ChuyenSau.comChuyên Sâu
Năng lượng và chuyển dịch xanh

Chuyển đổi năng lượng công bằng: người lao động ngành than sẽ đi về đâu

Chuyển đổi công bằng là giảm than mà không bỏ rơi thợ mỏ và vùng than. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy cần lộ trình dài, đào tạo lại, lương hưu và kinh tế mới tại chỗ.

Group of miners in dusty work clothes walking out of a coal mine entrance in hilly northern Vietnam at shift change, seen from behind, overcast soft light, muted grey tones

Chuyển đổi năng lượng công bằng là cách giảm dần than đá mà không đẩy gánh nặng lên những người sống nhờ ngành than: thợ mỏ, công nhân nhà máy nhiệt điện, các ngành phụ trợ và cả cộng đồng vùng than. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy người lao động không tự "đi về đâu" được nếu chỉ có lệnh đóng cửa; họ cần lộ trình đủ dài để biết trước, chế độ hưu trí sớm cho người lớn tuổi, đào tạo lại gắn với việc làm có thật, và một nền kinh tế mới được xây ngay tại vùng.

Bài này nhìn vào cấu trúc lao động của ngành than, các bài học thành công và thất bại ở nước khác, các điểm còn tranh cãi, và câu hỏi đặt ra cho Việt Nam khi đã cam kết phát thải ròng bằng không vào năm 2050.

Vì sao "công bằng" trở thành một phần của chuyển dịch năng lượng

Khái niệm chuyển đổi công bằng bắt nguồn từ phong trào công đoàn, rồi được đưa vào lời mở đầu của Thoả thuận Paris năm 2015 và được Tổ chức Lao động Quốc tế xây dựng thành bộ hướng dẫn cùng năm. Ý tưởng cốt lõi rất đơn giản: lợi ích của giảm phát thải trải rộng cho cả xã hội, nhưng thiệt hại lại dồn vào một số nhóm và một số vùng cụ thể. Nếu nhóm chịu thiệt bị bỏ rơi, họ sẽ phản đối, và sự phản đối đó có thể làm chậm cả quá trình.

Than đá đặc biệt ở chỗ nó tập trung theo địa lý. Một mỏ than hay một cụm nhà máy nhiệt điện thường là nguồn việc làm và nguồn thu ngân sách chính của cả một vùng. Khi mỏ đóng, không chỉ thợ mỏ mất việc, mà cả quán ăn, nhà trọ, dịch vụ vận tải, trường học và bệnh viện địa phương đều chịu ảnh hưởng. Nghề mỏ còn có văn hoá và bản sắc riêng, nhiều gia đình nối nghề qua nhiều thế hệ.

Vì vậy chuyển đổi công bằng không chỉ là chuyện tiền bồi thường. Nó bao gồm thời gian, sự tham gia của người lao động vào quyết định, an sinh xã hội, kỹ năng và kế hoạch kinh tế cho vùng. Thiếu một trong các yếu tố này, những vùng than cũ có thể rơi vào suy thoái kéo dài nhiều thập niên.

Ai là người lao động ngành than

Thợ mỏ hầm lò và lộ thiên. Công việc nặng, nguy hiểm, thu nhập thường cao hơn mặt bằng lao động phổ thông ở vùng, có chế độ nghỉ hưu sớm do tính chất nặng nhọc. Nhiều người có kỹ năng chuyên sâu về khai thác mà không dễ chuyển trực tiếp sang ngành khác.

Công nhân vận hành nhà máy nhiệt điện. Kỹ năng về lò hơi, tua-bin, hệ thống điện, bảo trì cơ khí, một phần có thể chuyển sang nhà máy điện khí, điện sinh khối hoặc vận hành lưới điện và kho lưu trữ.

Lao động phụ trợ. Vận chuyển than bằng đường bộ, đường sắt, cảng biển; sửa chữa thiết bị; cung ứng vật tư. Nhóm này thường ít được tính tới trong các thống kê và chương trình hỗ trợ.

Cộng đồng phụ thuộc gián tiếp. Tiểu thương, dịch vụ, nhân viên các cơ quan sống nhờ nguồn thu từ ngành than. Họ không có chế độ gì khi mỏ đóng.

Thế hệ trẻ trong vùng. Thanh niên ở vùng than thường được định hướng vào trường nghề mỏ. Nếu ngành thu hẹp mà đào tạo không đổi, họ có thể học nghề cho một công việc không còn tồn tại khi ra trường.

Bài học từ nước khác

Các vùng than đã đóng cửa trên thế giới cho những bài học rất khác nhau tuỳ cách làm. Bảng dưới tóm tắt ở mức định tính các trường hợp được nghiên cứu nhiều.

NơiCách làmKết quả được ghi nhận
Vùng Ruhr, ĐứcGiảm khai thác than cứng dần trong nhiều thập niên, mỏ cuối đóng năm 2018, hưu sớm và chuyển việc trong nội bộ, đầu tư đại học, văn hoá, công nghiệp mớiÍt sa thải hàng loạt, nhưng tốn kém và kéo dài; một số khu vẫn khó khăn
Các vùng mỏ ở Anh thập niên 1980Đóng mỏ nhanh, ít kế hoạch thay thếNhiều nghiên cứu ghi nhận thất nghiệp, bệnh tật và nghèo kéo dài ở các thị trấn mỏ cũ nhiều thập niên sau
Tây Ban NhaNăm 2018 chính phủ, doanh nghiệp và công đoàn ký thoả thuận đóng mỏ kèm hưu sớm, đào tạo, phục hồi môi trườngThường được dẫn như mô hình đối thoại ba bên
Nam PhiLà nước đầu tiên có quan hệ đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng với nhóm nước phát triển từ năm 2021Đang triển khai, gặp nhiều tranh luận về khoản vay và tốc độ

Điểm chung của các trường hợp được đánh giá tốt là lộ trình được công bố sớm, có đủ năm để người lao động chuẩn bị, công đoàn và chính quyền địa phương ngồi cùng bàn, và tiền hỗ trợ được bảo đảm dài hạn. Điểm chung của các trường hợp thất bại là đóng nhanh, quyết định từ trên xuống và không có kinh tế thay thế.

Những luận điểm còn tranh cãi

Đào tạo lại có hiệu quả không. Nhiều đánh giá ở Mỹ và châu Âu cho thấy chương trình đào tạo lại cho lao động lớn tuổi ở vùng suy thoái thường cho kết quả khiêm tốn: người học xong không tìm được việc mới với mức lương tương đương, hoặc phải chuyển đi nơi khác. Đào tạo hiệu quả hơn khi gắn với một nhà tuyển dụng cụ thể đang cần người ngay tại vùng.

Việc làm xanh có ở đúng chỗ không. Việc làm trong điện mặt trời, điện gió thường xuất hiện ở nơi có nắng gió, không phải nơi có mỏ than. Kỹ năng cũng khác, mức lương có khi thấp hơn. Một số vùng than tìm cách thu hút công nghiệp chế tạo, trung tâm dữ liệu hay dùng lại hạ tầng lưới của nhà máy điện cũ.

Ai trả tiền. Doanh nghiệp than, ngân sách nhà nước, người dùng điện qua giá điện, hay các nước phát triển qua các quan hệ đối tác tài chính. Tranh luận ở các nước đang phát triển xoay quanh tỷ lệ giữa viện trợ không hoàn lại và khoản vay, vì vay để đóng cửa tài sản đang tạo thu nhập là gánh nặng kép.

Nhanh hay chậm. Nhóm môi trường lo đi chậm làm lỡ mục tiêu khí hậu và kéo dài ô nhiễm không khí. Nhóm lao động lo đi nhanh làm sụp đổ vùng. Chuyển đổi công bằng là nỗ lực tìm nhịp độ vừa phải, nhưng mức "vừa phải" luôn là điểm thương lượng.

Câu hỏi đặt ra cho Việt Nam

Ngành than Việt Nam tập trung chủ yếu ở Quảng Ninh, nơi các mỏ hầm lò và lộ thiên sử dụng hàng chục nghìn lao động, cùng với các nhà máy nhiệt điện than trải dọc miền Bắc và một số tỉnh ven biển miền Trung, miền Nam. Than vẫn là nguồn điện lớn của hệ thống, và theo quy hoạch hiện hành, tỷ trọng than sẽ giảm dần theo thời gian thay vì đóng cửa đột ngột.

Năm 2022, Việt Nam và nhóm các nước đối tác quốc tế ra tuyên bố chính trị thiết lập Quan hệ đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng, thường gọi tắt là JETP, sau đó công bố kế hoạch huy động nguồn lực. Chữ "công bằng" trong tên gọi cho thấy khía cạnh lao động và xã hội được đặt ngang với khía cạnh kỹ thuật, dù tiến độ giải ngân và cơ cấu tài chính vẫn là chủ đề được theo dõi.

Một số đặc điểm làm bài toán ở Việt Nam khác các nước công nghiệp cũ. Nhu cầu điện còn tăng nhanh, nên giảm than chủ yếu là không xây mới và dừng dần các nhà máy cũ khi hết đời, thay vì đóng sớm hàng loạt. Quảng Ninh đã chuyển dịch kinh tế mạnh sang du lịch, dịch vụ, công nghiệp chế biến và cảng biển, tạo ra một số con đường chuyển nghề tại chỗ. Thách thức còn lại là chế độ cho lao động hầm lò lớn tuổi, sức khoẻ nghề nghiệp sau nhiều năm làm mỏ, và phục hồi môi trường các bãi thải, moong mỏ sau khai thác.

Điều còn chưa biết và nguồn để đọc thêm

Những câu hỏi còn mở gồm: tốc độ giảm than thực tế sẽ ra sao khi nhu cầu điện tăng và các nguồn thay thế như khí hoá lỏng, điện gió ngoài khơi có đúng tiến độ hay không; các chương trình hỗ trợ lao động sẽ được thiết kế bằng cơ chế nào, ai quản lý; và ngành than có tận dụng được đất đai, hạ tầng mỏ cũ cho hoạt động kinh tế mới hay không. Một câu hỏi khó đo lường hơn là bản sắc cộng đồng mỏ sẽ được gìn giữ ra sao, khi kinh nghiệm nước ngoài cho thấy mất nghề còn đi kèm mất niềm tự hào và mạng lưới xã hội.

Tài liệu để đọc thêm gồm bộ Hướng dẫn chuyển đổi công bằng của Tổ chức Lao động Quốc tế, các báo cáo về chuyển dịch năng lượng công bằng của Ngân hàng Thế giới, các nghiên cứu về vùng Ruhr và các thị trấn mỏ ở Anh của các trường đại học châu Âu, tuyên bố chính trị và kế hoạch huy động nguồn lực của JETP Việt Nam, cùng Quy hoạch điện VIII và bản điều chỉnh. Khi đọc, nên tìm xem tài liệu có số liệu theo vùng và theo nhóm lao động, hay chỉ có con số tổng toàn quốc.

Câu hỏi thường gặp

Chuyển đổi năng lượng công bằng là gì?

Là cách chuyển từ năng lượng hoá thạch sang năng lượng sạch mà không bỏ rơi những người và những vùng sống nhờ ngành cũ. Nó bao gồm lộ trình đủ dài, sự tham gia của người lao động, an sinh xã hội, đào tạo lại và phát triển kinh tế mới tại vùng.

Thợ mỏ có chuyển sang làm điện gió, điện mặt trời được không?

Một phần có, nhất là kỹ năng cơ khí, điện, an toàn lao động. Nhưng việc làm điện tái tạo thường ở nơi khác vùng than, kỹ năng và mức lương cũng khác. Lao động lớn tuổi thường cần chế độ hưu sớm hơn là đào tạo lại.

JETP là gì?

Là Quan hệ đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng giữa một nước đang phát triển và nhóm các nước đối tác, nhằm huy động tài chính cho chuyển dịch năng lượng kèm hỗ trợ xã hội. Việt Nam ra tuyên bố chính trị thiết lập quan hệ này năm 2022.

Việt Nam có đóng cửa mỏ than ngay không?

Không có lộ trình đóng cửa đột ngột. Theo quy hoạch hiện hành, tỷ trọng điện than giảm dần, chủ yếu bằng cách không xây mới và dừng nhà máy cũ khi hết đời. Thông tin cụ thể nên tra quy hoạch điện và văn bản hiện hành.

Bài học lớn nhất từ các nước đã đóng mỏ là gì?

Đóng nhanh và không có kế hoạch thay thế để lại hậu quả xã hội kéo dài nhiều thập niên, như ở một số thị trấn mỏ cũ của Anh. Làm chậm, có đối thoại ba bên và đầu tư kinh tế mới như ở vùng Ruhr tốn kém hơn nhưng ít đổ vỡ hơn.

Ai trả tiền cho chuyển đổi công bằng?

Thường là kết hợp nhiều nguồn: doanh nghiệp ngành than, ngân sách nhà nước, người dùng điện và các khoản tài trợ, cho vay quốc tế. Tỷ lệ giữa viện trợ và khoản vay là điểm tranh luận lớn ở các nước đang phát triển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138