay được đề xuấtĐiểm còn tranh cãi
Sản lượng thấp ở vùng nông nghiệp nhỏ lẻGiống tốt hơn, thuỷ lợi, khuyến nôngTăng năng suất có đến tay hộ nghèo hay chỉ hộ khá
Thu nhập thấp, giá biến độngLưới an sinh, chuyển tiền mặt, bữa ăn học đườngChi phí ngân sách và cách chọn đúng người
Xung đột, phong toảHành lang nhân đạo, viện trợ khẩn cấpKhó tiếp cận, phụ thuộc thoả thuận các bên
Thiên tai, thời tiết cực đoanDự trữ, bảo hiểm, cảnh báo sớmAi trả chi phí cho dự trữ dài hạn
Thất thoát sau thu hoạchKho chứa, chuỗi lạnh, chế biếnĐầu tư lớn, lợi ích chia cho ai
Chế độ ăn thiếu đa dạngGiáo dục dinh dưỡng, rau quả giá phải chăngThói quen ăn uống khó thay đổi nhanh

Một điểm đáng chú ý là các chương trình bữa ăn học đường và hỗ trợ tiền mặt cho phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ được nhiều đánh giá ghi nhận hiệu quả rõ về dinh dưỡng, trong khi các dự án chỉ tập trung tăng sản lượng lương thực chính đôi khi không cải thiện được tình trạng thấp còi của trẻ em.

Việt Nam: từ thiếu gạo tới xuất khẩu gạo, và những khoảng trống còn lại

Câu chuyện của Việt Nam thường được dẫn trong các tài liệu phát triển. Từ một nền nông nghiệp phải nhập khẩu lương thực những năm đầu thập niên 1980, sau đổi mới cơ chế quản lý nông nghiệp, giao đất cho hộ nông dân và mở cửa thị trường, sản lượng lúa tăng nhanh và từ cuối những năm 1980 Việt Nam bắt đầu xuất khẩu gạo. Hiện nay Việt Nam thuộc nhóm vài nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, cùng Ấn Độ và Thái Lan. Đồng bằng sông Cửu Long đóng góp phần lớn lượng gạo hàng hoá.

Thế nhưng đủ gạo ở cấp quốc gia không xoá hết thiếu dinh dưỡng. Các cuộc điều tra dinh dưỡng của Viện Dinh dưỡng quốc gia nhiều năm cho thấy tỷ lệ trẻ thấp còi đã giảm rõ so với thập niên 1990 nhưng vẫn còn cao ở vùng miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và ở đồng bào dân tộc thiểu số. Song song đó là một vấn đề mới ở đô thị: thừa cân, béo phì và các bệnh liên quan chế độ ăn nhiều đường, nhiều muối. Một nước có thể cùng lúc có hai gánh nặng dinh dưỡng ngược nhau.

Biến đổi khí hậu thêm một lớp rủi ro. Đồng bằng sông Cửu Long chịu cùng lúc xâm nhập mặn, sụt lún và thiếu phù sa. Nếu năng suất vùng này bị ảnh hưởng nặng, không chỉ an ninh lương thực trong nước mà cả nguồn cung gạo cho nhiều nước nhập khẩu trong khu vực đều bị tác động. Vì vậy câu hỏi về an ninh lương thực của Việt Nam không còn là có đủ ăn không, mà là giữ được sản xuất ổn định ra sao và đa dạng hoá bữa ăn thế nào.

Những câu hỏi còn mở cho thập kỷ tới

Dù đã có nhiều đồng thuận về nguyên nhân của đói, vẫn còn những câu hỏi lớn mà giới nghiên cứu và hoạch định chính sách đang tranh luận. Người đọc theo dõi chủ đề này nên để ý các điểm sau:

  • Thế giới cần tăng sản lượng lương thực thêm bao nhiêu khi dân số còn tăng ở châu Phi nhưng đã giảm ở nhiều nước châu Á, và lãng phí thực phẩm vẫn rất lớn.
  • Nên ưu tiên tự cung tự cấp lương thực trong nước hay dựa vào thương mại quốc tế, khi các cú sốc gần đây cho thấy cả hai đều có rủi ro riêng.
  • Nhiên liệu sinh học làm từ cây lương thực giúp giảm phát thải đến đâu và lấy đi bao nhiêu đất, nước của việc trồng cây làm thức ăn.
  • Đo an ninh lương thực ra sao cho đúng, khi các chỉ số calo bỏ sót tình trạng thiếu vi chất và chế độ ăn kém chất lượng.
  • Làm sao giữ được nguồn lương thực khi thời tiết cực đoan xảy ra thường hơn ở cùng lúc nhiều vùng sản xuất lớn.

Những câu hỏi này không có đáp án đúng duy nhất. Các bài phân tích tốt thường nêu rõ mình đứng ở giả định nào, thay vì đưa ra một con số dự báo như thể đó là sự thật đã xảy ra.

Nguồn để đọc thêm

Nguồn cơ bản nhất là báo cáo thường niên về tình trạng an ninh lương thực và dinh dưỡng thế giới do FAO chủ trì cùng Quỹ Quốc tế Phát triển Nông nghiệp, UNICEF, Chương trình Lương thực Thế giới và Tổ chức Y tế Thế giới. Báo cáo có phần phương pháp giải thích cách ước tính số người thiếu ăn, nên đọc kỹ phần này trước khi trích con số. Cuốn sách về nghèo đói và nạn đói của Amartya Sen xuất bản đầu những năm 1980 là tài liệu nền cho khung phân tích quyền tiếp cận. Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) có nhiều phân tích về các lệnh hạn chế xuất khẩu và biến động giá.

Trong nước, Viện Dinh dưỡng quốc gia công bố kết quả các cuộc tổng điều tra dinh dưỡng; Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Cục Thống kê công bố số liệu sản lượng, diện tích lúa. Khi đọc số liệu xuất khẩu gạo, nên phân biệt sản lượng, lượng xuất khẩu và giá trị xuất khẩu, vì ba con số này thường bị trộn lẫn trên các dòng tít.

Câu hỏi thường gặp

An ninh lương thực nghĩa là gì?

Theo cách hiểu phổ biến của FAO, an ninh lương thực là khi mọi người, mọi lúc đều có khả năng tiếp cận về vật chất và kinh tế đủ thực phẩm an toàn, bổ dưỡng. Khái niệm gồm bốn trụ cột: sẵn có, tiếp cận, sử dụng và ổn định.

Thế giới có thật sự đủ lương thực cho mọi người không?

Tính theo tổng calo sản xuất ra, thế giới đủ để nuôi toàn bộ dân số hiện nay. Nhưng một phần lớn ngũ cốc dùng cho chăn nuôi, nhiên liệu sinh học, một phần bị thất thoát, và quan trọng nhất là nhiều người không đủ thu nhập hay điều kiện để tiếp cận.

Vì sao giá gạo thế giới dễ biến động mạnh?

Thị trường gạo quốc tế khá mỏng vì phần lớn gạo được tiêu thụ ngay tại nước sản xuất, chỉ một phần nhỏ được buôn bán qua biên giới. Khi vài nước xuất khẩu lớn hạn chế bán ra, nguồn cung trên thị trường quốc tế co lại nhanh và giá tăng mạnh.

Lý thuyết của Amartya Sen về nạn đói nói gì?

Ông lập luận rằng nhiều nạn đói xảy ra không phải vì tổng lương thực giảm mạnh, mà vì một nhóm người mất quyền đổi lấy lương thực, ví dụ mất việc làm hoặc tiền công không theo kịp giá. Khung này chuyển trọng tâm sang quyền tiếp cận.

Việt Nam xuất khẩu gạo nhiều có nghĩa là không còn ai thiếu dinh dưỡng?

Không hẳn. Đủ gạo ở cấp quốc gia không đảm bảo mọi trẻ em ăn đủ chất. Các cuộc điều tra cho thấy tình trạng thấp còi vẫn cao hơn ở vùng núi và đồng bào dân tộc thiểu số, trong khi thừa cân lại tăng ở đô thị.

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng an ninh lương thực ra sao?

Thời tiết cực đoan, hạn hán, xâm nhập mặn và lũ lụt làm năng suất kém ổn định, nhất là khi xảy ra cùng lúc ở nhiều vùng sản xuất lớn. Điều này đánh vào trụ cột ổn định, khiến giá dễ dao động và người nghèo chịu thiệt trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138