Bụi mịn ở các đô thị lớn của Việt Nam không có một thủ phạm duy nhất: nó là hỗn hợp từ khí thải xe cộ, bụi đường và công trình, công nghiệp đốt than, đốt rơm rạ và rác, đun nấu bằng than, cộng với phần bụi tự hình thành trong khí quyển từ các khí ô nhiễm. Tỷ lệ mỗi nguồn thay đổi theo mùa, theo thành phố và theo phương pháp đo, nên các con số công bố thường vênh nhau, và đó cũng là lý do giảm bụi mịn khó hơn nhiều so với cấm một loại phương tiện.
Bài này không nhắc lại PM2.5 là gì hay cách đọc chỉ số chất lượng không khí. Nó đi vào câu hỏi khó hơn: làm sao các nhà khoa học tách được bụi trong một mét khối không khí ra từng nguồn, vì sao Hà Nội ô nhiễm nặng vào mùa đông còn TP.HCM thì ít dao động hơn, và những biện pháp nào có bằng chứng hiệu quả.
Hai cách trả lời câu hỏi "bụi từ đâu"
Có hai hướng chính để xác định nguồn bụi. Hướng thứ nhất là kiểm kê phát thải: đếm xem thành phố có bao nhiêu xe, chạy bao nhiêu cây số, nhà máy đốt bao nhiêu tấn than, đồng ruộng xung quanh đốt bao nhiêu rơm, rồi nhân với hệ số phát thải của từng loại. Cách này cho biết mỗi nguồn thải ra bao nhiêu, nhưng phụ thuộc vào độ đầy đủ của số liệu đầu vào, mà ở các nước đang phát triển thì nhiều hoạt động nhỏ lẻ như đốt rác, đun than tổ ong, xưởng gia công không được thống kê đủ.
Hướng thứ hai đi ngược từ không khí: lấy mẫu bụi trên giấy lọc, phân tích thành phần hoá học như kim loại, ion sunfat, nitrat, cacbon đen, cacbon hữu cơ, các chất đánh dấu như levoglucosan đặc trưng cho đốt sinh khối, rồi dùng mô hình thống kê để tách ra các "dấu vân tay" nguồn. Cách này cho biết thực tế người dân hít phải bụi từ đâu, nhưng khó tách những nguồn có dấu vân tay giống nhau, và không trả lời được bụi đến từ trong thành phố hay bay từ tỉnh khác sang.
Hai cách thường cho kết quả khác nhau, và không cách nào sai hoàn toàn. Một nghiên cứu nói giao thông chiếm phần lớn, nghiên cứu khác nói đốt sinh khối và bụi thứ cấp mới là chính, đôi khi chỉ vì một bên đo phát thải, một bên đo nồng độ tại điểm lấy mẫu vào mùa khác.
Các nguồn chính và cách chúng góp mặt
Giao thông. Không chỉ là khói ống xả. Phanh và lốp mòn sinh ra hạt bụi, xe chạy cuốn bụi đường lên lại không khí. Với đô thị dày đặc xe máy, nguồn này hiện diện quanh năm và tập trung ở nơi người đi đường hít trực tiếp, nên tác động tới phơi nhiễm lớn hơn tỷ lệ phát thải của nó.
Công nghiệp và nhiệt điện than. Các nhà máy xi măng, thép, gạch, nhiệt điện thải ra bụi sơ cấp và lượng lớn khí lưu huỳnh đioxit, nitơ oxit. Nhiều cơ sở nằm cách thành phố hàng chục cây số, nhưng khói của chúng theo gió về, góp vào phần bụi thứ cấp.
Đốt sinh khối. Mùa thu hoạch lúa ở đồng bằng sông Hồng, rơm rạ được đốt ngay trên ruộng; đốt rác lộ thiên ở vùng ven và đun nấu bằng củi, than vẫn còn. Đây là nguồn theo mùa, có thể đẩy nồng độ bụi lên rất cao trong vài ngày.
Xây dựng và bụi đường. Công trường, xe chở vật liệu không che chắn, mặt đường đào xới tạo ra chủ yếu bụi thô, nhưng một phần vẫn rơi vào nhóm bụi mịn.
Bụi thứ cấp. Khí lưu huỳnh đioxit, nitơ oxit, amoniac từ phân bón và chăn nuôi, hợp chất hữu cơ bay hơi phản ứng với nhau trong khí quyển thành hạt bụi mới. Phần này có thể chiếm tỷ lệ đáng kể trong bụi mịn đô thị, nhưng không có ống khói nào để chỉ tay vào.
Vì sao Hà Nội nặng vào mùa đông
Lượng phát thải của một thành phố không đổi nhiều giữa các tháng, nhưng nồng độ bụi thì biến động mạnh. Ở Hà Nội, những đợt ô nhiễm nặng nhất thường rơi vào các tháng cuối và đầu năm. Nguyên nhân chính là khí tượng. Vào những đêm và sáng lặng gió, mặt đất nguội nhanh, lớp không khí sát đất lạnh hơn lớp phía trên, tạo ra hiện tượng nghịch nhiệt. Lớp nghịch nhiệt giống như một chiếc nắp đậy, giữ khói bụi lại trong vài trăm mét không khí gần mặt đất thay vì để chúng bốc lên và phát tán.
Mùa đông miền Bắc cũng ít mưa hơn, nên bụi không bị rửa trôi. Gió mùa đông bắc có thể mang theo không khí ô nhiễm từ các vùng công nghiệp phía bắc và đông bắc, cộng thêm khói đốt rơm rạ của mùa vụ cuối năm. Khi tất cả các yếu tố này cùng xuất hiện, chỉ số bụi có thể vọt lên mức rất xấu trong vài ngày, dù xe cộ không tăng.
TP.HCM có khí hậu nhiệt đới với hai mùa mưa khô, ít khi có nghịch nhiệt kéo dài, gió biển giúp phát tán, nên nồng độ bụi ít dao động hơn. Điều này không có nghĩa là thành phố phía Nam sạch hơn về phát thải; nó chỉ cho thấy cùng một lượng khói, điều kiện khí tượng quyết định người dân hít phải bao nhiêu.
Vì sao bụi mịn khó giảm hơn khói đen
Nhiều thành phố đã từng giảm được khói đen nhìn thấy bằng mắt nhờ bỏ bếp than, lắp lọc bụi cho nhà máy. Bụi mịn khó hơn vì ba lẽ. Thứ nhất, nguồn rất phân tán: hàng triệu xe máy, hàng nghìn công trình, hàng vạn bếp và đống rác, không có một chủ thể nào để quản lý. Thứ hai, một phần lớn bụi là thứ cấp, nên muốn giảm phải giảm các khí tiền chất ở nhiều ngành cùng lúc, kể cả nông nghiệp, vốn ít khi được coi là nguồn ô nhiễm không khí. Thứ ba, bụi không dừng ở ranh giới hành chính: một thành phố có thể làm tốt phần mình nhưng vẫn chịu khói từ tỉnh lân cận.
Còn một khó khăn ít được nói: tiêu chuẩn sức khoẻ ngày càng chặt. Năm 2021, Tổ chức Y tế Thế giới hạ mức hướng dẫn cho bụi PM2.5 trung bình năm xuống 5 microgam trên mét khối, thấp hơn nhiều so với mức cũ, phản ánh bằng chứng rằng bụi gây hại cả ở nồng độ thấp. Gần như mọi đô thị lớn trên thế giới đều vượt mức này, nên mục tiêu thực tế là giảm dần theo các mốc trung gian chứ không phải đạt ngay.
Vì vậy các nhà khoa học thường nói giảm bụi mịn là bài toán quản lý vùng và đa ngành, chứ không phải bài toán của riêng sở môi trường thành phố.
Biện pháp nào có bằng chứng
Kinh nghiệm từ các thành phố đã giảm được bụi mịn trong vài chục năm cho thấy không có biện pháp đơn lẻ nào đủ. Bảng dưới tóm tắt những nhóm biện pháp thường được bàn và đánh giá định tính về độ vững của bằng chứng.
| Biện pháp | Bằng chứng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chuẩn khí thải chặt cho xe và nhiên liệu sạch hơn | Mạnh, qua nhiều thập kỷ ở nhiều nước | Hiệu quả chậm, phụ thuộc tốc độ thay xe cũ |
| Lọc bụi, khử lưu huỳnh ở nhà máy than và công nghiệp nặng | Mạnh | Cần giám sát liên tục, xử phạt đủ sức răn đe |
| Thu gom rơm rạ, hỗ trợ dùng làm phân, nấm, thức ăn gia súc | Khá | Phải có đầu ra kinh tế, cấm đơn thuần dễ thất bại |
| Vùng phát thải thấp ở trung tâm đô thị | Khá, tuỳ thiết kế | Cần giao thông công cộng thay thế và lộ trình rõ |
| Phun nước, rửa đường, tháp lọc không khí ngoài trời | Yếu | Tác dụng cục bộ, ngắn, tốn kém so với hiệu quả |
Ở Hà Nội, chủ trương lập vùng phát thải thấp và lộ trình hạn chế xe máy chạy xăng ở khu trung tâm đã được đưa ra. Hiệu quả của các chủ trương này sẽ chỉ đo được sau nhiều năm, khi so sánh số liệu quan trắc trước và sau, có tính tới thời tiết của từng năm.
Người dân nên đọc tin về nguồn bụi thế nào
Khi gặp một bài báo khẳng định "giao thông chiếm X phần trăm bụi mịn của Hà Nội", người đọc nên hỏi ba câu. Con số này là phần trăm phát thải hay phần trăm nồng độ đo được? Đo vào mùa nào, ở đâu, trong bao lâu? Có tính phần bụi thứ cấp không, và nếu có thì quy phần đó cho nguồn nào? Hai bài báo đưa ra hai con số khác nhau có thể đều đúng với phép đo của mình.
Cũng nên cảnh giác với việc dồn trách nhiệm vào một nhóm duy nhất, chẳng hạn chỉ nói về xe máy hay chỉ nói về nông dân đốt rơm. Thực tế từ các thành phố đã thành công cho thấy cải thiện đến từ việc nhiều ngành cùng giảm, với lộ trình dài và có hỗ trợ cho những người bị ảnh hưởng.
Về bảo vệ cá nhân trong những ngày ô nhiễm nặng, các khuyến nghị chung là theo dõi bản tin quan trắc, hạn chế vận động mạnh ngoài trời, dùng khẩu trang lọc bụi đúng loại và đeo kín. Người có bệnh hô hấp hoặc tim mạch mà thấy khó thở, tức ngực tăng lên nên đi khám bác sĩ thay vì tự xoay xở.
Nguồn để đọc thêm
Hướng dẫn chất lượng không khí toàn cầu năm 2021 của Tổ chức Y tế Thế giới trình bày cơ sở bằng chứng cho các mức khuyến nghị bụi mịn. Ngân hàng Thế giới và Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc có các báo cáo về quản lý chất lượng không khí theo vùng ở châu Á, trong đó phân tích vì sao cách tiếp cận theo vùng hiệu quả hơn từng thành phố riêng lẻ. Các báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố có phần riêng về chất lượng không khí.
Để hiểu phương pháp tách nguồn, có thể tìm đọc các tổng quan khoa học về phân bổ nguồn bụi mịn bằng mô hình thụ thể ở châu Á. Khi đọc số liệu quan trắc trong nước, nên chú ý trạm đo đặt ở đâu (sát đường hay khu dân cư), vì vị trí trạm ảnh hưởng mạnh tới con số trung bình và tới cách hiểu nguồn bụi chiếm ưu thế.
Câu hỏi thường gặp
Bụi mịn ở Hà Nội chủ yếu đến từ nguồn nào?
Không có một nguồn duy nhất: giao thông, công nghiệp và nhiệt điện, đốt rơm rạ và rác, xây dựng, đun nấu cùng góp phần, cộng với bụi thứ cấp hình thành trong khí quyển. Tỷ lệ mỗi nguồn thay đổi theo mùa và theo phương pháp nghiên cứu.
Vì sao mùa đông Hà Nội ô nhiễm không khí nặng hơn mùa hè?
Chủ yếu do khí tượng: đêm và sáng lặng gió tạo lớp nghịch nhiệt giữ bụi sát mặt đất, ít mưa nên bụi không bị rửa trôi, gió mùa mang theo khói từ vùng khác. Lượng phát thải không tăng nhiều nhưng nồng độ bụi tăng mạnh.
Bụi thứ cấp là gì và tại sao khó kiểm soát?
Đó là hạt bụi hình thành trong khí quyển từ phản ứng của các khí như lưu huỳnh đioxit, nitơ oxit, amoniac và hợp chất hữu cơ bay hơi. Muốn giảm phải cắt khí tiền chất ở nhiều ngành cùng lúc, kể cả nông nghiệp, nên khó hơn lọc khói một ống khói.
Cấm xe máy có giải quyết được ô nhiễm bụi mịn không?
Giảm phương tiện cũ ở khu trung tâm giúp giảm phơi nhiễm ở nơi đông người, nhưng không đủ nếu công nghiệp, đốt sinh khối và bụi từ vùng lân cận không giảm theo. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy cần nhiều ngành cùng giảm với lộ trình dài.
Tại sao các nghiên cứu về nguồn bụi mịn đưa ra con số khác nhau?
Vì có nghiên cứu đo lượng phát thải, có nghiên cứu đo thành phần bụi trong không khí, lấy mẫu ở mùa và vị trí khác nhau. Mỗi con số đúng với phép đo của nó, nên cần đọc kỹ phương pháp trước khi so sánh.
Mức bụi mịn an toàn theo Tổ chức Y tế Thế giới là bao nhiêu?
Hướng dẫn năm 2021 đặt mức PM2.5 trung bình năm là 5 microgam trên mét khối, kèm các mốc trung gian cho những nơi còn xa mức này. Tổ chức này lưu ý bụi mịn gây hại ở cả nồng độ thấp, nên không có ngưỡng hoàn toàn an toàn.