ChuyenSau.comChuyên Sâu
Ô nhiễm và đa dạng sinh học

Tuyệt chủng hàng loạt lần thứ sáu: khoa học đo tốc độ mất loài bằng cách nào

Có thật đang diễn ra cuộc tuyệt chủng hàng loạt lần thứ sáu? Phân tích cách khoa học đo tốc độ mất loài, so với nhịp nền hoá thạch, và vì sao con số còn tranh luận.

Field biologist seen from behind wading a misty forest stream in the Annamite mountains at dawn, holding a small net and a field notebook, deep green and amber light

Phần lớn các nhà sinh thái học đồng ý rằng tốc độ mất loài hiện nay cao hơn nhịp tuyệt chủng nền trong hồ sơ hoá thạch hàng chục tới hàng trăm lần, nhưng chưa có đồng thuận rằng thế giới đã bước vào một cuộc tuyệt chủng hàng loạt theo đúng định nghĩa địa chất. Nói chính xác hơn: nếu tốc độ hiện nay kéo dài, Trái Đất sẽ đi tới một sự kiện ngang tầm năm lần tuyệt chủng lớn trong quá khứ; còn hiện tại, phần đã mất mới là phần nhỏ so với phần đang bị đe doạ.

Sự khác biệt giữa hai cách nói này không phải chuyện chữ nghĩa. Nó quyết định cách đọc các tít báo, và cho thấy vì sao vẫn còn thời gian để thay đổi kết cục. Bài này đi qua cách đo tuyệt chủng, các nguồn dữ liệu, chỗ mạnh chỗ yếu của từng phép đo, và điều đó có nghĩa gì với một nước giàu đa dạng sinh học như Việt Nam.

Tuyệt chủng hàng loạt được định nghĩa thế nào

Trong cổ sinh vật học, tuyệt chủng hàng loạt là sự kiện mà một tỷ lệ rất lớn các loài, thường được nêu là khoảng ba phần tư, biến mất trong một khoảng thời gian ngắn theo thước đo địa chất, tức vài trăm nghìn tới vài triệu năm. Hồ sơ hoá thạch ghi nhận năm sự kiện như vậy: cuối kỷ Ordovic, cuối kỷ Devon, cuối kỷ Permi, cuối kỷ Trias và cuối kỷ Phấn trắng. Sự kiện cuối kỷ Permi là lớn nhất, còn sự kiện cuối kỷ Phấn trắng nổi tiếng nhất vì chấm dứt thời đại khủng long phi chim.

Ngoài những đỉnh đó, loài vẫn tuyệt chủng đều đặn với một nhịp thấp, gọi là tuyệt chủng nền. Mỗi loài có "tuổi thọ" trung bình vài triệu năm trước khi biến mất hoặc tiến hoá thành loài khác. Nhịp nền là thước đo so sánh: nếu tốc độ mất loài hiện tại cao hơn nhịp nền rất nhiều lần, đó là dấu hiệu bất thường.

Định nghĩa này có một hệ quả quan trọng. Để đạt mức ba phần tư số loài, thế giới hiện nay còn rất xa. Số loài được ghi nhận là đã tuyệt chủng từ năm 1500 tới nay chỉ chiếm phần nhỏ so với tổng số loài đã mô tả. Lập luận "đang ở giữa tuyệt chủng hàng loạt" vì vậy dựa vào tốc độ và quỹ đạo, chứ không dựa vào con số đã mất.

Đo tốc độ: đơn vị tuyệt chủng trên triệu loài–năm

Để so sánh hiện tại với hồ sơ hoá thạch, các nhà khoa học dùng một đơn vị chung: số loài tuyệt chủng trên mỗi triệu loài trong mỗi năm. Nếu nhịp nền khoảng 0,1 tới 1 đơn vị này, có nghĩa là cứ một triệu loài thì trung bình mỗi năm mất từ một phần mười tới một loài. Các ước tính nhịp nền khác nhau tuỳ nhóm sinh vật và cách tính, và đây là một nguồn bất định lớn.

Sau đó, họ đếm các loài được ghi nhận đã tuyệt chủng trong một nhóm được nghiên cứu kỹ, ví dụ thú hoặc chim, trong vài thế kỷ gần đây, chia cho tổng số loài và số năm. Các phân tích dạng này cho thấy tốc độ hiện nay của động vật có xương sống cao hơn nhịp nền hàng chục tới hàng trăm lần, kể cả khi dùng giả định thận trọng cho nhịp nền. Báo cáo đánh giá toàn cầu năm 2019 của Diễn đàn liên chính phủ về đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái cũng đưa ra nhận định cùng hướng.

Phép so sánh này có những điểm yếu đã được thừa nhận. Hồ sơ hoá thạch chủ yếu ghi lại loài phổ biến, phân bố rộng, có vỏ cứng hay xương; còn tuyệt chủng hiện đại lại tập trung ở loài hẹp phân bố, như chim trên đảo. So hai tập hợp khác bản chất có thể làm lệch kết quả theo cả hai chiều.

Bốn nguồn dữ liệu chính và giới hạn của chúng

Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Đây là danh sách đánh giá tình trạng của hàng chục nghìn loài theo các tiêu chí thống nhất. Điểm mạnh là chuẩn mực rõ; điểm yếu là mới đánh giá được một phần nhỏ trong tổng số loài trên Trái Đất, thiên về thú, chim, lưỡng cư và một số nhóm thực vật.

Chỉ số Hành tinh Sống. Chỉ số do WWF và Hiệp hội Động vật học London tính, theo dõi xu hướng kích thước của hàng chục nghìn quần thể động vật có xương sống. Báo cáo năm 2024 cho thấy kích thước trung bình của các quần thể được theo dõi giảm khoảng 73 phần trăm kể từ năm 1970. Con số này hay bị hiểu nhầm thành "mất 73 phần trăm số động vật"; thực ra nó là mức giảm trung bình của các quần thể, và bị ảnh hưởng mạnh bởi một số quần thể giảm rất sâu.

Mô hình quan hệ diện tích – số loài. Từ quy luật số loài tăng theo diện tích sinh cảnh, các nhà khoa học ước tính mất bao nhiêu rừng thì về lâu dài sẽ mất bao nhiêu loài. Phương pháp này hữu ích để dự báo nhưng bị phê bình là có thể đánh giá quá cao, vì nhiều loài sống được ở sinh cảnh đã biến đổi.

Khảo sát thực địa lặp lại. Đếm côn trùng ở cùng một khu vực qua nhiều thập kỷ, theo dõi chim di cư, bẫy ảnh thú rừng. Dữ liệu này rất giá trị nhưng tập trung ở châu Âu và Bắc Mỹ, trong khi vùng nhiệt đới, nơi có nhiều loài nhất, lại ít chuỗi dữ liệu dài nhất.

Những thứ khó đếm: nợ tuyệt chủng và loài chưa kịp đặt tên

Một loài không biến mất ngay khi sinh cảnh của nó bị chia cắt. Cây gỗ sống hàng trăm năm, quần thể nhỏ còn tồn tại vài thế hệ trước khi suy tàn vì cận huyết, thiếu bạn tình hay một mùa khô bất thường. Hiện tượng này gọi là nợ tuyệt chủng: những mất mát đã được "đặt hàng" bởi các tác động trong quá khứ nhưng chưa xuất hiện trong danh sách. Nó làm cho số liệu hiện tại có xu hướng đánh giá thấp mức thiệt hại thật.

Ở chiều ngược lại, có những loài đã được tuyên bố tuyệt chủng rồi được tìm lại, những loài "mất tích" chỉ vì không ai khảo sát. Tiêu chí tuyên bố tuyệt chủng rất thận trọng, đòi hỏi khảo sát đầy đủ mà không thấy, nên nhiều loài có lẽ đã mất nhưng vẫn mang nhãn "cực kỳ nguy cấp, có thể đã tuyệt chủng".

Lớn nhất là khoảng trống những loài chưa từng được mô tả. Ước tính tổng số loài trên Trái Đất dao động rất rộng, nhưng chắc chắn số đã đặt tên chỉ là một phần. Những loài côn trùng, nấm, động vật không xương sống nhỏ ở rừng nhiệt đới có thể biến mất trước khi khoa học biết đến chúng. Không ai đếm được thứ chưa từng được ghi vào sổ.

Việt Nam trong bức tranh mất loài

Việt Nam nằm trong vùng giàu đa dạng sinh học của Đông Nam Á, với dãy Trường Sơn là nơi phát hiện nhiều loài thú lớn mới cho khoa học trong nửa cuối thế kỷ hai mươi, như sao la năm 1992. Cùng lúc, đây cũng là nơi ghi nhận những mất mát rõ ràng. Tê giác Java cuối cùng ở Việt Nam bị săn trộm tại Vườn quốc gia Cát Tiên và quần thể này được xác nhận tuyệt chủng vào năm 2011. Nhiều loài linh trưởng, rùa, chim trĩ đang ở mức cực kỳ nguy cấp.

Các mối đe doạ chính được các nhà bảo tồn chỉ ra gồm mất và chia cắt sinh cảnh do chuyển đổi rừng, khai thác tài nguyên, và đặc biệt là đặt bẫy dây. Bẫy dây giá rẻ, dễ đặt hàng loạt, bắt không chọn lọc, khiến nhiều khu rừng còn cây nhưng thú lớn và chim mặt đất thưa dần, hiện tượng được gọi là "rừng rỗng". Ở trường hợp này, ảnh vệ tinh cho thấy rừng vẫn xanh, nhưng chức năng sinh thái như phát tán hạt đã suy giảm.

Điều đó minh hoạ một điểm chung: chỉ đếm số loài tuyệt chủng là không đủ. Sự suy giảm quần thể, mất chức năng sinh thái và đồng nhất hoá hệ sinh thái có thể diễn ra rất lâu trước khi một cái tên được gạch khỏi danh sách.

Các nhận định thường gặp và mức chắc chắn

Để đọc tin về tuyệt chủng cho tỉnh táo, có thể tách các nhận định theo mức độ vững của bằng chứng. Bảng dưới là đánh giá định tính dựa trên hiện trạng nghiên cứu.

Nhận địnhMức chắc chắnGhi chú
Tốc độ mất loài hiện nay cao hơn nhịp nền nhiều lầnCaoNhiều phương pháp độc lập cùng hướng
Nguyên nhân chính là mất sinh cảnh, khai thác quá mức, loài xâm hạiCaoCác đánh giá toàn cầu xếp hạng tương tự
Đã mất ba phần tư số loài như các lần tuyệt chủng lớnKhông đúngSố đã mất mới là phần nhỏ
Biến đổi khí hậu sẽ thành tác nhân lớn trong các thập kỷ tớiKhá caoĐã thấy dịch chuyển phân bố, tẩy trắng san hô
Con số chính xác bao nhiêu loài mất mỗi nămThấpPhụ thuộc ước tính tổng số loài chưa biết

Đọc bảng này, có thể thấy câu hỏi "có phải tuyệt chủng hàng loạt lần thứ sáu không" ít quan trọng hơn câu hỏi "quỹ đạo này có thể đảo chiều không". Các ví dụ phục hồi loài khi sinh cảnh được bảo vệ và săn bắt được kiểm soát cho thấy câu trả lời vẫn là có thể.

Nguồn để đọc thêm

Báo cáo Đánh giá toàn cầu về đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái năm 2019 của Diễn đàn liên chính phủ về đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái là văn bản tổng hợp quan trọng nhất, có bản tóm tắt cho nhà hoạch định chính sách. Báo cáo Hành tinh Sống ra định kỳ của WWF trình bày chỉ số quần thể và giải thích cách tính. Trang Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế cho phép tra tình trạng từng loài và tiêu chí đánh giá.

Ở trong nước, Sách Đỏ Việt Nam và các danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ theo pháp luật về đa dạng sinh học là tài liệu tham chiếu; nên tra phiên bản hiện hành. Khung đa dạng sinh học toàn cầu Côn Minh – Montreal thông qua năm 2022 nêu các mục tiêu đến năm 2030 mà các nước, trong đó có Việt Nam, đã cam kết.

Câu hỏi thường gặp

Tuyệt chủng hàng loạt lần thứ sáu có đang thật sự diễn ra không?

Tốc độ mất loài hiện nay cao hơn nhịp nền hàng chục tới hàng trăm lần, điều này khá chắc. Nhưng theo định nghĩa địa chất cần mất khoảng ba phần tư số loài, nên nói chính xác là thế giới đang trên quỹ đạo dẫn tới một sự kiện như vậy nếu xu hướng không thay đổi.

Năm lần tuyệt chủng hàng loạt trước đây là những lần nào?

Đó là các sự kiện cuối kỷ Ordovic, cuối kỷ Devon, cuối kỷ Permi, cuối kỷ Trias và cuối kỷ Phấn trắng. Lần cuối kỷ Permi là lớn nhất, lần cuối kỷ Phấn trắng chấm dứt thời đại khủng long phi chim.

Tuyệt chủng nền là gì?

Đó là nhịp tuyệt chủng thấp và đều đặn diễn ra ngoài các sự kiện lớn, vì mỗi loài đều có tuổi thọ trung bình vài triệu năm. Các nhà khoa học dùng nhịp này làm mốc để so sánh xem tốc độ mất loài hiện nay bất thường tới đâu.

Chỉ số Hành tinh Sống giảm 73 phần trăm nghĩa là gì?

Đó là mức giảm trung bình kích thước của các quần thể động vật có xương sống được theo dõi kể từ năm 1970, theo báo cáo năm 2024. Nó không có nghĩa là thế giới mất 73 phần trăm số động vật hay số loài.

Vì sao có loài đã tuyên bố tuyệt chủng rồi lại được tìm thấy?

Vì nhiều vùng ít được khảo sát, loài hiếm rất khó phát hiện, và việc tuyên bố tuyệt chủng dựa trên việc tìm không thấy. Những trường hợp này không bác bỏ xu hướng chung mà cho thấy độ bất định của dữ liệu.

Mối đe doạ lớn nhất với động vật hoang dã ở Việt Nam là gì?

Các nhà bảo tồn chỉ ra mất và chia cắt sinh cảnh cùng săn bắt, đặc biệt là bẫy dây đặt hàng loạt trong rừng. Bẫy dây khiến nhiều khu rừng còn cây nhưng thưa thú lớn, hiện tượng gọi là rừng rỗng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138