Điểm tới hạn khí hậu là ngưỡng mà khi nhiệt độ toàn cầu vượt qua, một bộ phận lớn của hệ thống Trái Đất như dải băng, dòng hải lưu hay một khu rừng rộng sẽ tự đẩy mình sang trạng thái mới nhờ các vòng phản hồi, và trạng thái đó khó hoặc không thể đảo ngược trong thời gian vài thế hệ người, kể cả khi nhiệt độ sau đó hạ xuống.
Khái niệm này được giới nghiên cứu hệ thống Trái Đất đưa vào thảo luận rộng từ khoảng cuối những năm 2000 và hiện xuất hiện rất nhiều trên báo chí, có khi đi kèm giọng điệu thảm hoạ. Bài này tách phần cơ chế đã hiểu khá rõ, phần bằng chứng quan trắc, và phần còn bất định lớn, đặc biệt là câu hỏi mỗi ngưỡng nằm ở mức ấm lên bao nhiêu và khi vượt qua thì diễn biến nhanh hay chậm.
Ngưỡng, vòng phản hồi và tính không đảo ngược
Nhiều quá trình trong tự nhiên thay đổi từ từ theo nguyên nhân: nóng thêm một chút thì băng tan thêm một chút. Điểm tới hạn mô tả một kiểu khác: hệ thống chịu đựng được một khoảng dài, rồi qua một ngưỡng thì chuyển trạng thái, và sự chuyển đó được duy trì bởi chính các thay đổi nó tạo ra. Hình ảnh hay dùng là viên bi nằm trong lòng chảo: đẩy nhẹ thì bi lăn về chỗ cũ, đẩy quá mép thì bi rơi sang chảo bên cạnh và không tự quay lại.
Thứ giữ hệ thống ở trạng thái mới là vòng phản hồi dương, tức thay đổi ban đầu tạo ra điều kiện làm chính nó mạnh thêm. Vòng phản hồi âm thì ngược lại, kéo hệ thống về cân bằng. Khí hậu Trái Đất có cả hai loại; điểm tới hạn xuất hiện ở nơi phản hồi dương mạnh hơn phản hồi âm trong một khoảng điều kiện nào đó.
Tính không đảo ngược cần hiểu đúng. Phần lớn các điểm tới hạn không xảy ra như công tắc trong một năm. Có cái diễn ra trong vài thập kỷ, có cái mất hàng trăm tới hàng nghìn năm để hoàn tất. Không đảo ngược nghĩa là: một khi quá trình đã được khởi động, giảm nhiệt độ về mức cũ không đủ để kéo hệ thống quay lại, mà cần giảm xuống thấp hơn nhiều, hoặc phải chờ rất lâu. Chính điều đó làm các nhà khoa học lo, vì quyết định của vài thập kỷ này có thể khoá kết quả cho nhiều thế kỷ sau.
Những vòng phản hồi chính
Băng và độ phản xạ. Băng tuyết trắng phản xạ phần lớn ánh nắng. Khi băng tan lộ ra mặt biển hoặc đất tối màu, bề mặt hấp thụ nhiều nhiệt hơn, nóng thêm, làm băng tan thêm. Vòng này thấy rõ ở băng biển Bắc Cực, nơi diện tích băng cuối mùa hè đã giảm mạnh so với thời kỳ bắt đầu quan sát bằng vệ tinh cuối những năm 1970.
Độ cao bề mặt dải băng. Một dải băng dày hàng nghìn mét như ở Greenland có bề mặt nằm ở độ cao lạnh. Khi tan và mỏng đi, bề mặt hạ xuống vùng không khí ấm hơn, tan nhanh hơn. Đây là một lý do dải băng này có thể có ngưỡng.
Băng vĩnh cửu và khí nhà kính. Vùng đất đóng băng quanh năm ở cực Bắc chứa một lượng rất lớn chất hữu cơ tích tụ qua hàng chục nghìn năm. Khi tan, vi sinh vật phân huỷ chất này và giải phóng khí carbon dioxide, metan, làm khí quyển ấm thêm.
Rừng mưa và lượng mưa tự tạo. Rừng Amazon tự tạo một phần đáng kể lượng mưa của nó bằng cách đưa hơi nước từ lá vào khí quyển. Mất rừng và hạn hán làm giảm vòng tuần hoàn này, rừng khô hơn, dễ cháy hơn, có thể chuyển dần sang dạng thảm thực vật thưa ở một số vùng.
Dòng hải lưu và độ mặn. Dòng hải lưu lớn ở Đại Tây Dương được nuôi bởi nước mặn lạnh chìm xuống ở phía bắc. Nước ngọt từ băng tan và mưa làm nước mặt bớt mặn, khó chìm hơn, dòng chảy yếu đi, và chính dòng chảy yếu lại mang ít nước mặn lên phía bắc hơn.
Băng Greenland và Tây Nam Cực: ngưỡng của mực nước biển
Hai dải băng lục địa lớn nhất là nơi điểm tới hạn có hệ quả trực tiếp nhất với các vùng ven biển như Việt Nam. Dải băng Greenland nếu tan hết sẽ làm mực nước biển toàn cầu dâng khoảng bảy mét, một con số được trích dẫn rộng rãi; dải băng Tây Nam Cực có thể góp thêm vài mét. Không ai dự đoán chúng tan hết trong thế kỷ này. Câu hỏi là liệu chúng ta có đang khởi động một quá trình mà các thế kỷ sau phải sống cùng.
Với Tây Nam Cực, cơ chế đáng lo là nhiều phần dải băng nằm trên nền đá thấp hơn mực nước biển và dốc ngược vào phía trong lục địa. Khi nước biển ấm len vào làm tan chân băng, đường tiếp đất của băng lùi vào chỗ nước sâu hơn, nơi mặt băng tiếp xúc với nước lớn hơn, nên băng chảy ra biển nhanh hơn. Các nhà khoa học gọi đây là tính bất ổn của dải băng trên nền biển. Một số sông băng lớn ở đây đã cho thấy dấu hiệu lùi nhanh trong vài thập kỷ quan sát vệ tinh.
Báo cáo đánh giá lần thứ sáu của IPCC xếp khả năng mực nước biển dâng rất cao vào cuối thế kỷ do các quá trình băng chưa hiểu hết vào nhóm kịch bản ít khả năng nhưng không thể loại trừ. Đó không phải dự báo trung tâm, nhưng là loại rủi ro mà quy hoạch các công trình tồn tại hàng trăm năm ở đồng bằng thấp cần tính tới.
Dòng hải lưu AMOC: tranh luận nóng nhất
Hoàn lưu đảo lộn kinh hướng Đại Tây Dương, viết tắt AMOC, là hệ thống dòng chảy mang nước ấm lên phía bắc ở tầng mặt và đưa nước lạnh về phía nam ở tầng sâu. Nó làm Tây Bắc Âu ấm hơn nhiều so với vĩ độ tương ứng, và ảnh hưởng đến vị trí các vành đai mưa nhiệt đới, kể cả gió mùa châu Phi và châu Á.
Bằng chứng địa chất cho thấy AMOC từng thay đổi đột ngột trong quá khứ băng hà. Mô hình khí hậu đều cho thấy nó suy yếu khi Trái Đất ấm lên. Tranh luận nằm ở hai điểm: hiện nay nó đã suy yếu bao nhiêu, vì quan trắc trực tiếp liên tục mới có khoảng hai thập kỷ; và liệu nó có sụp đổ trong thế kỷ này hay chỉ yếu dần. Một số nghiên cứu dựa trên tín hiệu cảnh báo sớm trong chuỗi số liệu gián tiếp cho rằng ngưỡng có thể gần hơn nhiều người nghĩ; các nghiên cứu khác chỉ ra rằng phương pháp đó nhạy với giả định và số liệu.
Đánh giá của IPCC là AMOC rất có khả năng suy yếu trong thế kỷ này, còn sụp đổ đột ngột trước năm 2100 được đánh giá với mức tin cậy trung bình là không xảy ra. Mức tin cậy trung bình nghĩa là chưa thể yên tâm. Đây là ví dụ điển hình cho cách đọc khoa học về điểm tới hạn: rủi ro có thật, thời điểm rất bất định.
Mức chắc chắn của từng nhận định
Khi đọc tin về điểm tới hạn, nên phân biệt các nhận định có mức bằng chứng rất khác nhau. Bảng dưới viết ở dạng định tính theo hướng các báo cáo tổng hợp lớn.
| Nhận định | Mức bằng chứng | Điều còn bất định |
|---|---|---|
| Băng biển Bắc Cực mùa hè thu hẹp mạnh | Rất cao, quan trắc vệ tinh | Có phải là điểm tới hạn thật hay chỉ là thay đổi tuyến tính |
| Greenland và Nam Cực đang mất băng | Rất cao, đo trọng lực và độ cao vệ tinh | Ngưỡng nhiệt độ cụ thể và tốc độ trong các thế kỷ tới |
| AMOC suy yếu khi khí hậu ấm lên | Cao trong mô hình, quan trắc còn ngắn | Đã suy yếu bao nhiêu, có sụp đổ hay không |
| Băng vĩnh cửu tan giải phóng khí nhà kính | Cao về cơ chế | Tổng lượng và tốc độ giải phóng |
| Amazon chuyển sang thảm thực vật thưa | Trung bình | Vai trò của phá rừng so với khí hậu, quy mô vùng ảnh hưởng |
| Các điểm tới hạn kích hoạt nhau theo chuỗi | Thấp tới trung bình | Chủ yếu từ mô hình đơn giản, còn tranh luận |
Khoảng ngưỡng của một số hệ thống, như băng Greenland và Tây Nam Cực, được nhiều nghiên cứu đặt trong vùng ấm lên từ khoảng 1,5 tới vài độ C so với thời tiền công nghiệp, với khoảng bất định rộng. Đó là một lý do mục tiêu giữ mức ấm lên gần 1,5 độ C của Thoả thuận Paris được coi trọng.
Tranh luận: khái niệm có bị dùng để doạ không
Một số nhà khoa học khí hậu cảnh báo rằng khái niệm điểm tới hạn đôi khi bị truyền thông đơn giản thành câu chúng ta chỉ còn vài năm trước khi mọi thứ sụp đổ. Cách nói này sai ở hai chỗ. Thứ nhất, phần lớn điểm tới hạn diễn ra chậm và có khoảng bất định lớn về ngưỡng. Thứ hai, nó tạo cảm giác hoặc là đã quá muộn, hoặc là vẫn còn an toàn, trong khi thực tế mỗi phần mười độ ấm lên tránh được đều giảm rủi ro.
Mặt khác, nhóm nghiên cứu về điểm tới hạn cho rằng các báo cáo đánh giá theo đồng thuận có xu hướng thận trọng, xếp những rủi ro khó định lượng vào phần ghi chú thay vì phần chính, nên công chúng và nhà hoạch định chính sách đánh giá thấp những kịch bản xấu. Họ lập luận rằng với rủi ro có hậu quả lớn và khó đảo ngược, cần coi trọng cả khả năng thấp.
Hai quan điểm này không loại trừ nhau. Cách đọc hợp lý là: điểm tới hạn là lý do để không coi biến đổi khí hậu là thay đổi đều đặn có thể bù lại sau, nhưng không phải lý do để tin vào một ngày tận thế có hẹn. Bài báo nào đưa ra năm cụ thể cho sự sụp đổ của một hệ thống nên được đối chiếu với các báo cáo tổng hợp.
Việt Nam liên quan gì tới những nơi xa xôi đó
Băng ở Greenland và Nam Cực cách Việt Nam nửa vòng Trái Đất, nhưng mực nước biển là chung. Đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng sông Hồng có phần lớn diện tích nằm thấp, cộng với sụt lún đất cục bộ, nên mỗi chục xăng-ti-mét nước biển dâng thêm đều có nghĩa với ngập triều, mặn và nước dâng do bão. Một kịch bản băng tan nhanh hơn dự kiến thay đổi đáng kể cách tính các công trình đê, cảng, đô thị ven biển có tuổi thọ vài trăm năm.
Thay đổi ở dòng hải lưu Đại Tây Dương hay rừng Amazon tác động gián tiếp hơn, qua việc dịch chuyển các vành đai mưa và hệ thống gió mùa. Các mô hình cho thấy một AMOC suy yếu mạnh có thể làm thay đổi gió mùa châu Á, nhưng chiều hướng và độ lớn ở từng vùng còn rất bất định. Đây là lĩnh vực đáng theo dõi chứ chưa đủ cơ sở để rút ra dự báo cho mùa màng trong nước.
Điều có thể làm ngay là đưa các kịch bản mực nước biển cao vào quy hoạch dài hạn như một phép thử độ bền, và theo dõi các bản cập nhật kịch bản biến đổi khí hậu quốc gia khi có hiểu biết mới.
Nguồn để đọc thêm
Báo cáo đánh giá lần thứ sáu của IPCC có phần tổng hợp về các thay đổi đột ngột và điểm tới hạn trong báo cáo của nhóm công tác thứ nhất, cùng Báo cáo đặc biệt về đại dương và băng quyển trong khí hậu đang thay đổi công bố năm 2019. Đây là nơi tốt nhất để thấy mức tin cậy chính thức của từng nhận định. Các chương trình quan trắc AMOC xuyên Đại Tây Dương và các cơ quan vũ trụ đo khối lượng băng bằng vệ tinh trọng lực công bố số liệu và giải thích phương pháp.
Bộ kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam do Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố, cập nhật theo các báo cáo IPCC, là cầu nối từ khoa học toàn cầu về điều kiện trong nước. Khi đọc các bài tổng quan về điểm tới hạn trên tạp chí khoa học quốc tế, nên đọc cả các bài phản biện đăng sau đó để thấy tranh luận đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Điểm tới hạn khí hậu có xảy ra đột ngột trong một năm không?
Phần lớn không. Có điểm tới hạn diễn biến trong vài thập kỷ, có cái mất hàng trăm tới hàng nghìn năm. Điều đáng lo là khi đã khởi động, quá trình rất khó đảo ngược dù nhiệt độ sau đó giảm.
Vòng phản hồi dương trong khí hậu là gì?
Đó là khi một thay đổi ban đầu tạo ra điều kiện khiến chính nó mạnh thêm, ví dụ băng tan làm bề mặt tối hơn, hấp thụ nhiều nhiệt hơn và băng tan thêm. Vòng phản hồi âm thì kéo hệ thống về cân bằng.
Dòng hải lưu AMOC có sắp sụp đổ không?
Khoa học khá chắc AMOC sẽ suy yếu khi Trái Đất ấm lên, nhưng việc nó sụp đổ đột ngột trong thế kỷ này còn tranh luận. IPCC đánh giá với mức tin cậy trung bình là không sụp đổ trước năm 2100, tức chưa thể loại trừ.
Băng tan ở Greenland và Nam Cực ảnh hưởng gì tới Việt Nam?
Mực nước biển là chung cho toàn cầu, nên băng lục địa tan làm nước biển ở ven biển Việt Nam dâng theo. Hai đồng bằng lớn có địa hình thấp, cộng với sụt lún, nên chịu tác động rõ qua ngập triều, mặn và nước dâng do bão.
Vì sao mục tiêu 1,5 độ C được coi trọng khi nói về điểm tới hạn?
Nhiều nghiên cứu đặt ngưỡng của một số hệ thống như băng Greenland, Tây Nam Cực trong vùng ấm lên từ khoảng 1,5 tới vài độ C, với bất định rộng. Giữ mức ấm lên càng thấp thì xác suất vượt các ngưỡng đó càng giảm.
Nói chúng ta chỉ còn vài năm trước thảm hoạ khí hậu có đúng không?
Cách nói đó đơn giản hoá quá mức. Điểm tới hạn có ngưỡng bất định và phần lớn diễn ra chậm; mỗi phần mười độ ấm lên tránh được đều giảm rủi ro. Không có một ngày tận thế có hẹn, nhưng cũng không nên coi rủi ro là xa vời.