ChuyenSau.comChuyên Sâu
Ô nhiễm và đa dạng sinh học

Sông ô nhiễm vì nước thải: quá trình phú dưỡng và cách hồi sinh một dòng sông

Nước thải giàu đạm và lân làm tảo bùng phát, nước cạn oxy, cá chết và sông bốc mùi. Phân tích quá trình phú dưỡng và những gì đã giúp các dòng sông khác hồi sinh.

Low angle view of a dark urban canal in Hanoi with green algae film on still water, concrete embankment and overhanging trees, early morning haze and soft amber light

Một dòng sông chết dần vì nước thải chủ yếu qua quá trình phú dưỡng: nước thải mang đạm và lân làm tảo phát triển quá mức, tảo chết bị vi khuẩn phân huỷ và tiêu thụ hết oxy hoà tan, cá và sinh vật đáy chết, đáy sông tích bùn đen sinh khí mùi hôi. Hồi sinh một dòng sông như vậy không bắt đầu bằng nạo vét hay pha loãng, mà bằng việc chặn nguồn nước thải chưa xử lý, và thường mất nhiều năm tới vài chục năm.

Bài này phân tích cơ chế phú dưỡng từng bước, vì sao các con sông nội đô của Việt Nam rơi vào tình trạng này, những thước đo nào cho biết sông đang khá lên hay tệ đi, và những gì kinh nghiệm hồi sinh sông ở các nơi khác đã cho thấy hiệu quả hoặc không.

Phú dưỡng diễn ra theo từng bước

Trong một dòng sông khoẻ mạnh, tảo và thực vật thuỷ sinh phát triển ở mức vừa phải vì bị giới hạn bởi chất dinh dưỡng, chủ yếu là nitơ và phốt pho. Nước thải sinh hoạt chứa nhiều hai chất này từ phân, nước tiểu, thức ăn thừa, chất tẩy rửa; nước thải chăn nuôi và phân bón rửa trôi từ đồng ruộng cũng vậy. Khi lượng dinh dưỡng đổ vào vượt xa khả năng hấp thu, giới hạn tự nhiên bị gỡ bỏ.

Bước tiếp theo là tảo bùng phát. Mặt nước chuyển màu xanh đặc, đôi khi có váng. Ban ngày tảo quang hợp tạo oxy, nhưng ban đêm tảo hô hấp tiêu thụ oxy, nên mức oxy dao động mạnh giữa ngày và đêm. Khi tảo chết hàng loạt, xác tảo chìm xuống, vi khuẩn phân huỷ chúng và tiêu thụ lượng lớn oxy. Song song, chất hữu cơ trong nước thải cũng bị phân huỷ và rút oxy.

Khi oxy hoà tan xuống quá thấp, cá và tôm tép chết hoặc bỏ đi, sinh vật đáy biến mất. Ở đáy sông không còn oxy, vi khuẩn kỵ khí phân huỷ chất hữu cơ, tạo ra khí hydro sunfua mùi trứng thối và mêtan, làm bùn chuyển màu đen. Đây là hình ảnh quen thuộc của nhiều kênh mương nội đô: nước đen, sủi bọt, mùi nặng vào những ngày nắng nóng.

Các thước đo cho biết sông ốm tới đâu

Oxy hoà tan. Chỉ số quan trọng nhất cho sự sống của cá. Đo vào sáng sớm, khi tảo đã hô hấp cả đêm, cho thấy mức thấp nhất trong ngày; đo giữa trưa có thể cho kết quả đẹp giả tạo.

Nhu cầu oxy sinh hoá và hoá học. Hai chỉ số này phản ánh lượng chất hữu cơ trong nước, tức lượng oxy sẽ bị rút đi khi chất hữu cơ phân huỷ. Sông nhận nước thải chưa xử lý thường có hai chỉ số này cao.

Amoni, nitrat, phốt phát. Các dạng nitơ và phốt pho cho biết lượng dinh dưỡng có thể nuôi tảo. Amoni cao là dấu hiệu nước thải sinh hoạt mới, chưa được xử lý.

Coliform. Vi khuẩn chỉ thị ô nhiễm phân, liên quan trực tiếp tới rủi ro sức khoẻ khi tiếp xúc với nước.

Sinh vật chỉ thị. Thành phần các loài ấu trùng côn trùng, ốc, giun ở đáy sông là thước đo tổng hợp tình trạng sông theo thời gian, vì sinh vật phản ánh điều kiện của nhiều tuần, không chỉ thời điểm lấy mẫu.

Vì sao sông nội đô ở Việt Nam ô nhiễm kéo dài

Các con sông và kênh nội đô ở Hà Nội và TP.HCM như sông Tô Lịch, sông Kim Ngưu, hệ thống sông Nhuệ – Đáy, các kênh rạch phía Nam từng là trục thoát nước và tiêu úng. Khi đô thị phát triển nhanh, phần lớn nước thải sinh hoạt được thu gom chung với nước mưa và đổ thẳng ra những dòng này. Trong nhiều năm, tỷ lệ nước thải đô thị được xử lý chỉ chiếm phần nhỏ so với lượng phát sinh, dù đã có các nhà máy xử lý được xây dựng.

Khó khăn có tính hệ thống. Hệ thống cống chung mưa và nước thải làm nhà máy xử lý quá tải vào mùa mưa, còn mùa khô thì dòng chảy quá ít để pha loãng. Nhiều khu dân cư cũ không có mạng thu gom riêng, nhà dân xả trực tiếp từ bể phốt. Các làng nghề và cơ sở sản xuất nhỏ ven sông xả thải công nghiệp lẫn vào. Ngoài ra, nguồn nước bổ cập cho sông thường không còn, vì sông đã bị cắt khỏi nguồn tự nhiên phía thượng lưu.

Kết quả là sông nhận chất thải nhiều hơn khả năng tự làm sạch suốt nhiều năm, bùn đáy tích tụ dày, chứa lượng lớn chất hữu cơ và dinh dưỡng. Ngay cả khi chặn được nguồn thải mới, lớp bùn này vẫn tiếp tục giải phóng phốt pho và rút oxy, hiện tượng gọi là tải lượng nội tại, khiến sông chậm hồi phục.

Những biện pháp có bằng chứng và những biện pháp chỉ làm đẹp

Kinh nghiệm từ các con sông đã hồi sinh như sông Thames ở London, sông Rhine ở châu Âu, hay nhiều sông đô thị ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore cho thấy biện pháp nền tảng luôn là thu gom và xử lý nước thải. Sông Thames từng được tuyên bố "chết sinh học" giữa thế kỷ hai mươi; sự trở lại của cá và các loài khác diễn ra sau khi hệ thống xử lý nước thải được nâng cấp qua nhiều thập kỷ. Sông Rhine phục hồi nhờ hợp tác của các nước ven sông trong việc giảm thải công nghiệp và sinh hoạt.

Các biện pháp hỗ trợ có ích nhưng không thay thế được việc chặn nguồn: nạo vét bùn đáy để giảm tải lượng nội tại, bổ cập nước sạch để tăng dòng chảy, sục khí ở các đoạn tù đọng, khôi phục bờ sông tự nhiên với thảm thực vật ven bờ giúp lọc nước mưa chảy tràn, xây đất ngập nước nhân tạo ở cửa xả. Mỗi biện pháp tác động một khâu, phát huy tốt khi nguồn thải đã giảm.

Ngược lại, một số biện pháp được quảng bá rầm rộ nhưng bằng chứng yếu khi dùng đơn lẻ: thả chế phẩm vi sinh vào dòng sông lớn, phun hoá chất khử mùi, trồng bè thực vật nổi quy mô nhỏ. Chúng có thể cải thiện màu, mùi ở một đoạn ngắn trong thời gian ngắn, nhưng nếu nước thải vẫn đổ vào hằng ngày, sông sẽ trở lại như cũ khi ngừng xử lý.

Lộ trình hồi sinh thường gặp

Các dự án hồi sinh sông đô thị thành công thường đi qua những giai đoạn tương tự. Thời gian ở mỗi giai đoạn khác nhau rất nhiều tuỳ quy mô và nguồn lực; bảng dưới chỉ mô tả trình tự.

Giai đoạnViệc chínhDấu hiệu đo được
Chặn nguồnXây cống bao, đấu nối hộ dân, nhà máy xử lýAmoni và nhu cầu oxy giảm ở cửa xả
Giảm tải nội tạiNạo vét bùn, xử lý bùn đúng cáchOxy đáy tăng, mùi giảm vào mùa nóng
Bổ cập và lưu thôngBơm nước sạch, khơi thông dòng chảyOxy ổn định hơn giữa ngày và đêm
Khôi phục sinh cảnhBờ mềm, cây ven bờ, đất ngập nướcXuất hiện lại sinh vật đáy, cá nhỏ
Duy trìGiám sát, xử phạt xả trộm, bảo trìChỉ số ổn định qua nhiều năm

Trình tự này giải thích vì sao các dự án chỉ làm giai đoạn bổ cập hoặc làm đẹp bờ mà chưa chặn nguồn thường cho kết quả không bền. Nó cũng cho thấy việc đánh giá thành công phải dựa vào chuỗi số liệu quan trắc nhiều năm, không phải hình ảnh dòng nước trong vài tuần sau khi bơm nước sạch.

Câu hỏi về chi phí và trách nhiệm

Xử lý nước thải đô thị tốn kém cả đầu tư lẫn vận hành. Một tranh luận lâu dài là ai trả tiền: ngân sách chung, phí thoát nước thu theo hoá đơn nước sạch, hay doanh nghiệp xả thải theo nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả. Ở nhiều nước, phí thoát nước được nâng dần để đủ bù chi phí vận hành, đi kèm hỗ trợ cho hộ thu nhập thấp.

Câu hỏi thứ hai là thiết kế: xây vài nhà máy tập trung lớn với mạng cống dài, hay nhiều trạm xử lý phân tán gần nguồn thải. Mô hình tập trung có lợi thế quy mô nhưng mạng cống tốn kém và mất nhiều năm; mô hình phân tán triển khai nhanh hơn ở khu dân cư cũ nhưng khó quản lý chất lượng vận hành. Nhiều đô thị kết hợp cả hai.

Cuối cùng là chuyện thực thi. Một dòng sông có thể bị kéo lùi nhiều năm bởi vài điểm xả trộm. Giám sát tự động tại các cửa xả lớn, công khai số liệu quan trắc, và cơ chế để người dân phản ánh là những công cụ thường được nhắc tới.

Nguồn để đọc thêm

Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc có các đánh giá toàn cầu về chất lượng nước mặt và phú dưỡng. Báo cáo Phát triển Nước Thế giới do UN-Water điều phối, công bố hằng năm, có nhiều số chuyên đề về nước thải như một nguồn tài nguyên. Chỉ thị Khung về Nước của Liên minh châu Âu và các báo cáo đánh giá tình trạng sông ngòi của Cơ quan Môi trường châu Âu là ví dụ về cách theo dõi chất lượng sông theo chỉ số sinh học lẫn hoá học.

Ở trong nước, nên đọc quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt và về nước thải sinh hoạt ở phiên bản hiện hành, cùng các báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia, trong đó có chuyên đề về lưu vực sông. Khi đọc tin về một dự án làm sạch sông, nên tìm số liệu quan trắc trước và sau theo nhiều mùa, và hỏi nguồn nước thải đã được chặn tới đâu.

Câu hỏi thường gặp

Phú dưỡng là gì?

Phú dưỡng là tình trạng nước sông, hồ nhận quá nhiều chất dinh dưỡng như nitơ và phốt pho, khiến tảo phát triển quá mức. Khi tảo chết và phân huỷ, oxy trong nước bị tiêu thụ hết, cá chết và nước bốc mùi.

Vì sao sông ô nhiễm có mùi trứng thối?

Khi đáy sông cạn oxy, vi khuẩn kỵ khí phân huỷ chất hữu cơ và sinh ra khí hydro sunfua, có mùi trứng thối đặc trưng. Mùi thường nặng hơn vào ngày nắng nóng vì nhiệt độ cao làm phân huỷ nhanh và oxy hoà tan ít hơn.

Thả chế phẩm vi sinh có làm sạch được sông không?

Chế phẩm vi sinh có thể giảm mùi và cải thiện tạm thời ở đoạn ngắn, nhưng nếu nước thải vẫn đổ vào hằng ngày thì sông sẽ trở lại như cũ. Bằng chứng từ các dòng sông đã hồi sinh cho thấy biện pháp nền tảng là thu gom và xử lý nước thải.

Mất bao lâu để hồi sinh một dòng sông ô nhiễm?

Thường mất nhiều năm tới vài chục năm, tuỳ quy mô và mức ô nhiễm. Ngay cả khi chặn được nguồn thải, lớp bùn đáy tích tụ lâu năm vẫn tiếp tục giải phóng dinh dưỡng và rút oxy, làm chậm quá trình phục hồi.

Chỉ số nào cho biết nước sông có cá sống được không?

Oxy hoà tan là chỉ số quan trọng nhất, nên đo vào sáng sớm khi mức oxy thấp nhất trong ngày. Bên cạnh đó, amoni cao thường gây độc cho cá và là dấu hiệu nước thải sinh hoạt chưa xử lý.

Nạo vét bùn có giải quyết được ô nhiễm sông không?

Nạo vét giúp giảm tải lượng ô nhiễm nằm trong bùn đáy, nhưng chỉ bền khi nguồn nước thải mới đã được chặn. Bùn nạo vét cũng cần xử lý đúng cách vì chứa chất hữu cơ, kim loại và có thể gây ô nhiễm nơi đổ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138