ChuyenSau.comChuyên Sâu
Y sinh và sức khoẻ cộng đồng

Giải trình tự gen người: từ dự án hệ gen tới xét nghiệm gen bán cho người dùng

Phân tích giải trình tự gen người: Dự án Hệ gen Người, vì sao chi phí giảm mạnh, xét nghiệm gen bán thẳng cho người dùng nói được gì, không nói được gì, chuyện riêng tư.

Rows of humming DNA sequencing machines in a bright genomics laboratory, a technician seen from behind loading a small cartridge, white and pale green tones

Giải trình tự gen người đã đi từ một dự án quốc tế kéo dài hơn mười năm, tốn kinh phí khổng lồ, tới mức xét nghiệm có thể đặt mua qua mạng; nhưng đọc được trình tự gen không đồng nghĩa với hiểu được nó. Phần lớn những gì các bộ xét nghiệm bán thẳng cho người dùng nói về năng khiếu, tính cách hay chế độ ăn hợp gen dựa trên bằng chứng yếu, trong khi những thông tin có giá trị y khoa thật cần được đọc trong bối cảnh lâm sàng, với tư vấn di truyền.

Bài này đi qua ba chặng: Dự án Hệ gen Người và những gì nó thực sự để lại, vì sao chi phí giải trình tự giảm nhanh tới vậy, và thị trường xét nghiệm gen cho người dùng hiện nay, cùng các câu hỏi về độ tin cậy, quyền riêng tư và cách nhà làm chính sách đang phản ứng. Bài không thay thế tư vấn của bác sĩ hay chuyên gia di truyền.

Dự án Hệ gen Người: bản đồ đầu tiên và những bất ngờ

Dự án Hệ gen Người chính thức khởi động năm 1990 với sự tham gia của nhiều nước, mục tiêu là đọc toàn bộ khoảng ba tỷ cặp base trong ADN người. Năm 2003, dự án được tuyên bố hoàn thành về cơ bản, dù vẫn còn những đoạn khó đọc chưa được lấp. Đến năm 2022, một liên minh nghiên cứu công bố trình tự hoàn chỉnh từ đầu mút này tới đầu mút kia của nhiễm sắc thể, lấp nốt các khoảng trống còn lại.

Một trong những bất ngờ lớn là số gen mã hoá protein của người ít hơn nhiều so với dự đoán ban đầu, chỉ vào khoảng hơn hai mươi nghìn. Phần lớn ADN không trực tiếp mã hoá protein mà tham gia điều hoà, hoặc chức năng vẫn chưa rõ. Điều này cho thấy độ phức tạp của con người nằm nhiều ở cách gen được bật tắt và tương tác, chứ không chỉ ở số lượng gen.

Một bất ngờ khác là hai người bất kỳ giống nhau ở phần rất lớn trình tự ADN; sự khác biệt giữa các cá nhân chỉ nằm ở một phần nhỏ. Bản đồ tham chiếu ban đầu chủ yếu dựa trên ADN của một số ít người, phần lớn có nguồn gốc châu Âu, nên các dự án sau đó tập trung xây dựng dữ liệu đa dạng hơn, gồm cả các quần thể châu Á và châu Phi.

Vì sao chi phí giảm mạnh và điều đó thay đổi gì

Công nghệ giải trình tự thế hệ mới. Từ giữa những năm 2000, các máy giải trình tự song song đọc hàng triệu đoạn ADN ngắn cùng lúc, rồi máy tính ghép lại. Chi phí đọc một hệ gen người giảm nhanh hơn cả tốc độ giảm giá chip máy tính, theo dữ liệu theo dõi lâu năm của Viện Nghiên cứu Hệ gen Người Quốc gia Hoa Kỳ (NHGRI).

Đọc dài và đọc nhanh. Thế hệ công nghệ tiếp theo đọc được những đoạn ADN rất dài, giúp giải quyết các vùng lặp lại phức tạp. Một số thiết bị nhỏ gọn có thể mang ra hiện trường, hữu ích cho giám sát dịch bệnh.

Nút thắt chuyển sang phân tích. Khi đọc rẻ đi, khó khăn chuyển sang lưu trữ, phân tích và diễn giải dữ liệu. Một hệ gen là lượng dữ liệu lớn, và việc biết một biến thể cụ thể có ý nghĩa gì đòi hỏi cơ sở dữ liệu lớn, chuyên gia và bằng chứng lâm sàng.

Ứng dụng y khoa thật. Giải trình tự giúp chẩn đoán nhiều bệnh hiếm ở trẻ em, chọn thuốc điều trị ung thư theo đột biến của khối u, sàng lọc trước sinh không xâm lấn, và theo dõi mầm bệnh. Đây là những ứng dụng có bằng chứng tốt, được thực hiện qua bác sĩ, với quy trình kiểm soát chất lượng.

Hệ gen người Việt và dữ liệu cho châu Á

Vì phần lớn dữ liệu di truyền thế giới đến từ người gốc châu Âu, các kết quả diễn giải có thể kém chính xác hơn với người châu Á. Một biến thể được coi là hiếm và có hại trong cơ sở dữ liệu quốc tế có thể khá phổ biến và vô hại trong một quần thể khác, và ngược lại. Điều này ảnh hưởng tới chẩn đoán bệnh di truyền và các điểm nguy cơ đa gen.

Vì thế, nhiều nước châu Á đã xây dựng ngân hàng dữ liệu hệ gen riêng. Tại Việt Nam, các viện nghiên cứu và nhóm khoa học trong nước đã công bố dữ liệu giải trình tự hệ gen của người Việt, góp phần vào bản đồ biến thể di truyền của khu vực. Đây là nền tảng cần thiết cho y học chính xác phù hợp với người Việt, ví dụ trong sàng lọc thalassemia hay dự đoán phản ứng với một số thuốc.

Song song là câu hỏi quản trị: ai sở hữu dữ liệu gen của một dân tộc, dữ liệu được chia sẻ với đối tác nước ngoài theo điều kiện nào, người tham gia được thông tin và đồng ý ra sao. Đây là những vấn đề mà luật về dữ liệu cá nhân của nhiều nước, trong đó có Việt Nam, đang đưa vào nhóm dữ liệu nhạy cảm; người quan tâm nên tra văn bản hiện hành.

Xét nghiệm gen bán thẳng cho người dùng: nói được gì

Các bộ xét nghiệm gen bán thẳng cho người dùng thường dùng công nghệ đọc một số vị trí đã biết trong hệ gen, không phải toàn bộ hệ gen. Kết quả thường gồm ước tính nguồn gốc tổ tiên, một số đặc điểm như màu mắt, khả năng dung nạp lactose, và đôi khi thông tin về nguy cơ sức khoẻ hoặc tình trạng mang gen bệnh.

Với một số biến thể đơn gen có ý nghĩa rõ, xét nghiệm có thể cho thông tin hữu ích, nhưng các chuyên gia khuyến cáo kết quả dương tính về nguy cơ bệnh cần được xác nhận lại bằng xét nghiệm lâm sàng, vì công nghệ đọc điểm có thể cho kết quả sai với biến thể hiếm. Kết quả âm tính cũng không loại trừ nguy cơ, vì xét nghiệm chỉ kiểm tra một phần nhỏ các biến thể đã biết.

Phần ước tính nguồn gốc tổ tiên phụ thuộc vào cơ sở dữ liệu tham chiếu của từng công ty, nên cùng một người có thể nhận kết quả khác nhau ở các công ty khác nhau. Với người Việt, độ phân giải thường thấp hơn vì dữ liệu tham chiếu khu vực ít hơn. Kết quả nên được đọc như ước đoán thống kê, không phải gia phả.

Những gì xét nghiệm gen thương mại không nói được

Năng khiếu và tính cách. Các bộ xét nghiệm hứa phát hiện năng khiếu của trẻ, tính cách hay trí thông minh dựa trên bằng chứng rất yếu. Những đặc điểm này chịu ảnh hưởng của hàng nghìn biến thể nhỏ cùng môi trường sống, giáo dục, và không xét nghiệm nào hiện nay dự đoán được cho một cá nhân. Hội di truyền học ở nhiều nước đã lên tiếng cảnh báo về loại sản phẩm này, nhất là khi dùng cho trẻ em.

Chế độ ăn, tập luyện theo gen. Ý tưởng “ăn theo gen” hấp dẫn nhưng các thử nghiệm có đối chứng cho đến nay chưa cho thấy lời khuyên dinh dưỡng dựa trên gen giúp kết quả tốt hơn rõ rệt so với lời khuyên chung có cơ sở.

Điểm nguy cơ đa gen. Điểm nguy cơ đa gen gộp hàng nghìn biến thể để ước tính nguy cơ một số bệnh thường gặp. Công cụ này có giá trị trong nghiên cứu quần thể, nhưng với từng người, khả năng dự đoán còn hạn chế, đặc biệt ở người không phải gốc châu Âu.

Thay thế khám bệnh. Không xét nghiệm gen nào thay được việc khám định kỳ, sàng lọc theo khuyến cáo và lối sống lành mạnh. Người có tiền sử gia đình nhiều người mắc một bệnh, ví dụ ung thư ở tuổi trẻ, nên gặp bác sĩ để được tư vấn có cần xét nghiệm di truyền lâm sàng hay không, thay vì tự mua bộ xét nghiệm.

Quyền riêng tư dữ liệu gen và nguồn để đọc thêm

Dữ liệu gen đặc biệt ở chỗ không đổi được như mật khẩu, và nó nói về cả người thân chứ không chỉ người làm xét nghiệm. Đã có những vụ rò rỉ dữ liệu ở công ty xét nghiệm gen thương mại, và những trường hợp cơ quan điều tra ở nước ngoài dùng cơ sở dữ liệu gen phả hệ công khai để tìm ra nghi phạm qua họ hàng xa. Việc này giúp phá một số vụ án cũ, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về sự đồng ý của những người họ hàng chưa từng làm xét nghiệm.

Trước khi dùng một dịch vụ xét nghiệm gen, người dùng nên đọc kỹ chính sách: mẫu được lưu bao lâu, dữ liệu có được chia sẻ cho nghiên cứu hay bên thứ ba không, có xoá được không, công ty bị mua lại thì dữ liệu đi đâu. Với trẻ em, các hội chuyên môn khuyến cáo chỉ xét nghiệm khi có lý do y khoa rõ ràng, để trẻ tự quyết khi trưởng thành.

Nguồn để đọc thêm theo tên: tài liệu lịch sử Dự án Hệ gen Người và dữ liệu theo dõi chi phí giải trình tự của Viện Nghiên cứu Hệ gen Người Quốc gia Hoa Kỳ (NHGRI); công bố của liên minh Telomere-to-Telomere năm 2022 trên tạp chí Science; khuyến cáo của Hội Di truyền Y học Hoa Kỳ (ACMG) về xét nghiệm gen bán thẳng cho người dùng; quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân của Việt Nam, trong đó dữ liệu di truyền thuộc nhóm nhạy cảm; các công bố của viện nghiên cứu trong nước về hệ gen người Việt.

Câu hỏi thường gặp

Dự án Hệ gen Người hoàn thành khi nào?

Dự án khởi động năm 1990 và được tuyên bố hoàn thành về cơ bản năm 2003. Một số vùng khó đọc chỉ được lấp đầy năm 2022, khi một liên minh nghiên cứu công bố trình tự hoàn chỉnh từ đầu mút tới đầu mút nhiễm sắc thể.

Xét nghiệm gen có cho biết năng khiếu của trẻ không?

Không có cơ sở khoa học vững cho việc dự đoán năng khiếu, trí thông minh hay tính cách của một đứa trẻ bằng xét nghiệm gen. Những đặc điểm này chịu ảnh hưởng của rất nhiều gen nhỏ và môi trường sống, giáo dục, nên các hội chuyên môn cảnh báo loại sản phẩm này.

Kết quả xét nghiệm gen thương mại có đáng tin không?

Phần nguồn gốc tổ tiên là ước đoán thống kê phụ thuộc dữ liệu tham chiếu. Phần nguy cơ bệnh, nếu dương tính, nên được xác nhận lại bằng xét nghiệm lâm sàng; nếu âm tính cũng không loại trừ nguy cơ vì chỉ một phần nhỏ biến thể được kiểm tra.

Vì sao cần dữ liệu hệ gen riêng của người Việt?

Phần lớn dữ liệu di truyền thế giới đến từ người gốc châu Âu, nên diễn giải biến thể ở người châu Á có thể kém chính xác. Dữ liệu hệ gen người Việt giúp chẩn đoán bệnh di truyền và dự đoán phản ứng thuốc phù hợp hơn.

Dữ liệu gen có thể bị lộ không?

Có. Đã có những vụ rò rỉ ở công ty xét nghiệm gen thương mại. Dữ liệu gen không thay đổi được và tiết lộ cả thông tin về người thân, nên trước khi làm xét nghiệm cần đọc kỹ chính sách lưu trữ, chia sẻ và xoá dữ liệu.

Khi nào nên làm xét nghiệm di truyền lâm sàng?

Khi bác sĩ thấy có lý do y khoa, ví dụ gia đình có nhiều người mắc cùng một bệnh ở tuổi trẻ, nghi ngờ bệnh di truyền ở trẻ, hoặc cần chọn thuốc theo đột biến khối u. Quyết định nên đi kèm tư vấn di truyền trước và sau xét nghiệm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138