PFAS được gọi là "hoá chất vĩnh cửu" vì chúng có liên kết giữa cacbon và flo, một trong những liên kết hoá học bền nhất, nên gần như không bị vi khuẩn, ánh sáng hay nước phân huỷ trong điều kiện tự nhiên. Chính độ bền đó làm chúng hữu ích trong chảo chống dính, áo chống thấm, bao bì chống dầu, bọt chữa cháy, và cũng chính độ bền đó làm chúng tích tụ trong nước, đất và máu người ở khắp nơi trên thế giới.
Bài này giải thích PFAS là một họ chất chứ không phải một chất, vì sao một số thành viên của họ đã bị cấm toàn cầu, bằng chứng về sức khoẻ mạnh yếu đến đâu, và vì sao xử lý PFAS trong nước uống tốn kém. Bài không nhằm khuyên mua hay bỏ sản phẩm cụ thể nào, mà giúp người đọc hiểu tranh luận đang diễn ra.
Một họ chất, không phải một chất
PFAS là tên gọi chung cho các hợp chất hữu cơ có chuỗi cacbon được bao phủ bởi nguyên tử flo, thay vì hydro như trong các chất béo thông thường. Lớp vỏ flo này làm phân tử vừa không thấm nước vừa không thấm dầu, trơn và chịu nhiệt. Tuỳ cách định nghĩa, họ này gồm vài nghìn đến hàng triệu cấu trúc khác nhau; một danh sách do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế tổng hợp năm 2018 đã liệt kê hơn bốn nghìn chất có trên thị trường.
Hai thành viên được nghiên cứu nhiều nhất là PFOA, từng dùng trong sản xuất lớp chống dính, và PFOS, từng dùng trong chất chống thấm, chống bám bẩn và bọt chữa cháy. Đây là hai chất có chuỗi tám nguyên tử cacbon, được gọi là PFAS chuỗi dài. Khi bằng chứng về độc tính của chúng tích tụ, ngành công nghiệp chuyển sang các chất thay thế chuỗi ngắn hơn hoặc có cấu trúc khác.
Đây là điểm mấu chốt của tranh luận hiện nay. Các chất thay thế được giới thiệu là ít tích luỹ hơn trong cơ thể, nhưng vẫn rất bền trong môi trường, dễ di chuyển trong nước hơn, và dữ liệu độc tính ít hơn nhiều. Nhiều nhà khoa học vì thế đề xuất quản lý PFAS theo cả nhóm, thay vì cấm từng chất một rồi chứng kiến một chất tương tự xuất hiện thay chỗ.
Vì sao "vĩnh cửu" không phải nói quá
Liên kết cacbon–flo cần năng lượng rất lớn để bẻ gãy. Trong tự nhiên, gần như không có enzym nào của vi sinh vật làm được việc này một cách hiệu quả, ánh sáng mặt trời và quá trình oxy hoá thông thường cũng không đủ. Một số PFAS phức tạp có thể bị biến đổi một phần, nhưng sản phẩm cuối thường lại là các axit PFAS bền vững hơn nữa. Vì vậy, các nhà khoa học ước tính thời gian tồn tại trong môi trường của nhiều PFAS tính bằng thế kỷ hoặc lâu hơn.
Trong cơ thể người, PFOS và PFOA bám vào protein trong máu thay vì tích trong mỡ như các chất ô nhiễm hữu cơ cũ, và được thận tái hấp thu nên đào thải chậm. Thời gian bán thải của chúng trong người được ước tính tính bằng năm. Điều đó có nghĩa là ngay cả khi phơi nhiễm dừng lại hôm nay, nồng độ trong máu chỉ giảm dần qua nhiều năm.
Độ bền cộng với khả năng di chuyển theo nước làm PFAS lan rất xa. Chúng đã được tìm thấy trong nước mưa ở nhiều nơi, trong băng ở vùng cực, trong động vật hoang dã chưa từng tiếp xúc trực tiếp với sản phẩm chứa PFAS. Một số nhà nghiên cứu cho rằng ở một số vùng, nước mưa đã vượt các mức khuyến nghị nghiêm ngặt nhất đối với nước uống.
Con người phơi nhiễm qua những đường nào
Nước uống. Đây là đường được quan tâm nhất, nhất là gần các điểm nguồn như nhà máy sản xuất hoá chất flo, sân bay và căn cứ quân sự từng dùng bọt chữa cháy chứa PFAS trong diễn tập. Bọt ngấm xuống đất, đi vào nước ngầm và giếng khoan xung quanh.
Thực phẩm. PFAS tích luỹ trong cá, hải sản, trứng và sản phẩm từ động vật nuôi gần vùng ô nhiễm. Bao bì giấy chống dầu, hộp đựng đồ ăn nhanh từng là nguồn thôi nhiễm sang thức ăn, dù nhiều nước đã hạn chế.
Bụi và không khí trong nhà. Thảm, vải bọc nội thất, quần áo được xử lý chống bám bẩn giải phóng PFAS vào bụi nhà. Trẻ nhỏ bò dưới sàn có thể nuốt nhiều bụi hơn người lớn so với cân nặng.
Nghề nghiệp. Lính cứu hoả, công nhân nhà máy sản xuất hoặc sử dụng PFAS, người làm trong ngành sáp trượt tuyết, xử lý vải có mức phơi nhiễm cao hơn hẳn dân số chung. Đây cũng là các nhóm có nhiều dữ liệu sức khoẻ nhất.
Chảo chống dính còn nguyên. Lớp phủ chống dính là một loại polyme flo rất bền, bản thân ít thôi nhiễm khi dùng đúng. Mối lo lớn hơn trong lịch sử là PFOA dùng trong quá trình sản xuất lớp phủ và khí sinh ra khi chảo rỗng bị nung quá nóng. Dùng chảo đúng nhiệt và thay khi lớp phủ bong tróc là lời khuyên phổ biến.
Bằng chứng sức khoẻ: chỗ mạnh và chỗ còn tranh cãi
Với PFOA và PFOS, khối dữ liệu đã khá dày nhờ các nghiên cứu ở cộng đồng sống gần nhà máy và các khảo sát quốc gia. Các mối liên quan được nhiều đánh giá coi là khá nhất quán gồm tăng cholesterol máu, giảm đáp ứng kháng thể sau tiêm vắc xin ở trẻ em, giảm nhẹ cân nặng khi sinh, và một số thay đổi chức năng gan. Năm 2023, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp PFOA vào nhóm gây ung thư cho người, PFOS vào nhóm có thể gây ung thư, dựa trên bằng chứng từ người, động vật và cơ chế.
Phần còn tranh luận nằm ở ngưỡng: ở mức phơi nhiễm của dân số chung, rủi ro tăng thêm cho mỗi người là bao nhiêu. Các cơ quan quản lý khác nhau đưa ra mức khuyến nghị khác nhau đáng kể, vì chọn điểm cuối sức khoẻ khác nhau và cách xử lý độ bất định khác nhau. Mỹ năm 2024 đặt giới hạn PFOA và PFOS trong nước uống ở mức cực thấp, tính bằng phần nghìn tỷ, sau đó lộ trình áp dụng tiếp tục được điều chỉnh.
Với hàng nghìn PFAS còn lại, dữ liệu rất mỏng. Đây là lý do các nhà khoa học đề xuất quản lý theo nhóm dựa trên tính bền vững, thay vì chờ chứng minh độc tính từng chất. Người phản đối cho rằng gộp cả nhóm sẽ cấm luôn những ứng dụng thiết yếu như thiết bị y tế, linh kiện bán dẫn, pin, nơi chưa có chất thay thế tốt.
Quản lý và xử lý: tốn kém và chưa có hồi kết
Ở cấp toàn cầu, Công ước Stockholm về các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân huỷ đã đưa PFOS vào danh mục hạn chế năm 2009, PFOA năm 2019 và PFHxS năm 2022. Việt Nam là thành viên công ước này nên có nghĩa vụ kiểm soát các chất đã được liệt kê, theo lộ trình và các trường hợp miễn trừ được quy định; người cần chi tiết nên tra văn bản hiện hành của cơ quan quản lý môi trường. Liên minh châu Âu đang thảo luận đề xuất hạn chế toàn bộ nhóm PFAS, một bước đi chưa có tiền lệ và còn nhiều tranh cãi.
Xử lý PFAS trong nước uống khả thi nhưng đắt. Than hoạt tính dạng hạt, nhựa trao đổi ion và màng thẩm thấu ngược đều giữ được phần lớn PFAS chuỗi dài, kém hơn với chuỗi ngắn. Nhưng các công nghệ này chỉ chuyển PFAS từ nước sang vật liệu lọc hoặc nước cô đặc, không phá huỷ chúng. Muốn phá huỷ phải đốt ở nhiệt độ rất cao, oxy hoá trong nước siêu tới hạn, hay dùng các phương pháp điện hoá, plasma đang thử nghiệm.
Cách hợp lý nhất về lâu dài, theo nhiều đánh giá, là giảm từ nguồn: ngừng dùng PFAS ở những ứng dụng không thiết yếu như vải thời trang chống thấm, mỹ phẩm, bao bì thực phẩm, đồng thời làm sạch các điểm nóng như bãi tập chữa cháy.
Đọc tin về PFAS thế nào cho tỉnh táo
Tin về PFAS thường đi kèm những tít rất mạnh: "hoá chất vĩnh cửu có trong máu của gần như mọi người", "nước mưa không còn an toàn để uống". Các câu này có cơ sở, nhưng cần đặt vào ngữ cảnh. Việc đo được một chất không đồng nghĩa với việc chất đó ở mức gây hại; máy phân tích hiện đại phát hiện được lượng cực nhỏ, nhỏ hơn rất nhiều so với mức từng gây tác động trong nghiên cứu. Ngược lại, việc các mức khuyến nghị liên tục bị hạ thấp cho thấy hiểu biết về rủi ro ở liều thấp vẫn đang thay đổi.
Khi đọc một bài báo, nên tìm bốn thông tin: chất nào được đo (PFOA, PFOS hay tổng PFAS), mẫu lấy ở đâu (gần nguồn ô nhiễm hay vùng nền), so với mức khuyến nghị của cơ quan nào, và nghiên cứu là đo nồng độ hay theo dõi tác động sức khoẻ. Một khảo sát cho thấy nồng độ cao ở giếng gần sân bay là thông tin quan trọng cho cư dân quanh đó, nhưng không nói lên tình trạng nước máy của cả thành phố.
Cũng nên cảnh giác với quảng cáo dựa vào nỗi sợ: sản phẩm "không PFAS" có thể dùng chất thay thế chưa được nghiên cứu kỹ, thiết bị lọc quảng cáo "loại bỏ hoàn toàn hoá chất vĩnh cửu" mà không có kết quả kiểm định độc lập. Ai lo lắng về phơi nhiễm do nghề nghiệp hoặc nơi ở gần điểm ô nhiễm nên trao đổi với bác sĩ hoặc cơ quan y tế dự phòng thay vì tự xét nghiệm và tự diễn giải.
Nguồn để đọc thêm
Ban thư ký Công ước Stockholm công bố hồ sơ đánh giá rủi ro của từng PFAS đã được đưa vào danh mục. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế có chuyên khảo về PFOA và PFOS công bố sau đánh giá năm 2023. Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu năm 2020 đưa ra mức phơi nhiễm hằng tuần chấp nhận được cho tổng bốn PFAS, dựa trên tác động lên hệ miễn dịch. Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế duy trì cổng thông tin về PFAS với danh sách chất và chính sách các nước.
Các báo cáo của Cơ quan Hoá chất châu Âu về đề xuất hạn chế PFAS theo nhóm trình bày đầy đủ luận điểm của cả phía ủng hộ và phía ngành công nghiệp. Khi đọc tin trong nước về PFAS trong nước máy hay thực phẩm, nên xem mẫu được lấy ở đâu, đo những chất nào, và so với mức khuyến nghị của cơ quan nào.
Câu hỏi thường gặp
PFAS là gì và vì sao gọi là hoá chất vĩnh cửu?
PFAS là họ hàng nghìn hợp chất có chuỗi cacbon bao bởi nguyên tử flo, giúp chống nước, chống dầu và chịu nhiệt. Liên kết cacbon–flo cực bền nên chúng gần như không phân huỷ trong tự nhiên, tồn tại hàng thế kỷ trong môi trường.
Chảo chống dính có chứa PFAS gây hại không?
Lớp phủ chống dính là một loại polyme flo rất bền, ít thôi nhiễm khi dùng đúng nhiệt. Mối lo chính trong lịch sử là PFOA dùng trong sản xuất và khí sinh ra khi nung chảo rỗng quá nóng; nên tránh đun chảo rỗng lâu và thay khi lớp phủ bong tróc.
PFAS ảnh hưởng tới sức khoẻ con người như thế nào?
Với PFOA và PFOS, nghiên cứu cho thấy liên quan với tăng cholesterol, giảm đáp ứng vắc xin ở trẻ em, giảm nhẹ cân nặng sơ sinh. Năm 2023 PFOA được xếp nhóm gây ung thư cho người; mức rủi ro ở phơi nhiễm thông thường vẫn còn tranh luận.
PFAS có trong nước máy ở Việt Nam không?
Dữ liệu quan trắc có hệ thống về PFAS trong nước máy ở Việt Nam còn hạn chế, một số nghiên cứu khoa học đã đo được PFAS trong nước mặt và nước ngầm. Muốn biết chính xác cần kết quả phân tích của từng nguồn nước, nên theo thông tin từ cơ quan quản lý và đơn vị cấp nước.
Máy lọc nước gia đình có lọc được PFAS không?
Các thiết bị dùng than hoạt tính chất lượng tốt hoặc màng thẩm thấu ngược giữ được phần lớn PFAS chuỗi dài, kém hơn với chuỗi ngắn. Hiệu quả phụ thuộc vào thiết bị cụ thể và việc thay lõi đúng hạn, nên xem kết quả kiểm định độc lập của sản phẩm.
Vì sao cấm từng chất PFAS một không giải quyết được vấn đề?
Khi một chất bị cấm, ngành công nghiệp thường chuyển sang chất tương tự có cấu trúc khác nhưng vẫn rất bền và ít dữ liệu độc tính. Vì vậy nhiều nhà khoa học đề xuất quản lý theo cả nhóm, dù đề xuất này còn tranh cãi về các ứng dụng thiết yếu.