ChuyenSau.comChuyên Sâu
Chip bán dẫn và công nghệ lõi

Mạng 5G và 6G khác nhau ở đâu: tốc độ chỉ là một phần, độ trễ mới là chuyện lớn

5G và 6G không chỉ khác ở tốc độ tải. Phân tích ba nhóm nhu cầu của 5G, vì sao độ trễ quan trọng, 6G đang được định hình ra sao và điều gì còn là lời hứa.

Telecom technicians in safety harnesses climbing a lattice cell tower above rice fields at sunrise, antenna panels mounted on the mast, wide shot from below with warm golden sky

Điểm khác lớn nhất của 5G so với các thế hệ trước không phải tốc độ tải mà là khả năng phục vụ những nhu cầu khác nhau trên cùng một mạng — trong đó độ trễ cực thấp và độ tin cậy cao mở ra điều khiển từ xa, tự động hoá công nghiệp; 6G, dự kiến thương mại quanh năm 2030, đi tiếp bằng cách gộp cảm biến môi trường, trí tuệ nhân tạo và kết nối vệ tinh vào mạng. Phần lớn người dùng điện thoại cảm nhận 5G như “4G nhanh hơn”, vì những tính năng khác biệt nhất chủ yếu phục vụ máy móc chứ không phải người.

Bài này phân tích ba nhóm nhu cầu mà 5G được thiết kế để đáp ứng, giải thích vì sao độ trễ quan trọng và vì sao con số “1 mili giây” hay bị hiểu sai, nhìn vào những gì 6G đang được định hình theo khung của Liên minh Viễn thông Quốc tế, và tách điều đã chắc khỏi điều còn là lời hứa.

Ba nhóm nhu cầu mà 5G được thiết kế để phục vụ

Khi xây dựng yêu cầu cho thế hệ di động thứ năm, Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) chia nhu cầu làm ba nhóm. Mỗi nhóm đòi hỏi những thông số khác nhau, đôi khi mâu thuẫn, và một mạng 5G phải phục vụ cả ba.

Nhóm nhu cầuƯu tiênVí dụ ứng dụng
Băng rộng di động nâng caoTốc độ cao, dung lượng lớnVideo độ phân giải cao, truy cập ở nơi đông người
Truyền thông siêu tin cậy, độ trễ thấpĐộ trễ rất thấp, gần như không mất góiĐiều khiển robot nhà máy, lưới điện thông minh, phẫu thuật hỗ trợ từ xa
Kết nối máy móc quy mô lớnRất nhiều thiết bị, tốn ít pinCảm biến nông nghiệp, đồng hồ nước điện, theo dõi hàng hoá

Mục tiêu của ITU cho nhóm thứ hai là độ trễ trên đường vô tuyến khoảng 1 mili giây, và cho nhóm thứ ba là khoảng một triệu thiết bị trên mỗi kilomet vuông. Nhóm thứ nhất là thứ người dùng thấy nhiều nhất, trong khi hai nhóm sau mới là điểm khác về bản chất so với 4G. Trên thực tế, nhiều mạng 5G thương mại giai đoạn đầu chủ yếu triển khai nhóm thứ nhất, vì đó là nơi có doanh thu từ thuê bao.

Vì sao độ trễ mới là chuyện lớn

Tốc độ tải cho biết một giây đổ về bao nhiêu dữ liệu; độ trễ cho biết một gói tin mất bao lâu để đi và có phản hồi. Với xem video, độ trễ vài chục mili giây không ai nhận ra vì ứng dụng tải trước. Với điều khiển một cánh tay robot, một phương tiện tự hành trong kho, hay đồng bộ hai thiết bị trên dây chuyền, độ trễ và độ ổn định của độ trễ quyết định hệ thống có an toàn hay không.

Con số “1 mili giây” hay bị hiểu sai. Đó là mục tiêu cho phần đường vô tuyến giữa thiết bị và trạm gốc trong điều kiện lý tưởng, không phải thời gian khứ hồi tới một máy chủ ở thành phố khác. Ánh sáng trong cáp quang đi khoảng 200 kilomet mỗi mili giây, nên nếu máy chủ ở xa vài trăm kilomet, chỉ riêng đường truyền đã tốn vài mili giây, chưa kể các thiết bị chuyển mạch trên đường.

Vì thế độ trễ thấp thật sự cần hai thứ đi kèm: lõi mạng 5G độc lập thay vì dựa vào lõi 4G, và tính toán biên — đặt máy chủ xử lý ngay gần trạm gốc hoặc trong nhà máy. Thiếu hai yếu tố này, người dùng chỉ thấy độ trễ cải thiện vừa phải. Đây cũng là lý do các ứng dụng độ trễ thấp thường được triển khai dưới dạng mạng riêng cho một khu công nghiệp, cảng hay bệnh viện, chứ không phải trên mạng công cộng đại trà.

Những công nghệ làm nên 5G

Dải tần mới. Phần lớn mạng 5G trên thế giới dùng dải tần trung khoảng vài gigahertz, cân bằng giữa vùng phủ và dung lượng. Dải sóng milimet cho tốc độ rất cao nhưng đi ngắn, bị tường, cây cối, thậm chí cơ thể người chặn, nên chỉ hợp với điểm nóng đông người.

Ăng-ten đa đầu vào đa đầu ra cỡ lớn. Trạm gốc có hàng chục tới hàng trăm phần tử ăng-ten, tạo búp sóng hướng riêng tới từng người dùng thay vì phát toả đều. Cách này tăng dung lượng và giảm nhiễu.

Cắt lát mạng. Một hạ tầng vật lý được chia thành nhiều mạng ảo có đặc tính khác nhau: một lát cho điện thoại, một lát độ trễ thấp cho nhà máy, một lát tiết kiệm cho cảm biến. Đây là tính năng cần lõi 5G độc lập và đang được triển khai dần.

Phần mềm hoá mạng. Nhiều chức năng trước đây nằm trong thiết bị chuyên dụng nay chạy dưới dạng phần mềm trên máy chủ thông thường, giúp nhà mạng linh hoạt hơn nhưng cũng mở thêm bề mặt cần bảo vệ về an ninh mạng.

6G đang được định hình ra sao

Năm 2023, ITU thông qua khung định hướng cho thế hệ di động tiếp theo, gọi là IMT-2030. Khung này mở rộng ba nhóm nhu cầu của 5G thành sáu kịch bản sử dụng: truyền thông nhập vai, truyền thông siêu tin cậy độ trễ thấp nâng cao, kết nối quy mô lớn, kết nối phủ khắp, tích hợp trí tuệ nhân tạo với truyền thông, và tích hợp cảm biến với truyền thông. Các tổ chức chuẩn hoá công nghiệp bắt đầu nghiên cứu kỹ thuật cho 6G từ khoảng năm 2025, với kỳ vọng có tiêu chuẩn đầu tiên cuối thập niên này và triển khai thương mại quanh năm 2030.

Hai ý tưởng mới đáng chú ý. Thứ nhất là tích hợp cảm biến: sóng vô tuyến phản xạ từ vật thể có thể được dùng như radar, để mạng vừa truyền dữ liệu vừa “cảm nhận” chuyển động, vật cản, thậm chí thời tiết trong vùng phủ. Thứ hai là phủ khắp: kết nối liền mạch giữa mạng mặt đất, vệ tinh quỹ đạo thấp và các trạm trên cao, để vùng biển, rừng núi không còn là vùng trắng sóng.

Về tần số, 6G được nghiên cứu ở dải trung tần cao vài gigahertz tới vài chục gigahertz để bổ sung dung lượng, và dải dưới terahertz cho các kết nối cự ly ngắn tốc độ cực cao. Dải dưới terahertz còn khó hơn sóng milimet nhiều lần về cự ly và độ xuyên vật cản, nên nhiều chuyên gia cho rằng vai trò của nó sẽ hẹp hơn những gì các bài báo ban đầu mô tả.

Điều đã chắc và điều còn là lời hứa

Điều đã chắc: 5G cải thiện rõ dung lượng ở nơi đông người, tốc độ trung bình, và đã có các mạng riêng 5G phục vụ cảng biển, nhà máy, mỏ ở nhiều nước. Việt Nam triển khai 5G thương mại từ cuối năm 2024 sau khi cấp phép tần số, trước hết ở các đô thị lớn và khu công nghiệp. Người đọc quan tâm vùng phủ cụ thể nên tra thông tin của nhà mạng và cơ quan quản lý viễn thông.

Điều còn là lời hứa: những ứng dụng được quảng bá mạnh thời đầu 5G như phẫu thuật từ xa đại trà hay xe tự lái phụ thuộc hoàn toàn vào mạng di động vẫn chưa thành hiện thực rộng rãi. Lý do không chỉ nằm ở mạng mà ở chi phí thiết bị, quy định pháp lý, trách nhiệm khi sự cố, và việc các xe tự lái được thiết kế để không phụ thuộc vào kết nối. Một số nhà phân tích nhận định doanh thu từ các dịch vụ doanh nghiệp của 5G đến chậm hơn kỳ vọng.

Với 6G, bài học đó đáng ghi nhớ: nhiều mô tả về hình ảnh ba chiều di động hay “internet của giác quan” hiện là tầm nhìn nghiên cứu, chưa phải sản phẩm. Câu hỏi thực tế hơn là 6G có giải được bài toán chi phí triển khai và tiêu thụ điện của trạm gốc hay không — vì với nhà mạng, điện năng là một trong những khoản chi lớn nhất.

Điện năng của mạng di động: bài toán ít được quảng bá

Mỗi thế hệ di động truyền được nhiều dữ liệu hơn trên mỗi đơn vị điện năng, nhưng tổng điện năng của mạng lại có xu hướng tăng vì số trạm nhiều hơn, ăng-ten nhiều phần tử hơn và lưu lượng tăng nhanh. Trạm gốc 5G dùng ăng-ten đa phần tử cỡ lớn tiêu thụ điện nhiều hơn trạm 4G ở giai đoạn đầu triển khai, và ở dải tần cao cần mật độ trạm dày hơn để phủ cùng một diện tích.

Các nhà mạng xử lý bằng nhiều cách: cho trạm “ngủ” từng phần vào giờ thấp điểm, tắt bớt sóng mang khi ít người dùng, dùng thuật toán điều phối tải giữa các trạm, và lắp điện mặt trời tại những trạm ở vùng xa. Giảm điện năng được đặt thành một mục tiêu chính thức trong khung 6G chứ không còn là chuyện tối ưu sau khi triển khai.

Bài toán này quan trọng với người dùng hơn vẻ ngoài của nó. Chi phí điện là một phần đáng kể trong chi phí vận hành mạng, và chi phí vận hành quyết định nhà mạng có mở rộng vùng phủ ra nông thôn, miền núi hay chỉ tập trung ở đô thị. Một thế hệ mạng tốc độ cao nhưng tốn điện tới mức chỉ đáng đầu tư ở thành phố sẽ làm khoảng cách số giữa các vùng rộng thêm thay vì thu hẹp.

Nguồn để đọc thêm

Tài liệu nền tảng là các khuyến nghị của Liên minh Viễn thông Quốc tế về yêu cầu kỹ thuật của IMT-2020 cho 5G và khung định hướng IMT-2030 cho 6G thông qua năm 2023. Tổ chức chuẩn hoá công nghiệp di động toàn cầu 3GPP công bố tóm tắt các phiên bản tiêu chuẩn theo từng đợt, cho biết tính năng nào đã được chuẩn hoá và tính năng nào còn ở giai đoạn nghiên cứu.

Báo cáo định kỳ của các hiệp hội nhà mạng di động toàn cầu có số liệu về số thuê bao 5G, mức đầu tư và các mạng riêng theo vùng. Các sách trắng về 6G do nhiều trường đại học và viện nghiên cứu công bố cho thấy tầm nhìn đa dạng, nên đọc nhiều nguồn để tránh coi tầm nhìn của một bên là lộ trình chung. Thông tin về 5G tại Việt Nam có ở Bộ Khoa học và Công nghệ, Cục Viễn thông.

Khi đọc tin về “tốc độ 6G kỷ lục”, hãy kiểm xem đó là thí nghiệm trong phòng ở cự ly vài mét hay thử nghiệm ngoài trời, và băng thông được dùng là bao nhiêu. Bài về cáp quang biển trên cùng trang mô tả phần mạng lõi mà mọi thế hệ di động đều phải dựa vào.

Câu hỏi thường gặp

5G khác 4G ở điểm nào ngoài tốc độ?

5G được thiết kế để phục vụ thêm hai nhóm nhu cầu mà 4G không nhắm tới: truyền thông siêu tin cậy độ trễ thấp cho điều khiển máy móc, và kết nối số lượng rất lớn thiết bị tiết kiệm pin. Nó cũng cho phép cắt lát mạng thành nhiều mạng ảo với đặc tính khác nhau.

Độ trễ 1 mili giây của 5G có thật không?

Đó là mục tiêu cho phần đường vô tuyến giữa thiết bị và trạm gốc trong điều kiện lý tưởng. Độ trễ thực tế tới máy chủ còn cộng thêm đường truyền và thiết bị trung gian, nên muốn đạt độ trễ rất thấp cần lõi mạng 5G độc lập và máy chủ đặt gần, gọi là tính toán biên.

6G bao giờ có?

Theo lộ trình của Liên minh Viễn thông Quốc tế và các tổ chức chuẩn hoá, tiêu chuẩn đầu tiên dự kiến hoàn thiện cuối thập niên này và triển khai thương mại quanh năm 2030. Mốc cụ thể ở từng nước phụ thuộc vào việc cấp phép tần số và đầu tư của nhà mạng.

Sóng milimet là gì và vì sao 5G ít dùng?

Sóng milimet là dải tần rất cao cho tốc độ lớn nhưng đi ngắn và dễ bị tường, cây, cơ thể người chặn. Muốn phủ sóng cần rất nhiều trạm nhỏ, chi phí cao, nên phần lớn mạng 5G dùng dải tần trung và chỉ dùng sóng milimet ở điểm nóng.

Tích hợp cảm biến với truyền thông trong 6G nghĩa là gì?

Là dùng chính sóng vô tuyến của mạng như radar, để vừa truyền dữ liệu vừa phát hiện chuyển động, vật cản hay thay đổi môi trường. Ý tưởng này nằm trong khung IMT-2030 nhưng còn nhiều câu hỏi về kỹ thuật và quyền riêng tư cần giải quyết.

Điện thoại 5G có cần thiết với người dùng phổ thông không?

Bài viết không đưa ra lời khuyên mua sắm. Về kỹ thuật, lợi ích rõ nhất của 5G với người dùng phổ thông là tốc độ và dung lượng ở nơi đông người, trong vùng phủ của nhà mạng. Nên kiểm tra vùng phủ thực tế nơi mình sống và làm việc trước khi đánh giá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138