ChuyenSau.comChuyên Sâu
Dân số, đô thị và lao động

Đảo nhiệt đô thị: vì sao trung tâm thành phố nóng hơn vùng ven vài độ

Phân tích hiệu ứng đảo nhiệt đô thị: bê tông, nhựa đường, điều hoà, thiếu cây và gió khiến phố nóng hơn ra sao, ai chịu nhiều nhất và giải pháp làm mát nào có bằng chứng.

Top-down drone view of a dense Vietnamese city block at noon, dark rooftops beside one leafy green park with tall trees, harsh sunlight, strong contrast of grey and green

Đảo nhiệt đô thị là hiện tượng khu vực nội thành nóng hơn vùng ven và nông thôn xung quanh, chênh lệch nhiệt độ không khí thường vài độ, rõ nhất vào ban đêm. Nguyên nhân là bề mặt bê tông, nhựa đường hấp thụ và giữ nhiệt, thiếu cây xanh và mặt nước để làm mát bằng bay hơi, nhà cao tầng cản gió, cộng thêm nhiệt thải từ điều hoà, xe cộ. Khi nắng nóng cực đoan xảy ra thường hơn, đảo nhiệt biến những đợt nóng thành nguy cơ sức khoẻ thật sự cho người già, người lao động ngoài trời và người ở nhà chật.

Bài phân tích cơ chế vật lý, cách khoa học đo đảo nhiệt, những ai chịu tác động nhiều nhất, các giải pháp làm mát đã có bằng chứng và những giới hạn của chúng. Bài không lặp phần bản tin thời tiết hay cách đọc cảnh báo nắng nóng; những thông tin đó nên theo tin chính thức của cơ quan khí tượng.

Cơ chế vật lý: thành phố là một cỗ máy giữ nhiệt

Ban ngày, bức xạ mặt trời chiếu xuống mặt đất. Ở vùng có cây và đất ẩm, một phần lớn năng lượng này được dùng để làm bay hơi nước từ lá và đất, quá trình hấp thụ nhiệt và làm mát không khí. Ở đô thị, mặt đất bị phủ bởi bê tông, gạch, nhựa đường, mái tôn. Những vật liệu này không bay hơi nước, mà hấp thụ năng lượng, nóng lên và tích trữ nhiệt trong khối vật liệu.

Màu sắc cũng quan trọng. Bề mặt tối như nhựa đường, mái tối màu phản xạ ít ánh nắng, tức có hệ số phản xạ thấp, nên hấp thụ nhiều hơn. Ban đêm, các bề mặt này nhả dần nhiệt đã tích, khiến không khí trong phố không nguội nhanh như ngoài đồng. Đó là lý do đảo nhiệt thường rõ nhất vào ban đêm và rạng sáng, đúng lúc cơ thể cần nghỉ ngơi để hồi phục.

Hình học đô thị góp thêm phần. Những con phố hẹp kẹp giữa nhà cao, gọi là "hẻm phố", giữ bức xạ phản xạ qua lại giữa các bức tường và cản gió thổi qua. Cuối cùng là nhiệt do con người thải ra: máy điều hoà đẩy nhiệt từ trong nhà ra ngoài, động cơ xe, máy móc. Ở khu dày đặc, phần nhiệt nhân tạo này đáng kể, và tạo vòng lặp: phố nóng hơn, người bật điều hoà nhiều hơn, phố càng nóng.

Đo đảo nhiệt: nhiệt độ không khí và nhiệt độ bề mặt

Khi đọc tin về đảo nhiệt, cần biết người ta đang đo cái gì, vì hai loại đo cho con số rất khác nhau.

Loại đoCách đoĐặc điểmCần lưu ý
Nhiệt độ bề mặtảnh vệ tinh hồng ngoại nhiệt, chụp từ trên caophủ cả thành phố, thấy rõ mái nhà, đường nóngchênh lệch có thể lên hàng chục độ, không phải nhiệt độ người cảm nhận
Nhiệt độ không khítrạm khí tượng, cảm biến đặt ở độ cao chuẩngần cảm nhận của người hơntrạm thưa, thường đặt ở nơi thoáng, ít đại diện khu dân cư chật
Chỉ số nhiệt, cảm giác nóngkết hợp nhiệt độ, độ ẩm, gió, bức xạphản ánh sức chịu đựng của cơ thểnhiều cách tính, cần ghi rõ dùng chỉ số nào

Nhiều bài báo dùng ảnh vệ tinh nhiệt độ bề mặt với những vùng đỏ rực và các con số chênh lệch rất lớn. Ảnh đó có giá trị để tìm điểm nóng, nhưng không nên đọc như nhiệt độ không khí. Chênh lệch nhiệt độ không khí giữa trung tâm và vùng ven thường nhỏ hơn nhiều, dù vẫn đủ để tác động sức khoẻ.

Để đo sát thực tế, một số thành phố trên thế giới đặt mạng cảm biến dày ở cấp đường phố, hoặc cho xe gắn cảm biến chạy đo theo tuyến. Dữ liệu kiểu này ở Việt Nam còn ít và chủ yếu từ các dự án nghiên cứu.

Ai chịu tác động nhiều nhất

Người cao tuổi và người có bệnh nền. Cơ thể người già điều hoà nhiệt kém hơn, và nhiều người dùng thuốc ảnh hưởng tới khả năng chịu nóng. Các nghiên cứu ở nhiều thành phố cho thấy số ca nhập viện và tử vong tăng trong những đợt nắng nóng, nhất là khi đêm không hạ nhiệt.

Người lao động ngoài trời. Công nhân xây dựng, người giao hàng, bán hàng rong, thu gom rác làm việc trực tiếp dưới nắng trên mặt đường hấp nhiệt. Họ không có lựa chọn tránh giờ nóng nếu thu nhập tính theo đơn, theo ngày.

Người ở nhà chật, mái tôn, thiếu thông gió. Phòng trọ mái tôn, nhà ống sâu ít cửa sổ giữ nhiệt rất lâu. Không phải ai cũng có điều hoà hay đủ tiền điện để chạy liên tục. Đảo nhiệt vì thế là chuyện bất bình đẳng: khu giàu thường nhiều cây và không gian thoáng hơn.

Trẻ nhỏ. Trẻ mất nước nhanh và khó tự nói ra khi khó chịu. Trường học, nhà trẻ ở khu nhiều bê tông cần chú ý bóng mát và nước uống. Bất kỳ ai có dấu hiệu lú lẫn, ngất, sốt cao khi trời nóng cần được đưa tới cơ sở y tế ngay, không tự xử lý tại nhà.

Đô thị Việt Nam: điểm nóng thường nằm ở đâu

Các nghiên cứu dùng ảnh vệ tinh nhiệt độ bề mặt ở Hà Nội và TP.HCM trong khoảng hai thập kỷ qua cho thấy một mẫu hình khá nhất quán: vùng nóng mở rộng theo tốc độ đô thị hoá, đi theo các khu đô thị mới, khu công nghiệp và trục đường lớn, trong khi những khu còn nhiều cây, hồ, sông và đồng ruộng giữ được nhiệt độ bề mặt thấp hơn. Khi ruộng và ao ven đô bị san lấp để xây dựng, điểm mát biến mất nhanh.

Những khu dễ nóng nhất thường có chung vài đặc điểm: mật độ xây dựng rất cao, mái tôn hoặc mái tối màu, ít cây tán lớn, đường rộng trải nhựa không có bóng mát, và nhà xưởng mái lớn. Khu phố cũ với hàng cây cổ thụ lâu năm, dù đông đúc, đôi khi lại mát hơn khu đô thị mới vừa xây với cây non.

Điều này gợi ý vài việc cụ thể cho quy hoạch: giữ hồ ao và mặt nước thay vì san lấp, bảo vệ cây cổ thụ khi mở rộng đường, đặt chuẩn tỷ lệ cây xanh và vật liệu mái cho khu đô thị mới và khu công nghiệp. Với các thành phố mở rộng sau sáp nhập địa giới năm 2025, khi vùng ven nông nghiệp đang chuyển thành đô thị, đây là lúc quyết định thành phố tương lai nóng tới đâu.

Giải pháp làm mát có bằng chứng

Cây xanh là giải pháp được nghiên cứu nhiều nhất. Tán cây che nắng cho mặt đường và tường nhà, đồng thời làm mát không khí bằng bay hơi. Hiệu quả rõ nhất ở công viên đủ rộng và hàng cây tán lớn liên tục, ít rõ với cây nhỏ rải rác. Cây cần đất, nước và thời gian nhiều năm để lớn, nên giữ cây cổ thụ hiện có thường hiệu quả hơn trồng mới.

Mái mát và vật liệu phản xạ cao là hướng thứ hai: sơn mái màu sáng hoặc dùng vật liệu phản xạ nhiều ánh nắng làm giảm nhiệt độ mái và trong nhà, chi phí tương đối thấp. Mái xanh, tường xanh có hiệu quả nhưng tốn chi phí bảo dưỡng và cần kết cấu chịu tải.

Mặt nước và hành lang thông gió là hướng thứ ba. Sông, hồ, kênh không bị lấp và các trục thông gió được giữ trong quy hoạch giúp đưa không khí mát vào sâu nội thành. Nhiều thành phố châu Á đã đưa phân tích gió vào quy hoạch chiều cao công trình. Ngoài ra, giảm nhiệt thải bằng điều hoà hiệu suất cao và nhà cách nhiệt tốt cũng góp phần.

Không có giải pháp nào đơn lẻ xoá được đảo nhiệt. Bằng chứng cho thấy hiệu quả cộng dồn khi kết hợp nhiều biện pháp và ưu tiên đúng điểm nóng nơi người dễ tổn thương sống.

Đảo nhiệt và biến đổi khí hậu: hai lớp nóng chồng lên nhau

Đảo nhiệt đô thị và biến đổi khí hậu toàn cầu là hai hiện tượng khác nhau nhưng cộng hưởng. Biến đổi khí hậu làm nền nhiệt chung tăng và các đợt nắng nóng cực đoan xảy ra thường hơn, dài hơn, theo đánh giá của Ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC). Đảo nhiệt chồng thêm một lớp nóng cục bộ lên trên. Kết quả là người sống trong lõi đô thị trải qua mức nhiệt cao hơn cả số liệu khu vực.

Một điểm tinh tế trong khoa học khí hậu là các trạm khí tượng đặt ở nơi từng là ngoại ô nhưng nay bị đô thị bao quanh có thể ghi nhận mức tăng nhiệt một phần do đô thị hoá. Các nhà khoa học khí hậu đã nghiên cứu và hiệu chỉnh ảnh hưởng này khi tính xu hướng nóng lên toàn cầu, và kết luận rằng nó không giải thích được sự ấm lên chung của Trái Đất, vốn được ghi nhận cả ở đại dương và vùng không có đô thị.

Về chính sách, điều này có nghĩa thành phố có thể làm được nhiều việc ở cấp địa phương để giảm phần nóng do chính mình tạo ra, ngay cả khi nền nhiệt toàn cầu còn tiếp tục tăng. Làm mát đô thị là một phần của thích ứng khí hậu, không thay thế giảm phát thải.

Điều chưa biết và nguồn để đọc thêm

Ở Việt Nam, dữ liệu nhiệt độ không khí ở cấp đường phố, nhất là trong các khu dân cư chật, còn rất ít, nên khó định lượng chính xác tác động sức khoẻ của đảo nhiệt theo từng khu. Hiệu quả làm mát của các giải pháp trong khí hậu nóng ẩm cũng cần thêm nghiên cứu, vì phần lớn bằng chứng đến từ các thành phố khí hậu khô hoặc ôn đới, nơi bay hơi làm mát hiệu quả hơn.

Để đọc thêm, có thể tìm theo tên: chương về đô thị trong các báo cáo đánh giá của IPCC; tài liệu về đảo nhiệt và mái mát của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA); các hướng dẫn về nắng nóng và sức khoẻ của Tổ chức Y tế Thế giới; các nghiên cứu khí hậu đô thị của Tim Oke, người đặt nền móng cho lĩnh vực này; dữ liệu nhiệt độ bề mặt từ vệ tinh Landsat mà nhiều nghiên cứu ở Hà Nội và TP.HCM sử dụng. Bài về nắng nóng cực đoan trong chuyên mục khí hậu của trang phân tích thêm tác động lên sức lao động.

Câu hỏi thường gặp

Đảo nhiệt đô thị là gì?

Là hiện tượng khu vực đô thị, nhất là nội thành, có nhiệt độ cao hơn vùng ven và nông thôn xung quanh. Nguyên nhân là bê tông, nhựa đường giữ nhiệt, thiếu cây và mặt nước, nhà cao cản gió và nhiệt thải từ điều hoà, xe cộ. Chênh lệch rõ nhất vào ban đêm.

Vì sao đảo nhiệt rõ hơn vào ban đêm?

Ban ngày cả thành phố lẫn vùng quê đều nóng. Ban đêm, đồng ruộng và cây cối nguội nhanh, còn bê tông, gạch và nhựa đường nhả dần nhiệt đã tích suốt ngày, khiến không khí trong phố giữ nóng lâu hơn. Đêm không hạ nhiệt là điều làm cơ thể khó hồi phục.

Trồng cây có làm mát được thành phố không?

Có, nhưng hiệu quả phụ thuộc quy mô. Công viên rộng và hàng cây tán lớn liên tục làm mát rõ hơn cây nhỏ rải rác. Cây che nắng cho đường và tường, đồng thời làm mát bằng bay hơi. Giữ cây lớn sẵn có thường hiệu quả hơn trồng cây mới.

Sơn mái nhà màu trắng có giúp nhà mát hơn không?

Mái màu sáng hoặc vật liệu phản xạ cao giảm lượng nắng bị hấp thụ, nên mái và không gian bên dưới mát hơn so với mái tối màu. Đây là giải pháp chi phí tương đối thấp. Hiệu quả cụ thể tuỳ vật liệu, độ cách nhiệt và cách thông gió của nhà.

Ảnh vệ tinh cho thấy thành phố nóng hơn vùng ven hàng chục độ có đúng không?

Ảnh vệ tinh thường đo nhiệt độ bề mặt như mái, mặt đường, có thể chênh rất lớn. Nhiệt độ không khí mà người cảm nhận chênh ít hơn nhiều. Cả hai đều có ích, nhưng cần đọc đúng loại số đo để không hiểu sai mức độ.

Đảo nhiệt có phải là nguyên nhân của nóng lên toàn cầu không?

Không. Đảo nhiệt là hiện tượng cục bộ ở đô thị, còn nóng lên toàn cầu được ghi nhận cả ở đại dương và vùng không có thành phố. Các nhà khoa học đã hiệu chỉnh ảnh hưởng đô thị khi tính xu hướng nhiệt độ toàn cầu, và kết luận nó không giải thích được sự ấm lên chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138