Dịch bệnh tôm nuôi lan nhanh vì ao nuôi dày, nước ra vào chung một hệ kênh, con giống mang mầm bệnh và môi trường ao biến động mạnh khiến tôm suy yếu; một khi mầm bệnh như virus đốm trắng hay vi khuẩn gây hoại tử gan tuỵ cấp vào được vùng nuôi, cả khu có thể mất trắng trong vài ngày. Bài toán bền vững vì thế không chỉ là chữa bệnh cho từng ao, mà là tổ chức lại cả vùng nuôi, nguồn giống và mối quan hệ giữa ao tôm với rừng ngập mặn ven biển.
Tôm là một trong những mặt hàng thuỷ sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, nuôi tập trung ở vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long và một số tỉnh miền Trung. Cùng với sự mở rộng nhanh của nghề nuôi là những đợt dịch lớn gây thiệt hại nặng cho người nuôi. Bài này phân tích các bệnh chính và cơ chế lây lan, vì sao nuôi thâm canh làm rủi ro tăng, cái giá sinh thái của việc mở ao, các mô hình đang được thử, và những câu hỏi còn mở. Bài không hướng dẫn dùng thuốc hay hoá chất cụ thể; việc đó cần cán bộ thú y thuỷ sản.
Ba nhóm bệnh gây thiệt hại lớn nhất
Bệnh đốm trắng. Do một loại virus gây ra, được ghi nhận lan rộng ở châu Á từ đầu những năm 1990. Tôm bệnh thường bỏ ăn, có đốm trắng trên vỏ, chết hàng loạt trong thời gian ngắn. Virus có thể tồn tại trong nhiều loài giáp xác khác như cua, còng, tôm tự nhiên, nên khó loại trừ hoàn toàn khỏi vùng nuôi.
Hoại tử gan tuỵ cấp. Bệnh này xuất hiện ở Trung Quốc khoảng năm 2009, lan sang Việt Nam và Thái Lan vài năm sau, ban đầu được gọi là hội chứng tôm chết sớm vì thường gây chết trong vài tuần đầu sau thả giống. Năm 2013, các nhà khoa học xác định thủ phạm là một số chủng vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus mang một đoạn ADN plasmid sinh độc tố phá huỷ gan tuỵ của tôm.
Vi bào tử trùng. Một loại ký sinh đơn bào ký sinh trong gan tuỵ, không làm tôm chết hàng loạt ngay, nhưng làm tôm chậm lớn, cỡ không đều, kéo dài thời gian nuôi và giảm lợi nhuận. Bệnh này âm thầm nên dễ bị bỏ qua cho tới khi thu hoạch.
Các bệnh khác. Bên cạnh ba nhóm trên còn có bệnh phân trắng, bệnh đầu vàng và nhiều bệnh do vi khuẩn Vibrio khác. Nhiều bệnh xảy ra khi môi trường ao xấu đi, cho thấy ranh giới giữa bệnh truyền nhiễm và bệnh do quản lý kém không phải lúc nào cũng rõ.
Vì sao dịch lan nhanh trong vùng nuôi
Ở nhiều vùng nuôi tôm ven biển, hàng trăm ao nhỏ của các hộ khác nhau lấy nước từ cùng một con kênh và xả nước thải ra cũng con kênh đó. Khi một ao nhiễm bệnh xả nước ra, mầm bệnh theo dòng nước vào các ao khác. Những hộ phát hiện bệnh thường vội thu hoạch hoặc xả bỏ để giảm thiệt hại, vô tình làm dịch lan nhanh hơn. Đây là ví dụ điển hình của vấn đề hành động tập thể: mỗi hộ hành động hợp lý cho mình nhưng cả vùng chịu thiệt.
Con giống là con đường lây quan trọng thứ hai. Nếu tôm bố mẹ hoặc tôm giống mang mầm bệnh, mầm bệnh được đưa vào ao ngay từ ngày đầu. Chất lượng giống trên thị trường không đồng đều, và việc xét nghiệm từng lô giống bằng kỹ thuật sinh học phân tử tốn thêm chi phí mà không phải người nuôi nào cũng làm. Giống sạch bệnh từ các đàn bố mẹ được kiểm soát có vai trò rất lớn.
Yếu tố thứ ba là môi trường ao. Tôm nuôi chịu stress khi độ mặn, nhiệt độ, ô-xy hoà tan biến động mạnh, ví dụ sau một trận mưa lớn làm nhạt nước, hay trong đợt nắng nóng. Tôm stress dễ bị bệnh hơn. Biến đổi khí hậu với thời tiết thất thường hơn làm môi trường ao khó kiểm soát hơn, nhất là với ao đất không có mái che.
Nuôi thâm canh: năng suất cao đi cùng rủi ro cao
Từ cuối những năm 2000, tôm thẻ chân trắng dần thay thế tôm sú ở nhiều vùng vì lớn nhanh, nuôi được mật độ cao và có các dòng giống được chọn tạo sạch bệnh. Nuôi thâm canh và siêu thâm canh, với ao lót bạt, sục khí mạnh, cho ăn thức ăn công nghiệp và mật độ thả rất dày, cho năng suất trên mỗi héc-ta gấp nhiều lần nuôi quảng canh truyền thống.
Đổi lại, ao càng dày tôm thì lượng thức ăn thừa, chất thải và vi khuẩn càng nhiều; một sự cố mất điện vài giờ làm máy sục khí ngừng có thể khiến cả ao thiếu ô-xy. Khi bệnh xảy ra, thiệt hại tính trên mỗi ao lớn hơn nhiều vì vốn đầu tư cao. Các hộ nhỏ đi vay vốn để làm ao thâm canh mà gặp vài vụ thất bại liên tiếp có thể rơi vào nợ nần.
Các mô hình công nghệ cao như nuôi trong nhà màng, tuần hoàn nước, công nghệ biofloc dùng vi sinh vật xử lý chất thải tại chỗ được phát triển để giảm thay nước và cách ly ao khỏi môi trường bên ngoài, nhờ đó giảm nguy cơ mầm bệnh xâm nhập. Những mô hình này đòi hỏi vốn lớn, kỹ thuật cao và điện ổn định, nên phù hợp với doanh nghiệp, trang trại lớn hơn là hộ nhỏ. Tranh luận hiện nay là làm sao để hộ nhỏ không bị đẩy ra khỏi nghề.
Kháng sinh, hoá chất và áp lực thị trường xuất khẩu
Khi dịch bệnh hoành hành, người nuôi có xu hướng dùng kháng sinh và hoá chất để cứu ao. Dùng không đúng cách làm tồn dư trong sản phẩm, dẫn tới lô hàng xuất khẩu bị trả về, và góp phần tạo vi khuẩn kháng thuốc trong môi trường nước, vấn đề nối liền với kháng thuốc kháng sinh ở người. Các thị trường nhập khẩu lớn kiểm tra tồn dư rất chặt, buộc chuỗi cung ứng phải kiểm soát việc dùng thuốc.
Danh mục thuốc, hoá chất được phép dùng trong nuôi trồng thuỷ sản và các chất cấm do Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành và cập nhật theo thời gian. Người nuôi cần tra văn bản hiện hành và làm theo hướng dẫn của cán bộ thú y thuỷ sản khi xử lý bệnh, không tự ý dùng theo truyền miệng. Bài này không đưa ra hướng dẫn sử dụng thuốc.
Xu hướng đang được khuyến khích là chuyển từ chữa bệnh sang phòng bệnh: giống sạch bệnh, chuẩn bị ao kỹ, ao lắng xử lý nước trước khi cấp, quản lý mật độ hợp lý, men vi sinh và giám sát định kỳ. Các chứng nhận nuôi trồng có trách nhiệm cũng yêu cầu ghi chép đầy đủ việc dùng thuốc, tạo áp lực minh bạch dọc chuỗi.
Các mô hình nuôi tôm và đánh đổi
Nghề nuôi tôm ven biển Việt Nam hiện tồn tại song song nhiều mô hình. Bảng dưới so sánh định tính các mô hình chính theo năng suất, rủi ro dịch bệnh và tác động sinh thái.
| Mô hình | Năng suất | Rủi ro dịch bệnh | Tác động sinh thái |
|---|---|---|---|
| Tôm – rừng ngập mặn | Thấp | Thấp, mật độ thưa | Giữ rừng, đa dạng sinh học cao |
| Tôm – lúa luân canh | Thấp tới vừa | Vừa, đất được phơi và trồng lúa xen | Tận dụng mùa mặn, mùa ngọt |
| Quảng canh cải tiến | Vừa | Vừa | Cần nhiều diện tích |
| Thâm canh ao đất | Cao | Cao, phụ thuộc môi trường ao | Nước thải giàu dinh dưỡng |
| Siêu thâm canh ao lót bạt, nhà màng | Rất cao | Kiểm soát được nếu kỹ thuật tốt, thiệt hại lớn khi sự cố | Ít đất, cần nhiều điện và xử lý thải |
Các mô hình tôm – rừng và tôm – lúa ở vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long, nhất là ở Cà Mau, được nhiều nghiên cứu đánh giá là thuận thiên, phù hợp với điều kiện mặn – ngọt theo mùa. Năng suất thấp hơn nhưng chi phí và rủi ro cũng thấp hơn, và sản phẩm có thể có giá trị cao hơn nếu được chứng nhận hữu cơ hoặc sinh thái.
Rừng ngập mặn: cái giá của việc mở ao
Trong nhiều thập kỷ, việc mở rộng ao tôm ở châu Á, gồm cả Việt Nam, đi kèm với chặt phá rừng ngập mặn ven biển. Rừng ngập mặn là nơi sinh sản và ương nuôi của nhiều loài cá, tôm, cua tự nhiên, là lá chắn giảm sóng và xói lở bờ biển, đồng thời lưu giữ lượng carbon lớn trong đất bùn. Mất rừng làm bờ biển dễ sạt lở hơn và nguồn lợi thuỷ sản tự nhiên giảm.
Một nghịch lý là ao tôm phá rừng thường không bền: đất rừng ngập mặn nhiều nơi có phèn tiềm tàng, sau vài năm nuôi ao xuống cấp, dịch bệnh tích tụ, và ao bị bỏ hoang. Những vùng ao bỏ hoang khó phục hồi rừng tự nhiên vì địa hình và chế độ ngập đã thay đổi.
Các chương trình hiện nay đi theo hướng giữ tỷ lệ rừng nhất định trong mỗi diện tích nuôi, trồng lại rừng trên bờ ao và kênh, và trả tiền dịch vụ môi trường rừng hoặc chứng nhận sinh thái để người giữ rừng có thu nhập. Câu hỏi còn mở là làm sao để phần thưởng cho việc giữ rừng đủ hấp dẫn so với thu nhập từ thâm canh, khi người nuôi phải trả nợ và lo sinh kế hằng ngày.
Nguồn để đọc thêm
Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) có sổ tay về xét nghiệm và các bệnh của động vật thuỷ sản, trong đó có bệnh đốm trắng và hoại tử gan tuỵ cấp. FAO có các báo cáo về tình trạng thuỷ sản và nuôi trồng thuỷ sản thế giới, xuất bản định kỳ hai năm một lần, cùng tài liệu về an toàn sinh học trong nuôi tôm. Các tạp chí khoa học về bệnh học thuỷ sản đã công bố nghiên cứu xác định tác nhân gây hoại tử gan tuỵ cấp năm 2013.
Trong nước, Cục Thuỷ sản và Kiểm ngư cùng các viện nghiên cứu nuôi trồng thuỷ sản có báo cáo tình hình dịch bệnh và hướng dẫn kỹ thuật. Danh mục thuốc, hoá chất được phép và cấm trong thuỷ sản cần tra trên văn bản hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Các nghiên cứu về mô hình tôm – rừng, tôm – lúa của Đại học Cần Thơ và các tổ chức bảo tồn cung cấp góc nhìn sinh thái.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tôm nuôi hay bị chết hàng loạt?
Nguyên nhân chính là các bệnh truyền nhiễm như đốm trắng, hoại tử gan tuỵ cấp, kết hợp với mật độ nuôi dày, nước ra vào chung kênh, giống mang mầm bệnh và môi trường ao biến động khiến tôm suy yếu. Khi mầm bệnh vào vùng nuôi, dịch có thể lan nhanh.
Bệnh hoại tử gan tuỵ cấp do đâu gây ra?
Năm 2013, các nhà khoa học xác định tác nhân là một số chủng vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus mang một đoạn ADN plasmid sinh độc tố, phá huỷ gan tuỵ của tôm. Bệnh thường xảy ra trong vài tuần đầu sau thả giống nên còn gọi là hội chứng tôm chết sớm.
Nuôi tôm siêu thâm canh có giảm được dịch bệnh không?
Ao lót bạt, nhà màng và tuần hoàn nước giúp cách ly ao khỏi môi trường ngoài và giảm nguy cơ mầm bệnh vào. Nhưng mô hình này cần vốn lớn, kỹ thuật cao, điện ổn định, và khi có sự cố thì thiệt hại tính trên mỗi ao rất lớn.
Mô hình tôm – rừng có lợi gì?
Tôm được nuôi mật độ thưa dưới tán rừng ngập mặn, ít dùng thức ăn và hoá chất, rủi ro dịch bệnh thấp. Rừng được giữ lại để chống xói lở, nuôi nguồn lợi tự nhiên. Năng suất thấp hơn nhưng sản phẩm có thể có giá trị cao hơn khi được chứng nhận.
Người nuôi nên làm gì khi tôm có dấu hiệu bệnh?
Nên báo ngay cho cán bộ thú y thuỷ sản địa phương để được xét nghiệm và hướng dẫn, không tự ý dùng thuốc theo truyền miệng và không xả nước ao bệnh ra kênh chung. Danh mục thuốc được phép cần tra văn bản hiện hành.
Vì sao rừng ngập mặn quan trọng với nghề nuôi tôm?
Rừng ngập mặn là nơi sinh sản của nhiều loài thuỷ sản, giúp lọc nước, giảm sóng và xói lở bờ biển. Ao tôm mở trên đất phá rừng thường xuống cấp sau vài năm do phèn và dịch bệnh, trong khi rừng mất đi rất khó phục hồi.